Abu Hanifa Dinawari Kî Bû?
Abu Hanifa Ahmad ibn Dawud Dinawari (bi Erebî: أبو حنيفة الدينوري; nêzî 815–896 piştî Zayînê) yek ji mezintirîn zanyarên Serdema Zêrîn a Îslamê bû — zanyarekî piralî yê bi eslê Kurd ku beşdariyên bingehîn di nebatnasî, stêrnasî, dîrok, matematîk û zimannasiyê de kir. Ew li Dînewer, bajarê dîrokî yê Kurdî di navbera Hemedan û Kirmanşahê de li rojavayê Îranê, ji dayik bû; li navendên mezin ên fêrbûna Îslamî li Kûfe, Besra û Îsfahanê xwend û di 896 piştî Zayînê li Dînewer mir. Kitab al-Nabat (Pirtûka Nebatan) a wî ya şeş cildî ew wekî damezrînerê nebatnasiya Erebî bi cih kir. Wî herwiha yek ji nîqaşên rêkûpêk ên herî destpêkê li ser eslê Kurdan nivîsand: Ansab al-Akrad (Bavkaltiya Kurdan).
Dîroknasên Kurd Dinawari wekî mezintirîn rewşenbîrê Kurd ê Serdema Zêrîn a Îslamê dibînin — zanyarek ku mereqa wî bê sînor bû, zanîna wî hemû qadên mezin ên fêrbûnê digirt û mîrasek hişt ku bi sedsalan zanista Îslamî teşe kir. Aqlê wî di disîplîneke tenê de nedihat sînordarkirin: ew di heman demê de matematîkzan, stêrnas, metalurg, nebatnas, dîroknas, erdnîgarnas û rexnegirê edebî yê asta yekem bû. Wî kevneşopiya fikrî ya Kurdan di şêwaza wê ya herî baş de temsîl dikir.
Xalên Sereke
Abu Hanifa Dinawari (nêzî 815–896 piştî Zayînê) zanyarekî Kurd ê piralî bû ku li Dînewer (di navbera Hemedan û Kirmanşahê de) ji dayik bû.
Kitab al-Nabat (Pirtûka Nebatan, 6 cild) a wî ew wekî damezrînerê nebatnasiya Erebî bi cih kir.
Wî Ansab al-Akrad (Bavkaltiya Kurdan) nivîsand — yek ji nîqaşên zanistî yên herî destpêkê li ser eslê Kurdan.
Akhbar al-Tiwal (Dîroka Giştî) ya wî ji bo dîroka destpêkê ya Îslamî çavkaniyeke sereke ya girîng dimîne.
Dîroknasên Kurd wî wekî mezintirîn rewşenbîrê Kurd ê Serdema Zêrîn a Îslamê dibînin.
Agahiyên Kurt
Naverok
Jiyana Destpêkê û Kok
Abu Hanifa Dinawari nêzî 815 piştî Zayînê li Dînewer ji dayik bû, bajarê dîrokî yê Kurdî li herêma ku niha parêzgeha Kirmanşahê ya Îranê ye — di nîva rêya Hemedan û Kirmanşahê de, li dilê herêma çandî ya Kurdan. Dînewer yek ji navendên mezin ên fikrî yên cîhana Îslamî ya serdema navîn bû û paşê bû paytexta xanedana Kurdî ya Hesenweyhiyan. Ew bajarê çanda çiyayên Zagrosê bû, li hevberiya kevneşopiyên fikrî yên Farisî, Kurdî û Erebî.
Dinawari li çend ji mezintirîn navendên fêrbûna Îslamî xwend. Wî li Îsfahanê stêrnasî, matematîk û mekanîk xwendin; li Kûfe û Besrayê jî fîlolojî û helbest xwendin. Ev berfirehiya xwendinê mereqa wî ya fikrî ya têrnebûyî nîşan dide û zanyarê piralî yê berfireh derxist, ku berhemên wî dê bi sedsalan bandor li zanista Îslamî bikin. Ew vegeriya Dînewer, li wir piraniya berhemên xwe yên sereke derxistin û di 895/896 piştî Zayînê mir.
Çarçoveya Dîrokî
Dinawari di lûtkeya Serdema Zêrîn a Îslamê de jiya — bi giştî dema ji sedsala 8an heta 13an piştî Zayînê, ku cîhana Îslamî di zanist, felsefe, matematîk û bijîşkiyê de rêberê cîhanê bû. Xilafeta Ebbasî di bin al-Ma’mun de (serdema hukumkirinê 813–833 piştî Zayînê) li Bexdayê Mala Hikmetê (Bayt al-Hikma) damezrandibû, ku zanyar ji tevahiya cîhana Îslamî ber bi xwe ve dikişandin. Dinawari beşek ji vê hawîrdora fikrî ya awarte bû û kevneşopiyên zanînê yên cîhanên Yewnanî, Farisî, Erebî û Kurdî di dîtineke zanistî ya yekgirtî de li hev dianîn.
Bajarê Kurdî Dînewer beşek ji vê cîhanê bû. Ew li çiyayên Zagrosê bû û hem navenda jiyana çandî ya îranî-Kurdî hem jî xala girêdanê bi tora berfirehtir a fikrî ya Îslamî re bû. Karê Dinawari vê nasnameya dualî nîşan dide: wî bi Erebî dinivîsand (zimanê zanistî yê cîhana Îslamî), lê zanîna wî di cîhana Kurdî-îranî ya Zagrosê de reh girtibû û ew yek ji zanyarên herî yekem bû ku li ser gelê Kurd û eslê wan bi awayekî rêkûpêk nivîsand.
Berhemên Sereke
Kitab al-Nabat (Pirtûka Nebatan)
Berhema herî navdar a Dinawari Kitab al-Nabat (Pirtûka Nebatan) e, ansîklopediyeke nebatnasiyê ya şeş cildî ku wekî berhema damezrîner a zanista nebatnasiyê ya Erebî tê hesibandin. Tenê cildên sêyem û pêncem bi tevahî mane, her çend cilda şeşem ji sitandinên di berhemên paşê de hinek ji nû ve hatiye avakirin. Di beşên mayî de 637 nebat bi hûrgilî hatine vegotin — morfolojiya wan, hawîrdorên jiyana wan, qonaxên mezinbûnê, şêwazên kulîlkdan û fêkîdanê û cureyên axê yên ku lê geş dibin. Berhem herwiha stêrnasî û meteorolojiyê dihewîne (bandora stêrk û demsalan li mezinbûna nebatan) û di heman demê de berfirehtirîn risaleya fîlolojîk a serdema navîn li ser navên nebatan di helbesta Erebî de ye. Dinawari bi qasî ku xwezanas bû, zanyarekî edebî jî bû.
Ansab al-Akrad (Bavkaltiya Kurdan)
Dibe ku ji nêrîna dîrokî ya Kurdî ve berhema herî girîng Ansab al-Akrad (Bavkaltiya Kurdan) be, yek ji nîqaşên zanistî yên rêkûpêk ên herî destpêkê li ser esl û rêzikên malbatî yên Kurdan. Ev berhem Dinawari ne tenê wekî zanyarekî mezin, lê wekî yekem zanyarê mezin ê Kurd ku aqlê xwe yê analîtîk ber bi pirsa gelê Kurd kî ye û ji ku hatiye ve kir bi cih dike. Ew belgeyeke bingehîn e di dîroka têgihiştina Kurdan a xwe û nasnameya wan a zanistî de.
Akhbar al-Tiwal (Dîroka Giştî)
Akhbar al-Tiwal a Dinawari berhemeke mezin a dîroka giştî ye, ku bûyeran ji demên berî Îslamê heta sedsalên destpêkê yên Îslamî digire. Ew gelek caran hatiye edîtekirin û weşandin û ji bo dîroka destpêkê ya Îslamî çavkaniyeke sereke ya girîng dimîne. Ew bi taybetî ji ber vegotinên wê yên dîroka Faris û Kurdan a berî Îslamê biqîmet e, ku Dinawari bi hişkîya zanistî ya xwe ya taybet nêzî wan dibû.
Rêza Demî ya Bûyerên Sereke
Nîqaş, Nakokî û Têgihiştinên Şaş
Li ser eslê neteweyî yê tam ê Dinawari lihevhatineke giştî tune ye. Ludwig Adamec û zanyarên Kurd wî Kurd dihesibînin; Ansîklopediya Îslamê wî wekî fîlologekî Ereb polîn dike; Ansîklopediya Iranica wî Faris dinivîse; Ansîklopediya Britannica wî «bi eslê Faris an Kurd» vedibêje. Dîroknasên Kurd destnîşan dikin ku ev nezelalî rewşa neteweyî ya tevlihev a herêma Zagrosê nîşan dide, ku nasnameyên Kurdî, Farisî û Erebî li hev diketîn. Jidayikbûna wî li Dînewer — bajarê Kurdî ku paşê bû navendeke xanedana Hesenweyhiyan — û nivîsandina Ansab al-Akrad bi hêz nasandina wî wekî Kurd piştgirî dikin.
Hin zanyarên paşê berhemên Dinawari yên ku gelek sitandin ji wan dihatin kirin winda kirine. Kitab al-Nabat di destpêkê de ji şeş an heft cildan pêk dihat; tenê du bi tevahî mane. Ev windabûn nirxandina tevahî ya berfirehiya zanîna wî ya nebatnasiyê nemimkun dike. Tiştê ku maye ji bo piştrastkirina cihê wî yê bingehîn di dîroka zanista Îslamî de têr dike.
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa Abu Hanifa Dinawari pir mezin e. Wekî damezrînerê nebatnasiya Erebî, ew li eslê yek ji qadên herî girîng ên zanista Îslamî ye. Hema hema her nebatnasê Îslamî yê paşê sitandin ji Kitab al-Nabat a wî kir û ew ji bo dîroka zanîna nebatan di cîhana Îslamî ya serdema navîn de çavkaniyeke girîng dimîne. Akhbar al-Tiwal a wî çavkaniyeke dîrokî ya sereke ji bo dîroka destpêkê ya Îslamî ye. Ansab al-Akrad a wî belgeyeke damezrîner a ramana zanistî ya Kurdan li ser xwe ye.
Ji bo gelê Kurd, Dinawari delîl e ku mezinahiya fikrî ya Kurdan ne tenê berhema sedsalên paşê bû, lê tam li lûtkeya Serdema Zêrîn a Îslamê amade bû. Zilamekî Kurd ji çiyayên Zagrosê beşdariyên nebatnasî, stêrnasî, dîrok û zimannasiyê kir ku bi sedsalan şaristaniya Îslamî teşe kirin. Mereqa wî bê sînor bû; berhemên wî awarte bûn; nasnameya wî ya Kurdî tiştek bû ku wî bixwe hilbijart bi rêya zanistê pîroz bike. Ew yek ji mezintirîn aqlên Kurd di dîrokê de ye.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Abu Hanifa Dinawari kî bû?
Abu Hanifa Dinawari (nêzî 815–896 piştî Zayînê) zanyarekî Kurd ê piralî û zanyarekî Serdema Zêrîn a Îslamê bû ku li Dînewer, rojavayê Îranê, ji dayik bû. Ew ji ber Kitab al-Nabat (Pirtûka Nebatan) a xwe wekî damezrînerê nebatnasiya Erebî tê hesibandin. Wî herwiha Ansab al-Akrad (Bavkaltiya Kurdan) û Akhbar al-Tiwal (Dîroka Giştî) nivîsandin.
Çima Abu Hanifa Dinawari ji bo dîroka Kurdan girîng e?
Dinawari zanyarekî Kurd bû ku Ansab al-Akrad (Bavkaltiya Kurdan) nivîsand — yek ji nîqaşên zanistî yên rêkûpêk ên herî destpêkê li ser eslê Kurdan. Ew li Dînewer (bajarekî Kurdî) ji dayik bû, di Serdema Zêrîn a Îslamê de jiya û beşdariyên bingehîn di zanista Îslamî de kir. Ew mezintirîn rewşenbîrê Kurd ê Serdema Zêrîn a Îslamê ye.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Ebû Henîfe Dînewerî — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Abu_Hanifa_Dinawari).
Dîroka Kurdistanê — Abu-Hanifa Ahmad Dinawari (historyofkurd.com).
Kurdistanica: Ebû Henîfe Ehmed Dînewerî (kurdistanica.com).