Bahlool Mahi Kî Bû?
Bahlool Mahi kesayetiyeke Kurd a sedsala 9an bû, beşek ji nifşa destpêkê ya Kurdan ku di çarçoveya şaristaniya Îslamî de dijiyan û tev digeriyan. Ew di tomarên dîrokî de di serdema Xilafeta Ebbasî de xuya dike, dema ku gelê Kurd cihê xwe di nav cîhana pir berfireh a Îslamî de dinirxand: di heman demê de hem bindestên xilafetê, hem berxwedêrên li dijî navendîkirina Ebbasiyan û hem jî beşdarên jiyana dewlemend a çandî û fikrî ya Serdema Zêrîn a Îslamê bûn.
Sedsala 9an di dîroka Kurdan de yek ji serdemên herî tevlihev û dînamîk bû. Eşîrên Kurd beşdarî gelek serîhildanan li dijî desthilata Ebbasî bûn — serîhildanên di 840, 846 û 866 piştî Zayînê de hatine tomarkirin û Kurd di demekê de heta Mûsil jî girtin. Ew herwiha serdema kesayetiyên fikrî yên mezin ên Kurd wekî Abu Hanifa al-Dinawari bû, ku berhemên xwe yên bingehîn ên nebatnasî, dîrok û zimannasiyê derdixist. Bahlool Mahi beşek ji vê cîhana Kurdî ya tevlihev û zindî ya sedsala 9an bû.
Xalên Sereke
Bahlool Mahi kesayetiyeke Kurd a sedsala 9an bû, beşek ji kevneşopiya Kurdî ya serdema destpêkê ya Ebbasiyan.
Sedsala 9an hem dema berxwedana Kurdan li dijî navendîkirina Ebbasiyan hem jî ya beşdariya Kurdan di Serdema Zêrîn a Îslamê de bû.
Di nav zanyar û kesayetiyên Kurd ên vê serdemê de Abu Hanifa Dinawari (nebatnas, dîroknas), yek ji damezrînerên nebatnasiya Erebî, heye.
Eşîrên Kurd di sedsala 9an de gelek serîhildan li dijî desthilata Ebbasî pêk anîn û serxwebûna xwe ya siyasî îsbat kirin.
Bahlool Mahi hebûn û nasnameya Kurdan di cîhana destpêkê ya Îslamî de temsîl dike.
Agahiyên Kurt
Naverok
Esl û Çarçove
Jînenîgariya kesane ya Bahlool Mahi ji tomarên dîrokî bi tevahî nayê zanîn. Ew wekî kesayetiyeke Kurd a sedsala 9an tê nasîn û di tomarên dîrokî de wekî beşek ji serdema destpêkê ya Îslamî ya dîroka Kurdan cih digire. Hebûna wî di lîsteya Kesayetiyên Navdar ên Kurd de girîngiya kesên ku di demeke veguherîna tevlihev a Îslama destpêkê de nasnameya Kurdî parastin û derbirîn nîşan dide.
Navê «Bahlool» bi eslê xwe Erebî ye û bi wateya «yê pir dikene» an «yê kêfxweş» e — ew di navên çend kesayetiyên dîrokî yên vê serdemê de xuya dike. Dibe ku «Mahi» paşnavekî eşîrî, erdnîgarî an kesane be. Danîna wî di tomarên dîrokî yên Kurdan de hebûna berdewam a Kurdan di cîhana Îslamî de temsîl dike, di serdema ku Xilafeta Ebbasî li lûtkeya geşbûna çandî ya xwe bû, lê di heman demê de perçebûna siyasî ya wê dest pê dikir.
Paşxaneya Dîrokî
Sedsala 9an ji bo gelê Kurd serdemeke diyarker bû. Di bin Xilafeta Ebbasî de, herêmên Kurdan — çiyayên Zagrosê, bakurê Mezopotamyayê û bilindahiyên berfirehtir ên herêma ku niha Kurdistan e — tenê bi nav di bin desthilata xilafetê de bûn, lê gelek caran serî hildidan. Eşîrên Kurd li tevahiya herêmê beşdarî serîhildanan bûn: di 840, 846 û 866 piştî Zayînê de. Wan herwiha beşdarî tevgerên berfirehtir ên Îslamî bûn, serîhildana Xurremiyan a nû-Mezdekî ya girêdayî Babek jî di nav de bû. Bersiva Kurdan ji hukumkirina Îslamî re qet teslîmbûneke hêsan nebû.
Di heman demê de, zanyar û rewşenbîrên Kurd bi awayekî girîng beşdarî Serdema Zêrîn a Îslamê dibûn. Abu Hanifa Dinawari, ku nêzî 815 piştî Zayînê li bajarê Kurdî Dînewer (di navbera Hemedan û Kirmanşahê de) ji dayik bû, di vê serdemê de berhemên xwe yên ansîklopedîk ên nebatnasî, dîrok, stêrnasî û zimannasiyê derdixist. Cîhana Kurdan a sedsala 9an ya berxwedan û zindîtiya fikrî bû — cîhana ku Bahlool Mahi tê de dijiya.
Cîhana Kurdan a Sedsala 9an
Berxwedana Kurdan di Serdema Ebbasiyan de
Xilafeta Ebbasî desthilata teorîk li ser herêmên Kurdan diparast, lê kontrola pratîk gelek caran di nakokiyê de bû. Di tevahiya sedsala 9an de serîhildanên Kurdan hatine tomarkirin. Eşîrên Kurd ên Zagrosê û bakurê Mezopotamyayê gelek caran nîşan dan ku ne razî ne hukumkirina rasterast a xilafetê qebûl bikin û di berdêla dilsoziya bi nav de xweserî dixwestin. Ev kevneşopiya berxwedanê — ku ji sedsalên herî destpêkê yên Îslamî ve amade bû — dê di dawiyê de mîrgehên Kurdî yên serbixwe yên sedsalên 10an û 11an derxe holê.
Beşdariya Fikrî ya Kurdan
Sedsala 9an herwiha serdema beşdariya fikrî ya Kurdan di Serdema Zêrîn a Îslamê de bû. Kitab al-Nabat (Pirtûka Nebatan) a Abu Hanifa Dinawari berhema bingehîn a nebatnasiya Erebî bû. Akhbar al-Tiwal a wî berhemeke mezin a dîroka giştî bû. Ansab al-Akrad (Bavkaltiya Kurdan) a wî yek ji nîqaşên herî destpêkê yên rêkûpêk li ser eslê Kurdan bû. Çanda fikrî ya bajarê Kurdî Dînewer ê sedsala 9an ew çarçove bû ku kesayetiyên bi vî awayî — û civaka berfirehtir a zanyar, helbestvan û rêberên Kurd ku Bahlool Mahi beşek ji wê bû — derxist.
Rêza Demî ya Bûyerên Sereke
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa Bahlool Mahi cihê wî di kevneşopiya Îslamî ya Kurdan a sedsala 9an de ye — demek ku gelê Kurd ji aliyê siyasî ve bi berxwedanê û ji aliyê fikrî ve bi zanistê xwe îsbat dikir. Bîranîna wî beşek ji çîroka berdewam a nasnameya Kurdan di nav serdema Îslamî de ye.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Bahlool Mahi kî bû?
Bahlool Mahi kesayetiyeke Kurd a sedsala 9an bû, beşek ji kevneşopiya Kurdî ya serdema destpêkê ya Îslamî di dema Xilafeta Ebbasî de. Ew di tomarên Kesayetiyên Navdar ên Kurd de wekî nûnerê nasname û hebûna Kurdan di cîhana destpêkê ya Îslamî de tê danîn.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Lîsteya Kurdan — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/List_of_Kurds).
Belavbûna Îslamê di Nav Kurdan de — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Spread_of_Islam_among_Kurds).