Bajarên girîng ji bo jiyana kurdî avahî û dîmenên gelek dem û civakan dihewînin. Qelaya Hewlêrê, sûr û baxên Amedê, malên Silêmaniyê û Şêrwana Kelarê têkiliyên cuda yên niştecihbûn, malbat û guherînê nîşan didin. Firehbûn pirsên av, nûavakirin û parastinê radike.
Hewlêr: girê kevn û nexşeya kolanên paşîn
UNESCO Qelaya Hewlêrê weke nişteciha li ser girê arkeolojîk ê ji gelek qatên jiyanê pêkhatî dide nasîn. Fasadayên derve piranî malên sedsala nozdehan in; nexşeya kolanan a wek badûşê ji serdema dawî ya Osmanî ye. Cih bi Arbelaya kevn, navenda siyasî û olî ya Asûrî, ve girêdayî ye. [1] Ev qatên dîrokî yên cuda ne. Topografî, kolan û xanî bi hev re tên xwendin; her dîwar temenê binxaka xwe nagire.
Amed: sûr, bax û çem
Mîrasa UNESCO ya Diyarbekirê qelayê û Baxên Hevselê dihewîne. Danasîn 5,8 kîlometre sûr, dergeh, birc û 63 nivîsar bi baxên têkildarî Dîcleyê tomar dike; baxan xwarin û av didan bajêr. [2] Dîmen ligel dîwaran girîng e: bajarê sûrkirî bi çêkirina xwarinê û avê li derveyî sûrê girêdayî bû. Tamîr û zêdekirinên demên cuda beşên dîrokê ne, ne yek kêlî an yek civak.
Silêmanî: malên hewşdar û gundan
Lêkolîna Amjad Muhammed Ali Qaradaghi malên kevneşopî yên mayî li Silêmaniyê bi malên gundên dorê berawird dike. Kurteya lêkolînê ji çar salan zêdetir belgekirina meydanî û analîza avahî, valahî û hewşan dide. Modelên gundî li tîpên malên bajarî bandoreke mezin kirine. [3] Ev bajar bi niştecihên dorê girê dide, ne pêşveçûna serbixwe ya herduyan. Hewş divê bi ode û derbasbûnê bê lêkolîn, ne tenê wek xemil.
Nûavakirin nexşeyê jî diguherîne
Ameera Ahmed Abdullah û Wrya Sabir Abdullah pênc malên Silêmaniyê yên 1900–1960 bi pênc malên nûavakirî yên 1990–2022 li heman taxên kevn berawird kirin. Analîz cudahiyên rêxistina hundirîn tevî hin prensîbên hevpar dît. [4] Ev nimûneya biçûk serjimêriya bajêr nîne, lê parastin ji fasadeke kevnşêwe firehtir e. Nûkirin dikare têkiliyên odeyan û kiryarên rojane biguherîne, herçiqas hin form dimînin.
Firehbûna Hewlêrê û ava sererdê
Lêkolîneke 2017 bi nexşeyên Landsat, baran û modela ava sererdê Hewlêrê di 1984–2014 de lêkolîn kir. Hejmara texmînkirî ya 2014 ji 1984ê 85 ji sedî zêdetir bû û bi zêdebûna rûyên avneger ve hate girêdan. [5] Ev encama modela dîrokî ye, ne pêşbîniya lehiya bê. Pêşveçûna bajêr bi drenaj û rûyê axê ve girê dide; binesazî ligel avahiyên navdar girîng e.
Şêrwana: parastin wek karê belgekirî
Projeya Glasgow zirara erdheja Mijdara 2017 vedibêje: dîwar û teras ji cih ketin, birc şikestin û qubeya serbanê hilweşiya. Bernameya 2018 bi karmendên Garmiyan û şêwirmendiya mîmariyê rakirina bermayiyan, sabîtkirin û nûavakirin plan kir. [6] Ev bername û planan tomar dike, ne qedandina her karî. Dîroka parastinê divê zirar, madde, dîrok û tîman diyar bike da karê paşîn ji avahiya berê bê cudakirin.
Çavkanî û xwendina zêdetir
- UNESCO World Heritage Centre, Erbil Citadel; description and statement of Outstanding Universal Value, urban form and chronological layers.
- UNESCO World Heritage Centre, Diyarbakır Fortress and Hevsel Gardens Cultural Landscape; description, historical landscape and attributes.
- Amjad Muhammed Ali Qaradaghi, The effect of rural building types informing the type of traditional courtyard houses in Sulaimaneyah city, Journal of Planner and Development 25/2 (2020), pp. 158–183, posted 6 January 2021; research abstract.
- Ameera Ahmed Abdullah and Wrya Sabir Abdullah, Impact of contemporary rebuilding process on changing architectural genotype, Amazonia Investiga 11/56 (2022), pp. 250–263; research abstract. DOI: 10.34069/AI/2022.56.08.25.
- Estimating the Effect of Urban Growth on Annual Runoff Volume Using GIS in the Erbil Sub-Basin of the Kurdistan Region of Iraq, Hydrology 4/1 (2017), article 12; published research abstract. DOI: 10.3390/hydrology4010012.
- University of Glasgow, Qala Shirwana Cultural Heritage Project; November 2017 damage and the 2018 conservation programme.