Abu’l-Aswar Shavur I kî bû?
Abu’l-Aswar Shavur ibn Fadl I hukumdarê herî navdar ê xanedana Kurdî ya Şeddadiyan bû û nêzî 1049–1067 piştî Zayînê hukum kir. Wek leşkerek û dewletmendekî bi jêhatiya awarte, wî mîrgeha Şeddadiyan di nav yek ji serdemên wê yên ji aliyê leşkerî û siyasî ve herî dijwar de birêve bir: rûbirûbûna rasterast bi seferên leşkerî yên Bîzansê, hatina Tirkên Selçûqî wek hêza Îslamî ya serdest û dijwariyên hundirîn ên cîgirtineke bi hevrikî. Wî bi jêhatî hemû van birêve bir û dema xwe li veguherîna Selçûqî ya rewşa siyasî diguncand xweseriya Kurdî ya Şeddadiyan parast. Xanedana Şeddadiyan (951–1199 piştî Zayînê) malbateke hukumdar a Kurdî bû ku nêzî 250 salan herêma Arran a başûrê Qefqasê — ku bajarê Ganja (Ganjaya îroyîn, Azerbaycan) û piştre Ani (Aniya îroyîn, Tirkiye) di xwe de digirt — birêve bir. Wek yek ji xanedanên Kurdî yên herî berbiçav ên serdema navîn, Şeddadiyan axeke pirneteweyî ya Ermenî, Azerbaycanî û yên din birêve bir, hukumdarên pêşketî derxistin ku zextên Bîzansî, Gurcî û Selçûqî birêve dibirin û mîraseke mîmarî ya mayî hiştin. Dîroknasên Kurd wan yek ji girîngtirîn xanedanên Kurdî yên serdema navîn dibînin, ku gihîştina axî ya awarte ya hêza siyasî ya Kurdan ber bi Qefqasê ve nîşan didin.
Dîroknasên Kurd Abu’l-Aswar Shavur I mezintirîn rêberê leşkerî û siyasî yê Şeddadiyan dibînin — padîşahekî şervan ku jêhatiya wî a şerkirina bi Bîzansê re, birêvebirina veguherîna Selçûqî û parastina serweriya Kurdan li Qefqasê di nêzî du dehsalan de yek ji baştirîn serkeftinên hunera birêvebirina dewletê ya Kurdan di serdema navîn de temsîl dike.
Xalên Sereke
Abu’l-Aswar Shavur I (1049–1067 piştî Zayînê) hukumdarê Kurd ê Şeddadiyan ê herî navdar bû, şervanek û dewletmendek ku zextên Bîzansî û Selçûqî di heman demê de birêve dibir.
Wî rasterast bi seferên leşkerî yên Bîzansê li Qefqasê re rûbirû bû û li dijî yek ji artêşên herî bihêz ên cîhana serdema navîn ji bo parastina serxwebûna Şeddadiyan şer kir.
Wî derbasbûna ber bi serweriya Selçûqiyan ve piştî serdema Şerê Melazgirê bi jêhatiya siyasî birêve bir û xweseriyeke girîng a Kurdî parast.
Di vegotina Kurt-i-History.com de ew hem wek Hukumdar hem wek kesayetiyeke Leşkerî tê nasandin — di lîsteya xanedanê de bi etîketeke taybet.
Dîroknasên Kurd wî mezintirîn rêberê leşkerî yê Kurd ê Şeddadiyan dibînin; hukmê wî yê 18 salan çalaktirîn serdema xanedanê bû.
Agahiyên Kurt
Naverok
Padîşahê şervan û veguherîna Selçûqî
Jiyana Destpêkê û Kok
Abu’l-Aswar Shavur I kurê Fadl I ibn Muhammad, avakerê mezin ê xanedanê, bû. Ew di derbara Kurdî ya ku bavê wî di hukmekî 46 salan de pêş xistibû mezin bû û hem hêzên wê hukumraniya dirêj hem jî zextên derveyî yên zêdebûyî yên ku veguherîna Selçûqî afirandibû mîras girt. Navûdengê wî yê leşkerî berî ku ew bibe hukumdarê sereke hatibû avakirin û yekbûna jêhatiya wî ya qada şer û jîriya siyasî ew kiribû rêberê herî jêhatî yê Şeddadiyan.
Navê wî «Abu’l-Aswar» («Bavê Siwaran») kevneşopiya leşkerî ya Şeddadiyan nîşan dide. Ew hukumdarê Kurd ê Şeddadiyan di kevneşopiya eşîra Hadhbani de bû û axa pirneteweyî ya Arran ji Ganja ve birêve dibir. Rûbirûbûna wî bi hebûna leşkerî ya Bîzansê li Qefqasê re rasterast û kesane bû — wî şer kir, ne tenê danûstandin.
Çarçoveya Dîrokî
Abu’l-Aswar Shavur I di veguherîna diyarker a Rojhilata Nêzîk a serdema navîn de hukum kir. Tirkên Selçûqî, ku Xeznewî li Dandanaqan (1040 piştî Zayînê) têk biribûn û Bexda talan kiribûn (1055 piştî Zayînê), hêza nû ya Îslamî ya serdest bûn. Ji bo Şeddadiyan ev tê wateya guhertina têkiliya serdema Bûweyhiyan bi têkiliyeke serdema Selçûqiyan re — guncandineke girîng ku nermbûna siyasî dixwest.
Împaratoriya Bîzansê di hukmê wî de tehdîteke leşkerî ya rasterast ma. Seferên Bîzansî li Qefqasê zexteke domdar bûn û Abu’l-Aswar Shavur I rasterast bi wan re rûbirû bû. Jêhatiya wî a şerkirina bi Bîzansê re û birêvebirina veguherîna Selçûqî di heman demê de berfirehiya kapasîteya wî ya stratejîk nîşan dide.
Padîşahê şervan û veguherîna Selçûqî
Şerkirin bi Bîzansê re
Rûbirûbûnên leşkerî yên Abu’l-Aswar Shavur I bi hêzên Bîzansî li Qefqasê re bûyerên leşkerî yên diyarker ên hukmê wî bûn. Ew rasterast bi seferên Bîzansî ku axa Şeddadiyan tehdît dikirin re rûbirû bû û bi rêberiya xwe ya qada şer rêza hem dost hem dijminan bi dest xist. Etîketkirina taybet a ducarî ya wî li malpera Kurdish-History.com hem wek «Hukumdar» hem wek «Leşkerî» vê cudahetiyê nîşan dide — ew di dîroka xanedanê de hukumdarê Şeddadiyan ê ji aliyê leşkerî ve herî çalak bû.
Birêvebirina hatina Selçûqiyan
Dema Sultanê Selçûqî Alp Arslan nêzî 1064 piştî Zayînê paytexta Ermenî Ani girt, Şeddadî bi bijartineke bingehîn re rûbirû bûn: berxwedan an lihevhatin. Abu’l-Aswar Shavur I lihevhatin hilbijart û serweriya bi nav a Selçûqiyan qebûl kir, lê cewhera hukumraniya Kurdî ya Şeddadiyan parast. Ev heman şêwaza li gorî rastiyan bû ku ji Merwaniyan heta Hesenweyhiyan taybetmendiya hunera birêvebirina dewletê ya Kurdan bûbû: desthilata fermî ya Selçûqiyan qebûl bike, hêza rastîn a Kurdan biparêze.
Rêza Demî ya Bûyerên Sereke
Nîqaş, Nakokî û Têgihiştinên Şaş
Lihevhatina Abu’l-Aswar Shavur I bi Selçûqiyan re carinan wek teslîmbûn tê vegotin. Dîroknasên Kurd vê çarçoveyê red dikin: wî rasterast bi Bîzansê re şer kiribû û bawerpêkirina ku bikare ji cihê hêzê bi Selçûqiyan re danûstandin bike bi dest xistibû. Lihevhatina wî ne teslîmbûn bû, lê hunera birêvebirina dewletê ya li gorî rastiyan bû — û serkeftî bû, hişt Şeddadî piştî mirina wî 130 salên din jî bidomînin.
Etîketkirina ducarî «Hukumdar + Leşkerî» ya Abu’l-Aswar Shavur I di lîsteya Kurdish-History.com de naskirina malperê nîşan dide ku ew hukumdarê Şeddadiyan ê ji aliyê leşkerî ve herî girîng bû. Dîroknasên Kurd vê nirxandinê piştrast dikin: tu hukumdarê din ê Şeddadiyan bi qasî wî rasterast û serkeftî bi dijwariyên leşkerî yên serdema xwe re rûbirû nebû.
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa Abu’l-Aswar Shavur I mayîna xanedana Şeddadiyan di nav serdema wê ya herî xeternak de ye. Wî bi Bîzansê re şer kir, veguherîna Selçûqî birêve bir û di 18 salên dijwariya awarte de hukumraniya Kurdan li Arran parast. Xanedana ku wî parast piştî mirina wî 130 salên din jî ma.
Ji bo gelê Kurd, Abu’l-Aswar Shavur I padîşahê şervan ê xanedana Şeddadiyan e — hukumdarê ku nîşan da hêza siyasî ya Kurdan li Qefqasê dikare di heman demê de li ber zexta du ji mezintirîn hêzên leşkerî yên cîhana serdema navîn bisekine. Mîrasa wî beşek ji kevneşopiya Kurdî ya şerkirina ji bo serweriyê li hember şertên pir dijwar e.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Abu’l-Aswar Shavur I kî bû?
Abu’l-Aswar Shavur I (hukumdar 1049–1067 piştî Zayînê) hukumdarê Kurd ê Şeddadiyan ê ji aliyê leşkerî ve herî çalak û navdar bû, ku di serdema seferên leşkerî yên Bîzansê û berfirehbûna Selçûqiyan de hukum kir. Ew rasterast bi hêzên Bîzansî re rûbirû bû û derbasbûna ber bi serweriya Selçûqiyan ve birêve bir, lê xweseriya Kurdî ya Şeddadiyan parast. Dîroknasên Kurd wî mezintirîn padîşahê şervan ê xanedanê dibînin.
Çima Abu’l-Aswar Shavur I hem wek Hukumdar hem wek Leşkerî hatiye etîketkirin?
Abu’l-Aswar Shavur I yekane hukumdarê Şeddadiyan e ku li Kurdish-History.com hem wek Hukumdar hem wek Leşkerî hatiye etîketkirin; ev cudahetiya wî ya taybet wek hukumdarê xanedanê ê herî têkildar bi leşkeriyê nîşan dide. Berevajî piraniya hukumdarên Şeddadiyan ku bi sereke bi siyasî û dîplomasiyê hukum dikirin, wî rasterast li dijî hêzên Bîzansî seferên leşkerî bi rê ve bir — yekbûna rêberiya qada şer û hunera siyasî ya birêvebirina dewletê.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Şeddadî — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Shaddadids); Ansîklopediya Iranica.
Bosworth, C.E. — Xanedanên Nû yên Îslamî, Columbia University Press, 1996.