Di nav kesayetiyên klasîk ên
Çarçoveya dîrokî: Jiyaneke di nav pevçûn û baweriyê de teşegirtî
Ji bo têgihiştina Şêx Şemsedînê Exlatî, pêşî divê mirov serdema tevlihev a ku ew tê de jiya nas bike. Dawiya sedsala 16an û sedsala 17an li erdên ku Kurd lê dijiyan demeke têkoşîna giran a jeopolîtîk û geşbûna çandî bû. Ev serdem bi Şerê Osmanî û Sefewî yê hema hema bê navber serdest bû, pevçûneke mezin di navbera Împaratoriya Osmanî ya Sunnî û Împaratoriya Sefewî ya Şîe de. Herêmên Kurdî, ku gelek caran rasterast li ser vî sînorê aloztî bi cih dibûn, bûn qada şer û gelek malbat û eşîr neçarî koç û xweguncandina berdewam kirin.
Rêwîtiya fikrî ya Exlatî di vê çarçoveya bêîstiqrariyê de dest pê kir. Ew li Exlatê — bajarekî dîrokî yê girîng li nêzîkî Bedlîsê, îro li Tirkiyeyê — di 1588 de ji dayik bû û ji malbateke rewşenbîr a Kurd dihat. Ya bingehîn, ev malbat bi terîqeta Neqşebendî ya tesewifê ve girêdayî bû; terîqeteke ku bi girîngiya xwe ya li ser zikrê bêdeng (bîranîna Xwedê) û girêdana xurt bi şerîetê (qanûna Îslamî) re dihat naskirin. Ev nasîna destpêkê ya jîngeheke Sûfî ya rêkûpêk û zanistî bêguman bingeha pêşketina wî ya giyanî û zanistî bû.
Perwerdeya wî ya destpêkê li bajarê wî Exlatê pêk hat. Lê kevneşopiya hînbûnê li cîhana Îslamî gelek caran rêwîtî, an rihle, dixwest da mirov baştirîn mamoste û navendên cihêreng ên zanînê bibîne. Exlatî ev kevneşopî qebûl kir û bi berfirehî geriya da li cem hostayên cihêreng bixwîne. Ev serdema gerandina akademîk, herçend bi tevahî nehatibe belgekirin, dibe ku ew bi dibistanên ramanê yên cihêreng re nas kiribe, nêrîna wî dewlemend û zanîna wî ya îlahiyat, fiqh û, ya herî girîng, tesewifê kûrtir kiribe.
Bandora şer û koçê
Ev Şerê Osmanî û Sefewî yê berdewam di dawiyê de welatê wî ji bo lêgerîna zanistî ya bi aramî pir xeternak an bêîstiqrar kir. Ev qonaxa bingehîn Exlatî û malbata wî neçarî koçê kir. Ew pêşî di nav eşîra Doskî de li beşa bakur a herêma çiyayî ya Oremarê bi cih bû. Ev veguhastin tenê guhertineke cihê fizîkî nebû; ew yekgirtineke çandî bû ku wî di nav civakên eşîrî de bi cih kir, jîngeheke ku paşê bi awayekî nazik bandor li qîmetdana jiyana gundî û xwezayê di helbesta wî de dikir.
Qonaxeke girîng a zivirînê di rêwîtiya wî ya erdnîgarî û giyanî de nêzîkî 1620 hat, dema ew bi birayê xwe re koçî Amêdiyê li herêma Behdînanê kir (Kurdistana Iraqê ya îroyîn). Amêdî paytexta herêmî û navendeke xweseriya Kurdî bû û asteke aramî û zindîtiya çandî pêşkêş dikir ku herêmên sînorî gelek caran jê bêpar bûn.
Bilindbûna giyanî: Ji Neqşebendî heta Xelwetî
Li Amêdiyê navûdengê Şêx Şemsedînê Exlatî wek kesekî xwediyê zanîneke kûr a olî û têgihiştina giyanî dest pê kir belav bibe. Koça wî ya ber bi vî cihê nû ve bû sedema hevdîtineke bingehîn ku dê jiyana wî ya mayî û mîrata wî diyar bikira: hevdîtina wî bi Sîdî Xan re, hukimdarê herêmî ji eşîra Ertuşî.
Sîdî Xan bi lez kûrahiya zanînê û potansiyela giyanî ya Exlatî nas kir. Wek şahidiya rêza ku civakê dida zanyarên olê, Sîdî Xan bi çalakî Şêx teşwîq kir ku li herêmê bi domdarî bi cih bibe da baweriyên xwe yên giyanî belav bike. Gundê hatî hilbijartin Birîfkanî bû. Ji bo hêsankirina jiyan û erka wî ya nû, hukimdar bi comerdî heft mal dan Exlatî; bexşîneke awarte ku rêza bilind a ji wî re diyar dikir.
Damezrandina terîqeta Xelwetî
Exlatî navenda xwe ya giyanî li Birîfkaniyê saz kir. Herçend di malbateke şopînerê Neqşebendiyê de ji dayik bû, terîqeta ku paşê bi wê ve hat girêdan û alîkariya belavkirina wê kir terîqeta Xelwetî (an Halvetî) bû. Navê Xelwetî bixwe ji peyva Erebî xelwe tê, bi wateya tenêbûn an xwekişandina ji civatê; adeteke bingehîn di vê rêya Sûfî de ku girîngiyê dide tenêbûna giyanî û xweperwerdekirina xurt da mirov bigihêje yekbûna îrfanî bi Xwedê re.
Ji salên 1620î heta mirina wî di 1674 de, Birîfkanî bû dilê giyanî yê civaka Xelwetî ya Exlatî. Wî jiyana xwe ji bo hînkirin, rêberiya şagirtên xwe (ku bi navê murîd tên naskirin) û belavkirina bingehên rêya xwe ya Sûfî derbas kir. Jiyana wî di vê serdemê de bi xakisarî dihat naskirin û îdeala Sûfî ya dûrketina ji mijarên madî yên dinyayê nîşan dida. Ew li gundê Birîfkaniyê mir, piştî ku mîrateke girîng a giyanî saz kiribû û pênc kur li pey xwe hiştin ku domdariya dûndana malbata wî misoger kirin.
Mîrata helbestî: Dengê Kurmanciya îrfanî
Herçend rola wî wek şêxekî Sûfî û zanyarekî olî di jiyana wî de navendî bû, beşdariya mayînde ya Şêx Şemsedînê Exlatî di çanda Kurdî de di helbesta wî de ye. Ew tenê bi Kurmancî, zaravayê bakur ê zimanê Kurdî, dinivîsand; zaravayek ku amûra helbestvanên mezin ên klasîk ên wek Melayê Cizîrî jî bû.
Tevlihevî û wêneya helbestî
Helbesta Exlatî bi tevliheviya xwe cuda ye. Rexnegir û zanyar gelek caran behsa bikaranîna wî ya derbirînên “girtî” dikin; ev şêwazeke tijî wate û belkî batinî pêşniyar dike ku ji bo têgihiştina tam zanîneke girîng a termên Sûfî, zanîna klasîk a Îslamî û hûrgiliyên çandî yên taybet ên dema wî dixwaze. Ev taybetiyeke hevpar a helbestvanên îrfanî ye; ziman gelek caran wek perdeyekê kar dike û rastiyên xwe yên herî kûr tenê ji wan re eşkere dike ku ji aliyê giyanî ve amade ne an ji aliyê fikrî ve şiyana famkirina wateyên veşartî hene.
Lê mijarên helbesta wî bi zelalî diyar in û bi xweşikî bi hev re girêdayî ne:
Metafîzîka Sûfî: Ev dilê berhema wî ye. Exlatî kûrtirîn û razbertirîn têgehên tesewifê vekolin. Helbestên wî ramanên awazdar li ser mijarên wek wehdet el-wucûd (Yekîtiya Hebûnê), xwezaya Xwe û Cewhera Îlahî, rêwîtiya giyanê (sulûk) ber bi Xwedê ve, êşên veqetînê (firaq) û sermestiya wendabûna di Evîndar de (fena) ne. Wî hewl da ezmûna arif a ku bi peyvan nayê derbirîn bi amûrên sînordar ên zimanê mirovan vebêje.
Jiyana gundî: Helbesta Exlatî, ku ji jiyana wî di nav civakên eşîrî de û niştecihbûna wî li gundê çiyayî yê Birîfkaniyê sûd werdigire, gelek caran li ser rastiya berçav a derdora wî ava bûye. Ev tevlîkirina herêmî, rojane û bingehên xwezayî bi xweşikî ji xwezaya razber a mijarên wî yên metafîzîk cuda ye. Dorên demsalan, çiya û dengên gund hemû dibin mecazên rêwîtiya giyanî.
Xweza: Ji bo Sûfî cîhana xwezayî tenê paşxaneyek nîne; ew nîşandana bedewî û hêza Xwedê ye, tevneke zindî ya nîşaneyên îlahî (ayet). Exlatî bi hostayî wêneyên xwezayê — baxçe, gul, bilbil û ava diherike, nexşeyên kevneşopî di helbesta îrfanî ya Farisî û Kurdî de — bi kar anîn da evîna xwe ya kûr ji Cewhera Îlahî re derbibîje. Vebûna gulekê dibe mînaka eşkerekirina rastiya îlahî; rêwîtiya çemekî kişandina giyanê ya bêrawestan ber bi koka xwe ve sembolîze dike.
Nirxandineke rexneyî di edebiyata Kurdî de
Tevî lihevhatina zanistî ya ku zimanê helbestî yê Exlatî tevlihev e, cihê wî di edebiyata Kurdî de wek girîng tê dîtin. Herçend dibe ku ew negihîştibe navûdengê berfireh ê helbestvanê mezin ê awazdar Melayê Cizîrî an çîrokbêjê hosta Feqiyê Teyran, berhema wî şaxeke bingehîn û cuda ya kevneşopiya klasîk temsîl dike.
Helbesta wî wek çavkaniyeke nivîskî ya bêhempa ji bo van mijaran kar dike:
Pêşketina Kurmancî: Berhema wî bi bikaranîna peyvên dewlemend û tevlihev beşdariyeke girîng di ferhengnasiya dîrokî û pêşketina rêzimana zaravayê Kurmancî di sedsala 17an de dike.
Dîroka tesewifê li Kurdistanê: Helbestên wî tenê berhemên edebî nînin; ew belgeyên îlahiyatê ne ku doktrîn, adet û rewşa giyanî ya taybet a terîqeta Xelwetî, wek li herêma Behdînanê hat damezrandin û belavkirin, ronî dikin.
Bersiva helbestî ya Kurdî ji Îslamê re: Berhema Exlatî dengekî din û cuda di danûstandina helbestvanên Kurd de pêşkêş dike ku hewl dan ramana olî ya Îslamî bi derbirîna çandî ya herêmî re tevlihev bikin. Wan sentezeke taybet afirand ku Serdema Zêrîn a helbesta klasîk a Kurdî pê tê naskirin.
Belkî şêwaza wî ya “girtî” sedem e ku ew bi qasî hevdemên xwe yên hêsantir têgihiştinê nehatibe belavkirin, lê heman taybetî wî dike mijareke dilkêş ji bo lêkolîna akademîk a pispor — helbestvanek ku ji xwendevanê xwe tevlîbûneke bi asta bilind dixwest û bi vê yekê xwezaya batinî ya rêya îrfanî ya ku hewl dida vebêje diparast.
Encam: Girîngiya mayînde ya Exlatî
Jiyana Şêx Şemsedînê Exlatî (nêzîkî 1558–1674) şahidiya hêza mayînde ya bawerî û aqilê li hember tevliheviyên dîrokî bû. Ew di malbateke Neqşebendî de ji dayik bû, ji ber şer neçarî koçê bû û di dawiyê de li aramiya nisbî ya Birîfkaniyê terîqeta Xelwetî saz kir. Rêwîtiya wî ya kesane têkoşîn û berxwedêriya berfirehtir a gelê Kurd nîşan dide.
Ew kesek bû ku bi serkeftin pirek di navbera cîhanên xuya cuda yên metafîzîka bilind û jiyana gundî ya sade de ava kir. Helbesta wî ya bi Kurmancî xezîneyeke giyanî ye — berhevokeke beytên tevlihev, bedew û têgihiştina wan dijwar ku pirsên herî dawî yên hebûn, evîn û Cewhera Îlahî vedikolin. Herçend dibe ku ew li kêleka stêrkên herî navdar di goşeyeke hêdîtir a dîmena edebî ya Kurdî de cih bigire, lêkolîna bi hûrgilî ya berhemên wî rola wî ya bingehîn piştrast dike: wek rêberekî giyanî yê bingehdaner, zanyarekî xwediyê zanîneke kûr û helbestvanekî ku dengê îrfanî yê wî bi tevliheviyeke taybet dengvedana xwe didomîne.
Exlatî ji kesayetiyeke dîrokî zêdetir e; ew parçeyeke bingehîn a mozayîka tevlihev a çanda klasîk a Kurdî ye. Ew zanyar û helbestvanek e ku xelweya wî (xwekişandina ji civatê) bû sedema ronahiyeke mayînde ji bo nifşên bê yên arif û hezkiriyên helbesta Kurmancî. Mîrata wî tîne bîra me ku girîngiya rastîn a edebî û giyanî her tim bi pesindana gel nayê pîvandin, lê bi kûrahî, tevlihevî û rastiya peyama tê veguhastin tê pîvandin.
Çavkanî ji bo Şêx Şemsedînê Exlatî
Çavkaniyên sereke ji bo hûrgiliyên jînenîgarî, taybetiyên helbestî û cihê edebî yê Şêx Şemsedînê Exlatî gelek caran berhemên akademîk ên lêkolînên Kurdî, rexneyên edebî û çapên Dîwana wî (berhevoka helbestan) in.
Çavkaniyên herî bingehîn ên ku berhemên zanistî yên têkildar bi vê kesayetiyê çavkanî dikin ev in:
1. Çavkaniyên akademîk ên bingehîn (di nêrînên giştî yên derveyî de tên çavkanîkirin)
Ev weşanên akademîk lêkolînên herî bi hûrgilî li ser Exlatî, helbesta wî û cihê wî di edebiyata Kurdî de dihewînin.
Bamed, Serdar (2015).
Dîwana Şêx Şemsedînê Exlatî (bi Kurmancî). Nubihar Yayınları.Çarçove: Ev çapeke nûjen û rexneyî ya helbestên berhevkirî yên Exlatî ye (Dîwana wî), ku ji bo her lêkolîna berhema wî bingehîn e. Analîza jînenîgarî û edebî gelek caran ji pêşgotina çapên wisa tê.
Birîfkanî, Zahid (2001).
Dîdarê Yar: Dîwana Şêx Şemsedînê Qutbê Exlatî yê Birîfkanî (bi Kurmancî). Weşanên Roja Nû.Çarçove: Çap an lêkolîneke din a bingehîn a Dîwana wî ye ku ji bo dabînkirina hûrgiliyên jînenîgarî li ser niştecihbûna wî li Birîfkaniyê û mirina wî bingehîn e.
Adak, Abdurrahman (2018).
“Mexles di Edebiyata Kurdî ya Klasîk de” (Ev mexles di Edebiyata Kurdî ya Klasîk de). Fakulteya Edebiyatê ya Zanîngeha Mardin Artuklu.Çarçove: Ev gotara zanistî Exlatî di kevneşopiya berfirehtir a helbestvanên klasîk ên Kurd de datîne û bi îhtimaleke mezin şêwaza tevlihev û mijarên wî di çarçoveyeke rexneyî de nîqaş dike.
Sezer, Müslih (2016).
“Ji herêma Behdînanê helbestkarekî pirziman: Seyfiyê Şoşî” (Helbestvanekî pirziman ji herêma Behdînanê: Seyfiyê Şoşî). Cild. 1.Çarçove: Herçend li ser helbestvanekî din hûr dibe, ev berhem bi îhtimaleke mezin Exlatî wek pêşiyek an kesayetiyeke hevdem di dîmena edebî û giyanî ya herêma Behdînanê (Amêdî/Duhok) de çavkanî dike û hûrgiliyên erdnîgarî û dîrokî piştrast dike.
2. Çavkaniyên giştî û girêdanên çarçoveyê
Ji bo nêrîneke kurt û rastiyên çavkanîkirî yên di daxwaza we de hatine dayîn (wek dîrokên ji dayikbûn û mirinê, terîqet û hevdemên wî), çavkaniya herî gihîştbar a materyalên akademîk bi hev re tîne gelek caran ev e:
Gotara Wikipedia: Şêx Şemsedînê Exlatî
Girêdan: https://en.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAx_%C5%9Eemsed%C3%AEn%C3%AA_Exlat%C3%AE
Çarçove: Ensîklopediyên serhêl ên wek Wikipedia bi gelemperî rastiyan (dîrok, cih û taybetiyên edebî) ji berhemên zanistî yên li jor hatine rêzkirin (Adak, Bamed, Birîfkanî û yên din) berhev dikin û dibin xalekî destpêkê yê sûdmend, herçend nivîsên akademîk hêj çavkaniya sereke ne.