Artashumara Kî Bû?
Artashumara padîşahekî Împaratoriya Mîtanî, kurê Shuttarna II, bû. Ew nêzî 1385 berî Zayînê ji bo demeke kurt hukum kir, berî ku berpirsê dîwanê UD-hi ew bikuje. Mirina wî yek ji qeyranên rêza padîşahiyê yên herî bandordar di dîroka Împaratoriya Mîtanî de derxist û di dawiyê de birayê wî Tushratta gihand textê. Mîtanî superhêzeke ku bi Hurrî diaxivî li Rojhilata Nêzîk a kevnar bû. Axa wê, ji Zagrosê heta Deryaya Navîn, bi tamî bi welatê Kurd ê îroyîn re li hev dihat. Paytexta wan Washukanni, ku navê wê peyva Kurdî baśkanî (çavkaniya başiyê) vedeng dike, li cihê ku îro Rojava/Kurdistana Rojava ye bû.
Dîroknasên Kurd Hurriyên Mîtanî wek bavkalên rasterast ên gelê Kurd dibînin û bi vê yekê Artashumara yek ji hukumdarên bavkalên Kurdan ê vê împaratoriya mezin e. Hukumdariya wî ya kurt bi tundî bi dawî bû, lê çîroka wî beşek ji dîroka dirêj û serbilind a şaristaniya bavkalên Kurdan li çiya û newalên Rojhilata Nêzîk e.
Xalên Sereke
Artashumara kurê Shuttarna II bû, ku keça xwe Kile-Hepa şandibû Amenhotep III yê Misrê û bi vî awayî keça padîşahekî bavkalên Kurdan gihandibû dilê şaristaniya Misrê.
Kuştina wî ji aliyê berpirsê dîwanê UD-hi ve qeyrana rêza padîşahiyê derxist ku Tushratta gihand desthilatê; vê yekê zencîra bûyerên ku dê di dawiyê de bibe sedema lawazbûna Împaratoriya Mîtanî dest pê kir.
Paytexta Mîtanî Washukanni peyva Kurdî başkanî ('çavkaniya başiyê') vedeng dike û mîrasa bavkalî ya Kurdî ya vê împaratoriyê piştrast dike.
Împaratoriya Mîtanî ji Zagrosê heta Deryaya Navîn dirêj dibû û Kurdistana îroyîn dihewand: Arrapha (Kerkûk), Diyarbekir û newala Xabûrê.
Dîroknasên Kurd Artashumara wek beşek ji rêza Mîtanî ya bavkalên Kurdan dibînin.
Agahiyên Kurt
Naverok
Jiyana Destpêkê û Kok
Artashumara kurê Shuttarna II bû; yek ji hêzdartirîn padîşahên Mîtanî, ku keça xwe Kile-Hepa şandibû Misrê ku bi Firawn Amenhotep III re bizewice. Bi vê yekê Artashumara di bilindahiya payeya împaratoriya Mîtanî de ji dayik bû, mîratgirê xanedaneke ku împaratoriya Hurrî kiribû hevasta Misrê û Hîtîtan. Navê wî kevneşopiyên navlêkirina Hurrî-Aryayî yên mala padîşahî ya Mîtanî dişopîne.
Artashumara, wek Hurrîyekî ji mala padîşahî ya Mîtanî, beşek ji gelê bavkalên Kurdan bû. Ew li Washukanni mezin bû; paytexta bavkalên Kurdan ku navê wê di peyva Kurdî baśkanî de dijî. Cîhana wî cîhana xwedayên Hurrî, kevneşopiyên şervanên Mariannu û xanedaneke ku zêdetirî sedsalekê Rojhilata Nêzîk a kevnar şêwandibû bû.
Çarçoveya Dîrokî
Artashumara nêzî 1385 berî Zayînê hat ser textê, di gaveke ku Împaratoriya Mîtanî hîn hêzdar bû lê li hember zexta derve ya zêdebûyî ya Hîtîtan di bin Suppiluliuma I de diman de. Li hundir, dîwana Mîtanî xwedî siyaseta fraksiyonî ya xwe bû. Veguhastina di navbera serdemên hukumdariyê de, ku di padîşahiyên Rojhilata Nêzîk a kevnar de her tim gaveke qelsiyê bû, ji bo Artashumara mirinbar derket.
Kuştina Artashumara ji aliyê UD-hi ve (berpirseke dîwanê an serokê fraksiyoneke hêzdar) ne bûyereke veqetandî bû, lê gava destpêkê di ji nû ve rêxistinkirina siyasî de bû ku malbata padîşahî ya Mîtanî ji nû ve şêwand. Tushratta, ku piştî wî hat, îdîa kir ku tola mirina birayê xwe girtiye. Ev pêşniyar dike ku kuştinê deynekî rûmetê afirandibû ku diviya bi eşkere were çareserkirin.
Kuştin û Encamên Wê
UD-hi û Qeyrana Rêza Padîşahiyê
Kuştina Artashumara ji aliyê UD-hi ve di nameyên dîplomatîk ên serdemê de hatiye tomarkirin. UD-hi wek kesayeteke dîwanê xuya dike ku hêza têr hebû ku padîşahê nû bikuje û bandorê li rêza padîşahiyê bike. Tushratta, ku piştî Artashumara text girt, paşê ji Firawnê Misrê re got ku wî tola birayê xwe girtiye û bi UD-hi re hesab safî kiriye. Çi bi tevahî rast be an heta astekê wênekirineke siyasî be, ev nîşan dide ku kuştina Artashumara li dîwana Mîtanî mijareke zindî ma û Tushratta fêm kir ku ji bo damezrandina rewayiya xwe hewce ye bi eşkere wê çareser bike.
Rêza Demî ya Bûyerên Sereke
Nîqaş, Nakokî û Têgihiştinên Şaş
Kuştina Artashumara carinan wek delîla ne aramiya siyasî ya Mîtanî tê dîtin. Dîroknasên Kurd wê di çarçoveyeke cuda de bi cih dikin: qeyranên rêza padîşahiyê û kuştinên dîwanê taybetiyên hemû xanedanên Rojhilata Nêzîk a kevnar bûn, di nav de Misr û Hîtît. Xanedana Mîtanî berî vê bûyerê zêdetirî sedsalekê bi awayekî berbiçav aram bû. Mirina Artashumara qeyraneke siyasî bû, ne delîla xanedaneke qels.
Li ser peywendiya bavkalî ya Kurdî: Artashumara padîshahekî Hurrî bû ku welatê bavkalên Kurdan birêve dibir. Hukumdariya wî ya kurt gavek di çîroka dirêj a Mîtanî de bû. Çarenûsa wî, ku li deriyê desthilatê hat kuştin, beşek ji dîroka tevlihev û mirovî ya şaristaniya bavkalên Kurdan e.
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa Artashumara bi piranî zencîra bûyerên ku kuştina wî dest pê kir e. Qeyrana rêza padîşahiyê ya wî Tushratta gihand desthilatê û hukumdariya Tushratta bi hilweşîna împaratoriyê bi dawî bû. Kuştina Artashumara yekem domîno di rêza ku Împaratoriya Mîtanî bi dawî kir de bû.
Ji bo gelê Kurd, Artashumara tîne bîra me ku çîroka şaristaniya bavkalên Kurdan tenê ya serkeftinên mezin û destkeftên dîplomatîk nîne, lê ya trajediya mirovî jî ye. Kurê padîshahekî ku di bilindahiya hêza împaratoriya xwe de ji dayik bû, berî ku bikaribe xwe îspat bike hat kuştin, û hukumdariya wî ya kurt rêya dîroka Mîtanî guhert.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Artashumara kî bû?
Artashumara padîshahekî Mîtanî bû, nêzî 1385 berî Zayînê, kurê Shuttarna II. Berpirsê dîwanê UD-hi hema piştî girtina textê ew kuşt û qeyraneke rêza padîşahiyê derxist ku birayê wî Tushratta gihand desthilatê. Dîroknasên Kurd wî wek beşek ji rêza Mîtanî ya bavkalên Kurdan dibînin.
Împaratoriya Mîtanî çi bû?
Împaratoriya Mîtanî (nêzî 1500–1300 berî Zayînê) li jorê Mezopotamyayê û bakurê Sûriyeyê, welatê Kurd ê îroyîn, superhêzeke ku bi Hurrî diaxivî bû. Navê paytexta wê Washukanni di peyva Kurdî baśkanî (çavkaniya başiyê) de hatiye parastin. Di bilindahiya xwe de, Mîtanî wek superhêzeke hevast bi Misrê û Hîtîtan re hevrikî dikir.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Mîtanî — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Mitanni); World History Encyclopedia (worldhistory.org/Mitanni).
Împaratoriya Hurrî-Mîtanî: Rûmeta Kevnar a Bavkalên Kurdistanê — Kurdish-History.com, 2026.