Abu’l-Fath Musa kî bû?
Abu’l-Fath Musa hukumdarekî xanedana Kurdî ya Şeddadiyan bû û nêzî 1031–1034 piştî Zayînê, piştî mirina bavê xwe Fadl I ibn Muhammad, hukum kir. Wî mîrgeha Arran ji paytexta Kurdî Ganja (Ganjaya îroyîn, Azerbaycan) birêve bir û xanedaneke ku bavê wî di hukmekî 46 salan de xurt kiribû û pêş xistibû mîras girt. Serdema wî ya kurt a 3 salan serdemeke veguherînê bû di navbera hukmê dirêj ê Fadl I û şerên aloztir ên cîgirtinê de ku dê taybetmendiya dewleta Şeddadiyan a nîveka sedsala 11an bûya. Xanedana Şeddadiyan (951–1199 piştî Zayînê) malbateke hukumdar a Kurdî bû ku nêzî 250 salan herêma Arran a başûrê Qefqasê — ku bajarê Ganja (Ganjaya îroyîn, Azerbaycan) û piştre Ani (Aniya îroyîn, Tirkiye) di xwe de digirt — birêve bir. Wek yek ji xanedanên Kurdî yên herî berbiçav ên serdema navîn, Şeddadiyan axeke pirneteweyî ya Ermenî, Azerbaycanî û yên din birêve bir, hukumdarên pêşketî derxistin ku zextên Bîzansî, Gurcî û Selçûqî birêve dibirin û mîraseke mîmarî ya mayî hiştin. Dîroknasên Kurd wan yek ji girîngtirîn xanedanên Kurdî yên serdema navîn dibînin, ku gihîştina axî ya awarte ya hêza siyasî ya Kurdan ber bi Qefqasê ve nîşan didin.
Dîroknasên Kurd Abu’l-Fath Musa beşek ji kevneşopiya xanedanî ya Şeddadiyan dibînin — kurê mezintirîn avakerê xanedanê ku di nav serdemeke veguherînê ya kurt lê aram de hukumraniya Kurdî li Ganja û Arran parast.
Xalên Sereke
Abu’l-Fath Musa (1031–1034 piştî Zayînê) nêzî 3 salan li xanedana Kurdî ya Şeddadiyan hukum kir û cihê bavê xwe Fadl I ibn Muhammad girt.
Wî ji Ganja (Ganjaya îroyîn, Azerbaycan) hukum kir — paytexta Kurdî ya Şeddadiyan li Arran/başûrê Qefqasê.
Hukmê wî yê kurt serdemeke veguherînê bû di navbera hukmê dirêj ê Fadl I û cîgirtina tevlihevtir a nîveka sedsala 11an de.
Kurê wî Lashkari II ibn Musa (1034–1049 piştî Zayînê) cihê wî girt.
Dîroknasên Kurd Şeddadiyan yek ji girîngtirîn xanedanên Kurdî yên serdema navîn dibînin, ku nêzî 250 salan hêza Kurdan li Qefqasê nîşan da.
Agahiyên Kurt
Naverok
Jiyana Destpêkê û Kok
Abu’l-Fath Musa kurê Fadl I ibn Muhammad, hukumdarê xanedana Şeddadiyan ê herî zêde karberhem, bû. Ew di derbara xanedaneke li lûtkeya hêz û aramiya xwe mezin bû, dema Ganja wek bajarekî herêmî yê girîng pêş ketibû û pergala siyasî ya Şeddadiyan bi awayekî rêkûpêk kar dikir. Hatina wî ser desthilatê di 1031 piştî Zayînê de cîgirtineke xwezayî ya xanedanî piştî mirina bavê wî bû.
Abu’l-Fath Musa wek hukumdarê Kurd ê Şeddadiyan beşek ji kevneşopiya eşîra Kurdî Hadhbani bû ku sedsalek berî hukmê wî xanedana Şeddadiyan li Arran damezrandibû. Hukumraniya wî li axa pirneteweyî ya Arran kevneşopiya Şeddadiyan a birêvebirina civakên Ermenî, Azerbaycanî û yên din di çarçoveyeke siyasî bi serokatiya Kurdî de domand.
Çarçoveya Dîrokî
Abu’l-Fath Musa di serdemeke zêdebûna zexta Bîzansê li Qefqasê de hukum kir. Împarator Basil II (mirin 1025 piştî Zayînê) li herêmê seferên berfireh kiribûn û cîgirên wî eleqeya Bîzansê bi padîşahiyên Qefqasê re domandin. Şeddadî diviyabû vê hebûna Bîzansî birêve bibin û di heman demê de hukumraniya xwe ya Kurdî li Arran biparêzin.
Xanedana Bûweyhiyan, ku hêza Îslamî ya serdest bûbû, di vê serdemê de di paşketinê de bû. Tehdîta Xeznewiyan ji rojhilat û di demeke nêzîk de bilindbûna Selçûqiyan dê rewşa siyasî ya cîhana Îslamî biguheranda. Hukmê kurt ê Abu’l-Fath Musa hema berî ku ev veguherîn bi rastî dest pê bike hat.
Hukmekî veguherînê
Hukumranî piştî Fadl I
Piştî hukmekî 46 salan ê bavê xwe, Abu’l-Fath Musa mîrgeheke Kurdî ya aram û başavabûyî mîras girt. Hukmê wî yê kurt ê 3 salan bi parastina avahiyên ku Fadl I avakiribûn, ji pêşniyarên nû yên mezin zêdetir, dihat diyarkirin. Ev ji bo hukmekî veguherînê guncav bû — pêşanî parastina mîrasê bû, ne xistine xetereya wê bi guherînên mezin.
Şêwaza cîgirtina Şeddadiyan
Cîgirtina Abu’l-Fath Musa ji aliyê Lashkari II ibn Musa ve li gorî şêwaza Şeddadiyan a cîgirtinê ji bav ber bi kur ve bû ku ji Muhammad ibn Shaddad ve taybetmendiya xanedanê bûbû. Ev modela cîgirtina rasterast aramî û berdewamiya siyasî pêk anî û piştrast kir ku dewleta Kurdî ya Şeddadiyan bikare di nav nifşan de hukumraniyeke yekgirtî biparêze.
Rêza Demî ya Bûyerên Sereke
Nîqaş, Nakokî û Têgihiştinên Şaş
Hukmê kurt ê Abu’l-Fath Musa di çavkaniyên dîrokî de materyala sînordar dihêle. Dîroknasên Kurd cihê wî di rêza hukumdarên Şeddadiyan de piştrast dikin û di heman demê de sînorên tomara belgekirî ji bo vê serdema veguherînê qebûl dikin.
Nasnameya Kurdî ya Şeddadiyan di çavkaniyên serdema navîn de hatiye piştrastkirin. Abu’l-Fath Musa beşek ji xanedaneke Kurdî bû ku axeke pirneteweyî ya Qefqasê bi pêşketina dewleteke ku 80 salan jêhatiya hukumraniya xwe avadikir birêve dibir.
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa Abu’l-Fath Musa berdewamiya ku wî di navbera hukmê dirêj ê Fadl I û serdema aloztir a nîveka sedsalê ya dîroka Şeddadiyan de pêk anî ye. Hukmê wî yê kurt û aram bingeha xanedanê parast û piştrast kir ku dewleteke karûbar derbasî Lashkari II bibe.
Ji bo gelê Kurd, Abu’l-Fath Musa beşek ji çîroka tevahî ya Şeddadiyan e — xanedaneke ku nêzî 250 salan li Qefqasê domand. Her hukumdarekî ku xanedan parast beşdarî vê dirêjmayîna berbiçav bû.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Abu’l-Fath Musa kî bû?
Abu’l-Fath Musa hukumdarê Kurd ê Şeddadiyan li Ganja (Azerbaycana îroyîn) bû û nêzî 1031–1034 piştî Zayînê hukum kir. Ew kurê Fadl I ibn Muhammad û bavê Lashkari II ibn Musa bû. Hukmê wî yê kurt serdemeke veguherînê di navbera hukmê dirêj ê Fadl I û şerên cîgirtinê yên Şeddadiyan di nîveka sedsalê de bû.
Xanedana Şeddadiyan çiqas domand?
Xanedana Şeddadiyan nêzî 248 salan domand, ji damezrandina wê ji aliyê Muhammad ibn Shaddad ve nêzî 951 piştî Zayînê heta dawiya wê bi Sultan ibn Mahmud nêzî 1199 piştî Zayînê. Paytextên wan Ganja (Ganjaya îroyîn, Azerbaycan) û piştre Ani (Aniya îroyîn, Tirkiye) bûn.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Şeddadî — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Shaddadids); Ansîklopediya Iranica.
Bosworth, C.E. — Xanedanên Nû yên Îslamî, Columbia University Press, 1996.