Dîroka Barzanê civakên çiyayî, şêxîtî, koçberkirin û bîranînê girê dide; daristan û geliyên wê jî dîroka parastinê hene.

Çem li Geliyê Dorê li nêzî Barzanê li dora kelekeke kevirî û kesk diçe û dizivire
Geliyê Dorê li nêzî Barzanê. Wêne: Khoshhat,5 êGulana 2023, CC BY-SA 4.0. Ev dîmena derdorê ye, ne navenda gundê Barzanê. [6] Photo: Khoshhat / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0.

Gund û herêm

Barzan gundekî navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê ye; nav ji bo herêma derdorê jî tê bikaranîn. Bîrdariya Barzanî cihê xwe li wir nas dike. [5] Tomara KBAyê Barzan û Geliyê Belindayê bi çiya, daristanên berû û geliyên Rêzan û Zêya Mezin vedibêje. [1] Gund û qada lêkolînê heman sînor nînin.

Ji şêxîtiyê heta siyasetê

Behn bilindbûna şêxên Barzanê bi paşê rakirina mîrgehên Kurdan di sedsala 19 an de ve girêdide. Tora Neqşebendî bingehê desthilata olî bû. Piştî dijberiya Ebdusselam II Ahmed şêxîtî kir û bi dewleta Iraqê re pevçûn hebûn. Mustefa Barzanî paşê di hêzên Komara Mehabadê de cih girt, çû sirgûna Sovyetê û piştî şoreşa 1958 an vegeriya. [2] Ev têkilî ji herêmê wêdetir çûn.

Koçberkirin û 1983

HRW di 1991 de koçberkirina piştî têkçûna 1975 an û bicihkirina li wargehên kontrolkirî qeyd dike. Di 1983 de nêzî 8,000 mêr û kurên Barzanî ji van deran hatin birin. [3] Lêkolîna 2004 an texmîna 5,000–8,000 û belgeyên li ser gorên başûrê Iraqê vedibêje. [4] Ev sivîlên wargehan bûn, ne kuştiyên şerekî li Barzanê.1983 ji Anfala 1988 an berê bû.

Parastina hawirdorê

Tomara KBAyê kevneşopiya sînordarkirina nêçîr û karanîna axê qeyd dike. Lêkolînên 2007–2010 û xebata bizinên kovî ya 2011 an jiyana ajalan nîşan didin. Pîsbûn, çêr, avahîsazî û turîzm jî zext in. [1] Ev ne hawirdoreke bêdestlêdan e. Hejmarên lêkolîna berê ne serjimêriya îroyîn in.

Bîrdarî û çavkanî

Bîrdariya Neteweî ya Barzanî muzexane, pirtûkxane, çavkaniyên elektronîk û cihên lêkolîn û civînan nas dike. Gorên Mustefa û Idrîs jî li wir in. [5] Ev xwenasandina saziyê dîroka bîranînê nîşan dide. Lêkolîna serbixwe, raporên mafên mirovan û lêkolîna xwezayê pirsên cuda ronî dikin; malbatên koçber û jiyana xwemalî jî girîng in.

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. World Database of Key Biodiversity Areas, Barzan Area and Gali Balnda, site 32128; assessment 2015, survey and habitat descriptions.
  2. Wolfgang Behn, Barzani, Encyclopaedia Iranica III/8 (1988), pp.840–841: sheikhly networks and Mustafa Barzani’s early political career.
  3. Human Rights Watch, Whatever Happened to the Iraqi Kurds?11 March 1991, section on persecution: displacement and the 1983 camp roundups.
  4. Human Rights Watch, Iraq: State of the Evidence,4 November 2004, section Documents Held by Iraqi Political Groups and NGOs; Refworld copy.
  5. Barzani National Memorial, official institutional description: location, museum, library, resources and graves.
  6. Khoshhat, Dore Canyon near Barzan,5 May 2023, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.