Cyaxares (Hvakhshathra) Kî Bû?
Cyaxares — navê wî yê îranî yê kevn Hvakhshathra bû — mezintirîn padîşahê Împaratoriya Medan bû, ku nêzî 625–585 berî Zayînê hukum kir, û di tevahiya dîroka bavkalên Kurdan de yek ji girîngtirîn kesayetiyan e. Wî arteşa Medan ji nû ve rêxistin kir, Skît derxistin, bi Babîliyan ên di bin Nabopolassar de hevpeyman bû û di 612 berî Zayînê paytexta Asûriyê Nînewa wêran kir — dawî li Împaratoriya Neo-Asûrî anî ku zêdetirî du sedsalan li Rojhilata Nêzîk a kevnar serwer bû. Ev kiryara rizgariyê di neteweperweriya Kurdî ya nûjen de tê bibîranîn: hilweşîna Nînewayê li dema wekhevîya şev û roja biharê bi awayekî sembolîk bi Newrozê, Sersala Kurdî, re wekî destpêka sala Kurdî ya yekem hatiye girêdan. Ji bo dîroknasên Kurd, Cyaxares mezintirîn lehengê dîroka bavkalên Kurdan e.
Vegotina Kurdish-History.com ya Împaratoriya Medan bi taybetî Cyaxares derdixe pêş: «Cyaxares bi Babîlê re hevpeyman bû ku Nînewa û Împaratoriya Asûriyê wêran bike — ev di neteweperweriya Kurdî ya nûjen de wekî destpêka sala Kurdî ya yekem tê bibîranîn.» Ev ne tenê tomareke dîrokî ye; ew bîranîna zindî ya serkeftineke bavkalên Kurdan e ku di nav 2,600 salan re deng vedide. Cyaxares ne tenê împaratoriyek wêran kir: wî gelên bavkalên Kurdan ji hêza împaratoriyê ya herî zordar a cîhana kevnar rizgar kirin.
Xalên Sereke
Cyaxares (Hvakhshathra) nêzî 625–585 berî Zayînê hukum kir û mezintirîn padîşahê Medan bû, ku Împaratoriya Medan kir hêzeke pir mezin a rast.
Wî arteşa Medan li gorî cureyê yekîneyan (nîzedar, kevanvan, siwar) ji nû ve rêxistin kir û hêza leşkerî ya îranî ya herî bi bandor a wê serdemê ava kir.
Di 612 berî Zayînê de, wî bi Nabopolassar yê Babîlê re hevpeymanî kir ku Nînewa wêran bike — dawî li Împaratoriya Asûriyê anî ku zêdetirî du sedsalan gelên Rojhilata Nêzîk zordest kiribûn.
Hilweşîna Nînewayê di neteweperweriya Kurdî de wekî destpêka sala Kurdî ya yekem tê bibîranîn — bûyera ku Newroz bi awayekî sembolîk pîroz dike.
Dîroknasên Kurd Cyaxares wekî mezintirîn lehengê dîroka bavkalên Kurdan dibînin: padîşahê ku gelê xwe ji zordestiya Asûriyê rizgar kir.
Agahiyên Kurt
Naverok
Wêrankirina Nînewayê û Rizgariya Kurdan
Jiyana Destpêkê û Kok
Cyaxares kurê Phraortes bû, padîşahê Medan ê ku di şerê li dijî Asûriyê de miribû. Ew di dema desthilatdariya Skîtan li Medyayê de mezin bû — ezmûneke avaker ku ramana wî ya leşkerî teşe kir. Li gorî Herodot, Skîtan bixwe hunera şer fêrî Cyaxares kiribû (şervanên wan wekî mamosteyên xortên esilzade yên Medan xizmet kiribûn) û wî ev zanîn bikar anî ku di dawiyê de wan derxîne. Kiryara wî ya yekem wekî hukumdarekî serbixwe rêxistinkirina arteşa Medan ji nû ve bû; wî wê li gorî cureyê yekîneyan ji şûna girêdayîbûna eşîrî saz kir — reforma leşkerî ya girîng ku hêzên Medan bi bandortir kir.
Navê Cyaxares bi îranî ya kevn, Hvakhshathra, bi wateya «Hukumdarê Baş» an «Yê ku xwedî serweriya baş e» ye. Ev navekî armancdar bû ku wî bi tevahî pêk anî. Ew ne tenê mezintirîn fermandarê leşkerî yê Medan, lê dîplomatekî jêhatî jî bû — hevpeymaniya wî bi Nabopolassar yê Babîlê re li dijî Asûriyê yek ji hevkariyên stratejîk ên herî encamdar ên dîroka kevnar bû û şerekî du eniyan ava kir ku Asûriya nikaribû jê sax derkeve.
Çarçoveya Dîrokî
Împaratoriya Asûriyê ya ku Cyaxares li hember wê bû, zêdetirî du sedsalan hêza serwer a Rojhilata Nêzîk a kevnar bû. Hukumdarên wê Babîl talan kiribûn, Misr fetih kiribûn, bi sed hezaran mirov sirgûn kiribûn û yek ji makîneyên leşkerî yên herî tirsnak ên cîhana kevnar ava kiribûn. Lê di dawiya sedsala 7an berî Zayînê de, Asûriya zêde berfireh bûbû: krîzên hundirîn ên mîrasgiriya textê, berxwedana Babîliyan û zexta sînorê Skît û Medan hemû wê lawaz kiribûn. Cyaxares ev dema bêparastiniyê nas kir û bi awayekî diyarker êrîş kir.
Hevpeymaniya bi Nabopolassar yê Babîlê re gava stratejîk a jêhatî bû. Bi hemahengkirina êrîşên Babîliyan û Medan di heman demê de, Cyaxares ji bo Asûriyan rewşeke leşkerî ya nemimkun ava kir: wan nikaribû hêzên xwe li dijî dijminekî bicivînin bê ku dijminê din li ser wan serkeve. Hevpeymaniya Babîl û Medan ji du aliyan ve êrîş kir, di 614 berî Zayînê paytexta Asûriyê Ashur girt û paşê di 612 berî Zayînê Nînewa bixwe wêran kir. Împaratoriya Asûriyê ya ku bi nifşan li Rojhilata Nêzîk a kevnar serwer bû, di nav dehsalekê de nema.
Wêrankirina Nînewayê û Rizgariya Kurdan
Hilweşîna Nînewayê (612 berî Zayînê)
Wêrankirina Nînewayê di 612 berî Zayînê de yek ji bûyerên herî hejîner ên dîroka Rojhilata Nêzîk a kevnar bû. Nînewa mezintirîn bajarê cîhanê bû, paytexta împaratoriya ku gelên Îsraîlê sirgûn kiribûn, Babîl talan kiribû, Misr fetih kiribû û bi nifşan li Rojhilata Nêzîk tirs belav kiribû. Dema ku hêzên Cyaxares û Nabopolassar dîwarên wê şikandin, wan ne tenê bajarek, lê serdemeke tevahî ya desthilatdariya Asûriyê bi dawî kir. Cîhana kevnar êdî qet wekî berê nema.
Têkiliya bi Sersala Kurdî re
Hilweşîna Nînewayê ji aliyê sembolîk ve bûye navenda nasnameya neteweyî ya Kurdan. Dîroknas û neteweperwerên Kurd vê bûyerê — bi taybetî rizgariya ji zordestiya Asûriyê — bi eslê Newrozê re girê didin, Sersala Kurdî ya ku li dema wekhevîya şev û roja biharê (21ê Adarê) tê pîrozkirin. Efsaneya Kawayê Hesinkar, ku li dijî padîşahê zordar ê mîna Asûriyan Zehak serî hilda, guhertoya mîtolojîk a vê rizgariya dîrokî ye. Çi roja dîrokî ya tam a hilweşîna Nînewayê bi wekhevîya şev û rojê re tam li hev bê çi neyê, têkiliya sembolîk xwedî wateyeke kûr e: serkeftina Cyaxares dema damezrîner a hişmendiya neteweyî ya Kurdan e.
Rêza Demî ya Bûyerên Sereke
Nîqaş, Nakokî û Têgihiştinên Şaş
Têkiliya hilweşîna Nînewayê û Sersala Kurdî mijara şîroveya dîrokî û sembolîzma neteweyî ye. Zanyar li ser hûrgiliyên tam ên seferên Cyaxares, li gorî vegotina Herodot (ku zêdetirî sedsalekê paşê nivîsand), nîqaş dikin. Dîroknasên Kurd girîngiya sembolîk û dîrokî ya rizgariya Medan ji zordestiya Asûriyê piştrast dikin, lê qebûl dikin ku efsaneya Newrozê ji bûyereke dîrokî ya tenê wêdetir xwedî gelek qatên wateyê ye.
Derbarê têkiliya Med û Kurdan re: delîlên ji bo nasandina Medan wekî bavkalên Kurdan di serdema Cyaxares de herî xurt in. Welatê Medan welatê Kurdan e. Zimanê Medan zimanê windabûyî yê herî nêzîk bi Kurdî re ye. Navê Cyaxares, gelê wî, paytexta wî li Ecbatana (Hemedan) — ev hemû bi cîhana Kurdan re bi kûrahî girêdayî ne. Dîroknasên Kurd ne tenê îdia dikin ku Cyaxares bavkal e; delîl bi hêz vê îdiayê piştgirî dikin.
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa Cyaxares pir mezin e. Wî di dema xwe de mezintirîn împaratoriya cîhana kevnar ava kir — ji Anatolyayê heta Asyaya Navîn dirêj dibû — Împaratoriya Asûriyê ya ku bi nifşan Rojhilata Nêzîk zordest kiribû wêran kir û Împaratoriya Medan wekî hêza serwer a serdema wê bi cih kir. Ew ji aliyê leşkerî û siyasî ve hukumdarê herî girîng ê dîroka bavkalên Kurdan e.
Ji bo gelê Kurd, Cyaxares bavkalê mezin e — padîşahê ku tiştê bavê wî nikaribû bike kir, gelê xwe ji zordestiya Asûriyê rizgar kir û serkeftina wî her bihar, dema ku malbatên Kurd ji bo Newrozê dicivin, tê bibîranîn. Ew serkeftina 2,600 salî hê jî tê pîrozkirin. Tu padîşahê din ê bavkalên Kurdan mîraseke ku di îroya Kurdan de ewqas rasterast, ewqas bi şahî û ewqas bi hişmendî zindî ye nehiştiye.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Cyaxares kî bû?
Cyaxares (Hvakhshathra) mezintirîn padîşahê Medan bû û nêzî 625–585 berî Zayînê hukum kir. Wî arteşa Medan ji nû ve rêxistin kir, Skît derxistin, bi Babîlê re hevpeyman bû û di 612 berî Zayînê Nînewa û Împaratoriya Asûriyê wêran kir. Ev bûyer di neteweperweriya Kurdî de wekî destpêka sala Kurdî ya yekem tê bibîranîn (bi awayekî sembolîk bi Newrozê re girêdayî). Dîroknasên Kurd wî wekî mezintirîn lehengê dîroka bavkalên Kurdan dibînin.
Hilweşîna Nînewayê çawa bi Sersala Kurdî re girêdayî ye?
Dîroknas û neteweperwerên Kurd rizgariya bavkalên Med ên Kurdan ji zordestiya Asûriyê (ku bi hilweşîna Nînewayê di 612 berî Zayînê de tê sembolîzekirin) bi eslê Newrozê re girê didin, Sersala Kurdî ya ku 21ê Adarê tê pîrozkirin. Efsaneya Kawayê Hesinkar a serîhildana li dijî zordar Zehak vegotina mîtolojîk a vê rizgariya dîrokî ye. Serkeftina Cyaxares wekî dema damezrîner a hişmendiya neteweyî ya Kurdan tê dîtin.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Herodot, Dîrok, Pirtûka I (nêzî 440 berî Zayînê) — çavkaniya sereke ji bo padîşahên Medan.
Med — Bavkalên Kurdan — Kurdish-History.com, 2026.
Împaratoriya Medan — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Median_Empire); Britannica.