Daysam ibn Ibrahim al-Kurdi Kî Bû?
Daysam ibn Ibrahim al-Kurdi (mir nêzî 957 piştî Zayînê) fermandarekî leşkerî yê Kurd bû ku di navbera 938 û 955 piştî Zayînê de bi navberan li Azerbaycanê hukum kir — yek ji jiyanên siyasî yên Kurdan ên herî tevlihev ên sedsala 10an. Ew ji dayikeke Kurd û bavekî Ereb an Kurd ji dayik bû. Daysam misilmanekî Xaricî bû ku di xizmeta hukumdarê Sacî yê Azerbaycanê Yusuf ibn Abi’l-Saj de bû kesayetiyeke berbiçav. Dema ku xanedana Saciyan hilweşiya, Daysam piştgiriya xwe ya eşîrên Kurd bikar anî ku kontrola Azerbaycanê bixwe bigire. Bi vê yekê ew bû yek ji rêberên Kurd ên yekem ku li vê herêma ji aliyê stratejîk ve pir girîng hukum kirin. Jiyana wî ya siyasî xwedî berxwedêriyeke awarte bû — ew hat derxistin, vegeriya, dîsa hat derxistin, reviya Ermenistanê, ji gelek hêzan alîkarî xwest û jiyana xwe di bin destê Sellariyan de kor û girtî bi dawî anî.
Ji bo dîroknasên Kurd, Daysam ibn Ibrahim al-Kurdi kesayetiyek e ku hem derfet hem jî lawaziyên hêza siyasî ya Kurdan di sedsala 10an de nîşan dide. Ew fermandarekî Kurd bû ku şiyana leşkerî ya girtin û parastina Azerbaycanê û bingeha eşîrî ya civandina piştgiriya Kurdan hebû. Lê ew di cîhaneke zexta herdemî ya ji derve, ji aliyê hêzên hevrik — Sellarî, Bûweyhî, Hemdanî — ve kar dikir û di dawiyê de nikarî cihê xwe li hember wan hemûyan di heman demê de xurt bike.
Xalên Sereke
Daysam ibn Ibrahim al-Kurdi (mir nêzî 957 piştî Zayînê) fermandarekî Kurd bû ku di 938–955 piştî Zayînê de bi navberan li Azerbaycanê hukum kir.
Ew yek ji rêberên Kurd ên yekem bû ku rasterast Azerbaycan kontrol kirin, berî xanedana Rewadiyan.
Ew misilmanekî Xaricî bû ku di tevahiya jiyana xwe ya siyasî de hêzên dilsoz ên eşîrên Kurd bi rê ve dibirin.
Tevî gelek caran derxistina wî, ew bi rêya bingeha piştgiriya xwe ya Kurdan gelek caran vegeriya ser desthilatê.
Di dawiyê de Sellarî Marzuban ibn Muhammad ew têk bir, kor kir û girt.
Agahiyên Kurt
Naverok
Esl
Daysam ibn Ibrahim al-Kurdi wekî fermandarekî leşkerî di xizmeta walîyê Sacî yê Azerbaycanê de bû kesayetiyeke berbiçav. Xanedana Saciyan, ku wekî hukumdarên girêdayî Ebbasiyan li Azerbaycanê hukum kiribû, di destpêka sedsala 10an de di pêvajoya hilweşînê de bû. Daysam, ku di nav hêzên eşîrî yên Kurdan ên herêmê de piştgiriyeke xurt ava kiribû, derfetek dît û girt: heta 938 piştî Zayînê wî kontrola Azerbaycanê bixwe girtibû.
Nasnameya wî ya olî ya Xaricî ew ji rêberên Kurd ên misilman ên Sunnî yên sereke yên serdema wî cuda dikir. Xaricî mezhebeke destpêkê ya Îslamî bûn ku balê dikişandin ser wekheviya hişk û rewabûna desthilata xilafetê red dikirin, ji bilî ku ew bi rêya rastdarî bê bi destxistin. Bi ihtîmaleke mezin baweriyên Daysam ên Xaricî helwesta wî ya siyasî ya serbixwe û amadebûna wî ya serîhildanê li dijî desthilatên damezrandî yên dema wî xurt dikirin.
Çarçoveya Dîrokî
Nîva sedsala 10an li Rojhilata Nêzîk demeke guherîna siyasî ya awarte bû. Xilafeta Ebbasî desthilata bi bandor winda kiribû. Hêzên herêmî ji bo kontrolê li tevahiya Îran, Iraq û Qefqasyayê hevrikî dikirin. Li Azerbaycanê — herêmeke dewlemend û bi cihekî stratejîk — gelek hêz hevrik bûn: Sellarî (hukumdarên Deylemî yên li Tarumê), Bûweyhî (hukumdarên Deylemî ku li Bexdayê her ku diçû serwertir dibûn) û rêberên eşîrên Kurd ên wekî Daysam. Parastina Azerbaycanê an hêzeke leşkerî ya pir mezin an jî hevpeymaniyeke îstîqrardar pêwîst dikir — û Daysam xwedî bingeha eşîrî ya Kurdan bû, lê ne her dem xwedî çavkaniyên leşkerî bû ku di heman demê de cihê xwe li hember hemû hevrikan biparêze.
Tiştê ku jiyana siyasî ya Daysam berbiçav dike berxwedêriya wê ye. Ew gelek caran ji Azerbaycanê hat derxistin, lê her dem rêyek ji bo vegerê dît. Wî bi Ziyariyan re hevpeymanî xwest, reviya padîşahiya Ermenî ya Ardzruniyan, ji Hemdaniyan alîkarî xwest û dilsoziya eşîrên Kurd wekî bingeha xwe ya herdemî ya piştgiriyê bikar anî. Têkçûna wî ya dawî û korkirina wî ji aliyê Sellarî Marzuban ve dawiya jiyaneke siyasî ya awarte tevlihev bû.
Hukumkirina Azerbaycanê
Girtina Desthilatê
Daysam nêzî 938 piştî Zayînê bi rêya piştgiriya xwe ya eşîrên Kurd kontrola Azerbaycanê girt û piştî hilweşîna xanedana Saciyan xwe wekî hukumdarê fiilî yê herêmê bi cih kir. Hukumê wî yekem car bû ku fermandarekî Kurd rasterast Azerbaycan digirt — mînakeke ku xanedana Rewadiyan a paşê dê li ser wê ava bike û wê sazûmanî bike. Wî bajarên mezin ên parêzgehê kontrol dikirin û hêzeke leşkerî ya girîng bi rê ve dibir.
Siyaseta Tevlihev a Mayînê
Hukumkirina Daysam a Azerbaycanê ji aliyê Sellarî Marzuban ibn Muhammad ve gelek caran hat qutkirin. Sellarî, ku li Tarumê bûn, Azerbaycan ji bo xwe dixwestin û Marzuban yek ji fermandarên leşkerî yên herî jêhatî yên serdemê bû. Leşkerên bi kirê yên Deylemî yên Daysam di demeke diyarker de çûn aliyê Marzuban û ew neçar kirin bireve. Ew bi piştgiriya Ziyariyan, hêzên eşîrî yên Kurdan û di dawiyê de Hemdaniyan gelek caran vegeriya — lê qet nikarî cihê xwe bi awayekî herdemî xurt bike.
Hilweşîna Daysam
Têkçûna dawî ya Daysam nêzî 955–957 piştî Zayînê hat. Piştî ku hem ji Azerbaycanê hem jî ji Ermenistanê hat derxistin, wî ji Sayf al-Dawla yê xanedana Hemdaniyan alîkarî xwest û demeke kurt wekî hukumdarekî girêdayî Hemdaniyan Selmas girt, berî ku Marzuban dîsa wî derxîne. Padîşahê Ardzrunî yê Vaspurakan, ku bi zexta Marzuban re rû bi rû bû, Daysam girt û radestî Sellarî kir. Marzuban ew da korkirin û girtin — cezaya standard a hevrikên têkçûyî di vê serdemê de — û jiyaneke bi berxwedêriyeke siyasî ya awarte bi dawî kir.
Rêza Demî ya Bûyerên Sereke
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa Daysam ibn Ibrahim al-Kurdi kevneşopiya siyasî ya Kurdan e ku wî li Azerbaycanê alîkariya damezrandina wê kir. Wekî fermandarê Kurd ê yekem ku Azerbaycan girt, wî mînakeke siyasî ava kir ku xanedana Rewadiyan dê li ser wê ava bike û Azerbaycan di sedsalên 10an û 11an de kir beşek ji cîhana siyasî ya Kurdan. Jiyana wî ya siyasî, tevî hemû tevliheviya wê, şiyana rêberiya eşîrî ya Kurdan a girtin û parastina axên mezin di serdema perçebûna Ebbasiyan de nîşan da.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Daysam ibn Ibrahim al-Kurdi kî bû?
Daysam ibn Ibrahim al-Kurdi (mir nêzî 957 piştî Zayînê) fermandarekî leşkerî yê Kurd bû ku di navbera 938 û 955 piştî Zayînê de bi navberan li Azerbaycanê hukum kir. Ew fermandarê Kurd ê yekem bû ku berî xanedana Rewadiyan rasterast Azerbaycan girt. Di dawiyê de hevrikê wî yê Sellarî Marzuban ibn Muhammad ew kor kir û girt.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Deysem îbn Îbrahîm el-Kurdî — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Daysam_ibn_Ibrahim_al-Kurdi).