Giriş
Kürtlerin Amed, antik dünyanın Amida adıyla bildiği Diyarbakır, Türkiye’nin Kürt çoğunluklu en büyük kenti ve çoğu Kürt için Bakur’un — Kuzey Kürdistan’ın — fiilî başkentidir. Çevresindeki ovanın siyah bazaltından yapılmış, yeryüzünün en eksiksiz kadim kent surlarından bazılarıyla çevrili kent, üç bin yılı aşkın süredir yukarı Dicle’de bir kale olmuştur.
Bu, Büyük Kürdistan üzerine coğrafya dizimizin üçüncü yazısıdır. Erbil güneyin kadim kalbi ve Hasankeyf Dicle’nin kayıp mücevheriyse Diyarbakır, Kürt kuzeyinin siyasi ve kültürel başkentidir; adı bile tartışmalı olan ve yakın tarihi UNESCO tarafından tanınmadan eski mahallesinin yıkımına uzanan bir kent.
Kısa Bilgiler
Yaygın Adı: Diyarbakır (Diyarbakır)
Kürtçe Adı: Amed
Kadim Adları: Amida; Amid; Amedu / Amedi (Asurca); Tigranakert (Ermenice)
Adının Kökeni: “Diyar Bakr” — Arap Beni Bekr aşiretinin yurdu
Bölgesi: Bakur (Kuzey Kürdistan)
İli: Diyarbakır ili, Türkiye
Nehir: Dicle
Nüfus: Büyükşehir ilinde yaklaşık 1,8 milyon (2021–2023 tahminleri)
Başlıca Simge: Siyah bazalt kent surları ve Hevsel Bahçeleri — UNESCO Dünya Mirası (2015)
Tanınma Nedenleri: Kadim surları, derin çok etnikli tarihi ve Türkiye’deki Kürtlerin siyasi kalbi olarak rolü
İçindekiler
Amida: Roma, İran ve Siyah Surlar
Amid’den Diyar Bakr’a: İslam Yüzyılları
Diyarbakır Surları ve Hevsel Bahçeleri
Kürt Başkenti: Modern Dönemde Amed
Başlıca Olayların Zaman Çizelgesi
Kökenleri: Amedu ve Asurlular
En azından MÖ ikinci binyıldan beri Dicle üzerindeki yüksek bazalt platoda surlarla çevrili bir yerleşim vardır. Birinci binyılın başlarında Bit Zamani adlı küçük bir devletin başkentiydi ve Amedu adıyla biliniyordu; bu, hem modern Kürtçe Amed adının hem klasik Amida’nın köküdür. MÖ 866’da Asur kralı II. Aşurnasirpal, Amedu’nun “kraliyet kentini” ele geçirdi ve kasaba, yakınlarda Dicle’yi geçen Pers Kral Yolu da dâhil antik Yakın Doğu’nun büyük ticaret yolları üzerinde bir düğüm noktası oldu.
MÖ 77 dolaylarında Ermeni kralı Büyük Tigran, Tigranakert adlı birkaç yerden biri olarak kentin yeniden inşasıyla ilişkilendirilir; ancak bu özdeşleştirme tarihçilerce tartışılır. Kesin olan, Roma dönemine gelindiğinde Amida’nın iki imparatorluk arasındaki sınırda stratejik bir kazanıma dönüştüğüdür.
Amida: Roma, İran ve Siyah Surlar
Romalılar için yukarı Dicle, Sasani İranı’yla hayati bir sınırdı ve Amida onun dayanağıydı. Yaklaşık 349 yılında İmparator II. Constantius, kenti genişletti ve temelleri bugün hâlâ ayakta olan devasa siyah bazalt surlarla çevirdi. On yıl sonra, 359’da İran kralı II. Şapur, Amida’yı kuşattı; yaklaşık iki buçuk ayın ardından kent düştü. Orada bulunan Romalı subay ve tarihçi Ammianus Marcellinus, bu olayı canlı ayrıntılarla anlatır. İmparator Julianus, bölgeyi 363’te geri aldı ve Amida, Sasani kralı I. Kavad tarafından 502–503’te yeniden kuşatıldı.
Kent, Roma, Bizans ve İran arasında tekrar tekrar el değiştirdi; surları her yeni hâkimle yeniden inşa edilip güçlendirilen bir sınır kalesiydi. Araplar geldiğinde Amida zaten kadimdi.
Amid’den Diyar Bakr’a: İslam Yüzyılları
Arap orduları kenti 639 dolaylarında aldı. Beni Bekr aşiretinin toprakları içinde yer almaya başladı ve bölgenin adı — “Bekr’in yurdu” anlamındaki Diyar Bakr — sonunda kentin kendisine verildi. 10. ve 11. yüzyıllarda çevre bölge, merkezi yakındaki Meyyafarikin (bugünkü Silvan) olan, ilk büyük Kürt beyliklerinden biri olan Kürt Mervani hanedanı tarafından yönetildi. Selçuklular döneminde Diyarbakır Ulu Camii, 1091 dolaylarında bugünkü biçimini aldı; bu, onu Anadolu’nun en eski camilerinden biri yapar.
Osmanlılar kenti 1516’da alıp büyük ve müreffeh bir sınır eyaletinin başkenti yapmadan önce Artuklular, Eyyubiler, Akkoyunlular ve kısa süreliğine Safeviler kenti ellerinde tuttu. Bu yüzyıllar boyunca Amid, Müslümanların yanı sıra büyük Ermeni, Süryani ve diğer Hristiyan topluluklarına ev sahipliği yapan, derinden karma bir kentti; bu çeşitlilik, büyük Ermeni kilisesi Surp Giragos gibi anıtlarda yansır.
Diyarbakır Surları ve Hevsel Bahçeleri
Diyarbakır’ın belirleyici anıtı surudur: eski kentin etrafında yaklaşık 5,8 kilometre uzanan, onlarca kule, kapı ve yüzyıllar süren onarımları kaydeden yazıtlarla donatılmış, neredeyse kesintisiz bir siyah bazalt çevresi. Dünyanın herhangi bir yerindeki modern öncesi kent surlarının en uzun ve en iyi korunmuş kesimleri arasındadır. Surların altında, savunma duvarlarıyla Dicle arasında, kente binyıllardır yiyecek sağlayan verimli Hevsel Bahçeleri yer alır.
2015’te UNESCO, hem surları hem onların altındaki yaşayan tarımsal peyzajı tanıyarak Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzajı’nı Dünya Mirası Listesi’ne kaydetti.
Kürt Başkenti: Modern Dönemde Amed
Kent, resmî modern Türkçe adı Diyarbakır’ı 1937’de aldı; eski Diyarbekir’in yazılışı değiştirildi ve halk arasında Türkçedeki bakır sözcüğünü çağrıştıracak biçimde yeniden yorumlandı. Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Sevr Antlaşması (1920), bölgeyi olası bir Kürt devletinin parçası olarak öngörmüştü; ancak bu ihtimal Lozan Antlaşması’ndan sonra bir kenara bırakıldı.
O zamandan bu yana geçen on yıllarda Diyarbakır, Türkiye’deki Kürtlerin tartışmasız siyasi ve kültürel merkezi oldu. Kürt siyasi partilerinin ve sivil toplum örgütlerinin merkezlerine ve yerinden edilmiş büyük bir nüfusa ev sahipliği yapar; Kürtçe adını da yeniden sahiplenmiştir: Kürtler kente yaygın olarak Amed der ve 2014’te yerel futbol kulübünün adı Amedspor olarak değiştirildi. Sakinlerinin çoğu gündelik yaşamda Kürtçe konuşur ve birçok kişi burayı Kürdistan’ın fiilî başkenti sayar.
Sur: Çatışma ve Yıkım
Bu simgesel ağırlık, kenti 2015’ten sonra yeniden başlayan Kürt-Türk çatışmasının odak noktası yaptı. Çatışmalar, tarihî sur içi eski kent olan Sur’da yoğunlaştı. Kürt militanların barikatlar kurup mevzilenmesinden sonra yetkililer, 11 Aralık 2015’ten itibaren gün boyu sokağa çıkma yasağı ilan etti ve Türk güvenlik güçleri, ilçeyi geri almak için Mart 2016’da sona eren, aylarca süren bir harekât yürüttü. Sur’un büyük bölümü yıkıldı; bazı anlatımlara göre yaklaşık 50.000 kişi, 70.000 kişilik yerleşik nüfusun içinden yerinden edildi ve devlet ardından kapsamlı bir kamulaştırma ve yeniden inşa programı başlattı.
Bunu siyasi baskı izledi. Diyarbakır’ın seçilmiş eş belediye başkanları Gültan Kışanak ve Fırat Anlı, 2016’da gözaltına alındı; Kışanak daha sonra on dört yılı aşkın hapis cezasına çarptırıldı. Hükûmetçe atanan kayyımlar, burada ve güneydoğu genelinde 2016’da ve 2019’dan sonra yeniden seçilmiş belediye başkanlarının yerini aldı; Kürt yanlısı adaylar 2024’te kenti geri kazandı. Şubat 2023’te bölgeyi yıkan iki deprem, tarihî surların bazı kesimlerine de zarar verdi.
Önemli Olayların Zaman Çizelgesi
MÖ 2. binyıl — Alanda surlarla çevrili bir yerleşim vardır.
MÖ 866 — II. Aşurnasirpal, Bit Zamani’nin başkenti Amedu’yu ele geçirir.
Yak. MÖ 77 — Tigranakert olarak Büyük Tigran’la ilişkilendirilir (tartışmalı).
Yak. MS 349 — II. Constantius, büyük siyah bazalt surları inşa eder.
359 — İranlı II. Şapur, Amida’yı kuşatır ve alır.
Yak. 639 — Arap fethi; bölge Diyar Bakr olur.
10.–11. yy. — Kürt Mervani hanedanı bölgeyi yönetir.
Yak. 1091 — Ulu Cami, Selçuklu biçimini alır.
1516 — Osmanlı fethi; büyük bir eyaletin başkenti.
1937 — Resmen Diyarbakır olarak yeniden adlandırılır.
2015 — Surlar ve Hevsel Bahçeleri UNESCO listesine kaydedilir.
2015–2016 — Sur’da sokağa çıkma yasağı ve harekât; eski kentin büyük bölümü yıkılır.
2023 — Depremler kent surlarının bazı kesimlerine zarar verir.
Tartışmalar ve Anlaşmazlıklar
Diyarbakır’ın tarihi gerçek anlamda çok etniklidir ve dürüst anlatımlar onu tek boyuta indirgeyemez. Kent, yüzyıllar boyunca büyük Ermeni ve Süryani Hristiyan nüfuslarına ev sahipliği yaptı; çoğu 1915 soykırımları sırasında öldürüldü veya sürüldü. Restore edilen Surp Giragos gibi kiliseleri hatırlatıcı olarak ayakta durur. Kadim kimliği de tartışmalıdır; örneğin Ermeni Tigranakert’iyle bağı tartışılır. Bugün Diyarbakır ezici çoğunlukla Kürttür ve Türkiye’deki Kürtlerin siyasi kalbidir; ancak bunu zamansız bir türdeşlik yoluyla değil, acı verici demografik çalkantılarla kazanmıştır. Sur’un yakın dönemdeki yeniden inşası da başlı başına tartışmalıdır: devlet bunu restorasyon olarak sunarken birçok eski sakin ve miras savunucusu, yaşayan bir Kürt mahallesinin silinmesi ve halkının yerinden edilmesi olarak tanımlar.
Mirası ve Önemi
Hiçbir kent, Türkiye’deki modern Kürt kimliğiyle Diyarbakır kadar iç içe değildir. Siyah surları, onu antik dünyanın büyük müstahkem kentlerinden biri yapar; çarşıları, camileri ve kiliseleri, birçok halkın paylaştığı katmanlı bir geçmişi kaydeder ve siyaseti, onu Kürt hareketinin simgesel başkenti yapmıştır. Birçok Kürt için kente Amed demek başlı başına bir bildiridir; bu yerin Kürtçe bir adı, Kürt bir bugünü ve üzerinde hâlâ mücadele edilen bir geleceği olduğunda ısrar etmektir.
İlgili Yerler ve Konular
Silvan (Meyyafarikin) — Kürt Mervani hanedanının başkenti. Dicle’nin aşağısında Hasankeyf. Güneydoğunun diğer büyük kentleri Mardin ve Cizre. Güneyin kadim başkenti Erbil. Mervaniler ve erken Kürt emirlikleri. Sevr Antlaşması ve Kürt devleti kurulması. Kürt-Türk çatışması.
Sık Sorulan Sorular
Kürtler Diyarbakır’a neden “Amed” der?
Amed, Arapça kökenli “Diyarbakır”dan çok önce kullanılan, kentin en eski adı Amedu/Amida’dan gelir. Kürtler Amed’i kentin Kürtçe adı olarak yeniden canlandırmış ve bu ad, Bakur’un fiilî başkenti olarak güçlü simgesel ve siyasi ağırlık taşımıştır.
Diyarbakır neyiyle ünlüdür?
Dünyanın en uzun ve en iyi korunmuş kadim surları arasında olan devasa siyah bazalt kent surları, UNESCO tarafından 2015’te tanınan Hevsel Bahçeleri ve Türkiye’deki Kürtlerin siyasi ve kültürel merkezi olarak rolüyle.
Diyarbakır bir Kürt kenti midir?
Bugün Türkiye’nin Kürt çoğunluklu en büyük kentidir ve yaygın biçimde Kürtlerin fiilî başkenti olarak görülür. Ancak tarihsel olarak, çoğu 1915 soykırımlarında kaybedilen büyük Ermeni ve Süryani Hristiyan topluluklarının bulunduğu, derinden karma bir kentti.
2015–2016’da Sur’da ne oldu?
Tarihî sur içi eski kent Sur, yeniden başlayan Kürt-Türk çatışmasında bir savaş alanına dönüştü. Aralık 2015’ten itibaren aylar süren sokağa çıkma yasağı ve askerî harekât, ilçenin büyük bölümünü yıktı ve on binlerce sakini yerinden etti.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Diyarbakır — Encyclopaedia Britannica
Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzajı — UNESCO