Di guherînên dîroka dawiya Osmaniyan û destpêka Komara Tirkiyeyê de kêm kesayetî aloziyên di navbera nasnameya etnîkî, dilsoziya eşîrî û neteweperweriya dewletê de bi qasî Diyap Yıldırım bi kûrahî nîşan didin. Diyap di 1852an de li herêma hişk a Dêrsimê, ku îro Tunceli ye, di malbateke eşîrî ya navdar a Zaza-Kurdên elewî de ji dayik bû û ji serokekî herêmî bilind bû heta fermandarê leşkerî, siyasetmedar û piştgirekî xurt ê Mistefa Kemal Ataturk. Ew bi navê Diyap Axa jî tê zanîn. Wî hilweşîna împaratoriyê, Şerê Cîhanê Yê Yekem û Şerê Serbixwebûnê Yê Tirkiyeyê bi pabendbûneke tund a bi yekîtiya di bin desthilata Tirk de derbas kir. Lê mîrata wî kûr nakok e: neteweperwerên Tirk wî wek welatparêzekî ku Kurd tevlî komara nû kirin pîroz dikin, lê gelek neteweperwerên Kurd wî wek «caş» dibînin; xayînek ku serhildan tepisandin û xweseriya Kurdî red kir.
Ev gotara blogê jiyana Diyap Yıldırım bi kûrahî vedikole û bi vegotinên dîrokî rola wî ya piralî zelal dike. Ji rehên wî yên eşîrî li Çemîşgezekê heta axaftinên wî yên parlementoyê li Enqereyê, çîroka Diyap têkoşînên berfirehtir ên Kurdan di veguherîna ji împaratoriyê ber bi dewleta neteweyî ve nîşan dide. Di nav sozên xwebiryardanê yên piştî Şerê Cîhanê Yê Yekem de Diyap hevalbendi bi Komara Tirkiyeyê ya nû derdiket holê tercîh kir; bi vî awayî bandor li qedera Dêrsimê kir û nîqaşên nasnameya Kurdî yên ku îro jî didomin şikl da. Kiryarên wî yên di serhildanên girîng ên wek Koçgirî û Şêx Seîd de cudahiyên navxweyî yên civaka Kurdî derdixin holê; li wir dilsoziya eşîr, ol û dewletê pir caran li hev nedihat.
Di demeke ku hêzên Ewropî axa Osmanî parçe dikirin de biryarên Diyap alîkarî kirin ku kontrola Tirk li ser rojhilatê Anatolyayê xurt bibe. Lê wan tovên nerazîbûnê jî çandin û beşdarî trajediya Komkujiya Dêrsimê ya 1937–1938an bûn, ku demeke kurt piştî mirina wî pêk hat. Bi vê nêrînê em dê bibînin ka jiyana kesekî çawa tevliheviya nasname, desthilat û mayîna sax di serdemeke veguherîner de di xwe de dihewîne.
Jiyana Destpêkê Û Paşxaneya Malbatê
Diyap Yıldırım di 1ê Nîsana 1852an de li gundê Melkişî, ku îro di navçeya Çemîşgezekê de ye, li senceqa Dêrsimê ya Împaratoriya Osmanî ji dayik bû. Dêrsim herêmeke çiyayî bû ku bi piranî Zaza-Kurdên elewî lê dijiyan û bi eşîrên xwe yên nîvxweser û berxwedana li dijî desthilata navendî dihat naskirin. Diyap ji şaxa Ferhatuşağı ya eşîra Bayat bû; nesebeke Tirkî ya Oguzî ku li herêmê rehên kûr hebûn. Malbata wî di nav civakên herêmî yên elewî de bibandor bû û serokatiya olî bi rêveberiya eşîrî re tevlihev dikir. Wek elewî, Diyap şêwazeke hevgirtî ya Îslama şîî dişopand ku girîngî dida tesewif û wekheviyê û pir caran bi desthilata sunnî ya Osmanî re li hev nedihat.
Diyap di nîveka sedsala 19an de mezin bû û reformên Tanzîmatê yên Osmanî (1839–1876) dîtin; armanca wan navendîkirina desthilatê û lawazkirina xweseriya eşîran bû. Eşîrên Dêrsimê, di nav de eşîra Diyap, pir caran ji ber bac û leşkeriya mecbûrî bi hêzên împaratoriyê re li hev diketîn. Tomarên dîrokî nîşan didin ku salên destpêkê yên Diyap bi Şerê Rûsî-Osmanî yê 1877–1878an hatine nîşankirin; eşîrên Kurdî di wî şerî de rolên alîkar lîstin. Her çend hûrguliyên ciwaniya wî kêm in jî, zelal e ku wî payeyeke desthilatê bi mîras wergirt û di destpêka mezinbûna xwe de bû axayê eşîra xwe.
Navdariya eşîra Ferhatuşağı rê da Diyap ku derveyî Dêrsimê hevalbendiyan ava bike. Têkiliyên malbatî, di nav de Ana Xatun, ku bi rêya zewacê kuzîna wî dihat hesibandin û dûre hêzên eşîrî birêve birin, bandorên neseba dayikê di civaka elewî de derxistin holê. Ev paşxane Diyap bi şiyanên navbeynkariyê û şerkirinê amade kir; şiyanên ku ji bo kar di tevna etnîkî ya împaratoriyê de pêwîst bûn. Heta salên 1890an, dema Sultan Ebdulhemîd II Siwariyên Hemîdiyê ava dikirin — yekîneyên nerêkûpêk ên Kurdî ji bo bertekdana bêaramiya Ermeniyan û tehdîdên Rûsî — Diyap wek kesayetiyekî girîng derket holê, her çend baweriya wî ya elewî bi gelemperî wî ji van hêzên sunnîserdest dûr dixist.
Xizmeta Leşkerî Di Serdema Osmanî De
Pîşeya leşkerî ya Diyap bi tevlîbûna wî ya Hêzên Hemîdiyê bi ciddî dest pê kir; ji bo serokekî elewî di hêzeke bi piranî sunnî de ev serkeftineke balkêş bû. Hemîdiye di 1890an de hatibûn avakirin û armanca wan çekdarkirina eşîrên Kurdî yên dilsoz li dijî dijminên navxweyî û derveyî bû; di berdêlê de îmtiyazên wek bêbacbûnê didan wan. Diyap alayeke ji Dêrsimê birêve dibir û tora xwe ya eşîrî ji bo parastina nîzamê li rojhilatê Anatolyayê bikar dianî. Ev rol ew kir pirek di navbera desthilata navendî ya Osmanî û eşîrên dûrî navendê de; dualiyek ku jiyana wî diyar kir.
Di destpêka salên 1900an de Diyap tevlî tepisandina serhildanên herêmî bû, lê hûrgulî hê di asta çîrokên nefermî de ne. Xizmeta wî navdariya wî wek efserê Osmanî yê pêbawer xurt kir û navê «Diyap Axa» da wî. Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908an, ku serweriya destûrî vegerand, ji bo demeke kurt rê li nûnertiya etnîkî vekir, lê Diyap girîngî dida karên eşîrê. Dema bi Şerên Balkanan (1912–1913) aloziyên zêde bûn, hêzên Diyap piştgiriya lojîstîkî kirin û jêhatiya wî ya serokatiyê ji bo şerên mezintir ên li pêş xurt kirin.
Beşdariya Di Şerê Cîhanê Yê Yekem De
Şerê Cîhanê Yê Yekem (1914–1918) Diyap bir pêşiya berevaniya Osmanî. Ew di bin fermandariya Helît Paşa yê bi navê «Dîn» de xizmet dikir û mîlîsên eşîra xwe li dijî pêşveçûna Rûsan li Bidlîs û Sêrtê birêve dibirin. Eniya Rojhilatî hovane bû; zivistanên dijwar û şerê gerîla lê hebûn. Kurdên elewî yên Diyap, ku bi kevneşopî hatibûn dûrxistin, di paşxistina êrişan de girîng bûn û bi sunnîyan re şer kirin; nîşaneyeke kêmpeyda ya yekîtiyê.
Beşdariya wî ya di şer de pesnname ji wî re anîn, lê têkçûna Osmaniyan di 1918an de împaratorî parçe kir. Agirbesta Mudrosê rê da dagirkirina Hevalbendan û tevgerên berxwedanê dest pê kirin. Di nav vê tevliheviyê de Diyap Mistefa Kemal Ataturk nas kir, ku wê demê hêzên neteweperwer rêxistin dikirin. Ataturk bandora Diyap ya li ser eşîrên Dêrsimê nas kir; ji bo ewlekirina eniyên rojhilatî li dijî destwerdanên Ermenî û biyanî ew girîng bû.
Hevalbendiya Bi Ataturk Re Û Şerê Serbixwebûnê
Şerê Serbixwebûnê Yê Tirkiyeyê (1919–1923) veguherîna Diyap ya ber bi komarparêziyê ve nîşan da. Diyap bi Ataturk re hevalbend bû û eşîra xwe seferber kir; Ana Xatun hêzên wê birêve dibirin. Ataturk pesnê hewldanên Diyap da û ew ji bo parlementoyê berbijar kir. Di dema dagirkirina Yûnanî de hêzên Diyap berevanî xurt kirin û beşdarî serkeftinên wek Sakaryayê (1921) bûn.
Dilsoziya Diyap ji baweriya bi berxwedaneke yekgirtî li dijî parçebûnê dihat. Piştî Peymana Sêvrê (1920), ku xweseriya Kurdî pêşniyar dikir, Diyap pêşniyarên veqetandinê red kir û ew wek destwerdanên biyanî didîtin. Hevalbendiya wî ya bi Ataturk re gihandina Dêrsimê ya nav refên neteweperweran misoger kir û rê li tecrîdkirina wê girt.
Pîşeya Siyasî Di Meclîsa Mezin A Neteweyî De
Diyap wek nûnerê Dêrsimê di Meclîsa Mezin A Neteweyî Ya Yekem (1920–1923) de ji Partiya Gel A Komarî hate hilbijartin û bû berevanekî bi deng ê komarê. Di axaftinên xwe yên agirîn de wî digot: «Ma em hatine vir da ku birevin, an da ku şer bikin û bimirin? Ez dê heta gulleya xwe ya dawî ji bo ala xwe, ola xwe û welatê xwe şer bikim.»
Wî di 1922an de ji bo bilindkirina payeya Dêrsimê ber bi parêzgehê ve xebitî; bi piştgiriya Ataturk ev pêk hat û navê wê kirin Tunceli. Diyap reform ji bo rûbirûbûna xelayê, nexwendewarî û rêbiriyê pêşniyar kirin û girîngî da entegrasyonê, ne xweseriyê.
Dijberiya Serhildanên Kurdî
Dijberiya xurt a Diyap ya li dijî serhildanên Kurdî helwesta wî ya piştî şer diyar kir. Wî piştgiriya Serhildana Koçgiriyê ya 1921an red kir û lavayên Elîşan Beg bi van gotinan bersiv da: «Em bi hikûmetê re ne… xwîna ku di serhildanê de tê rijandin dê li stûyê we be.» Bandora wî belavbûna serhildanê sînordar kir.
Bi heman awayî wî Serhildana Şêx Seîd a 1925an şermezar kir, Seîd kir «xayîn» û nûnerên biyanî dûr xistin. Diyap ji bo efûkirina serhildêran navbeynkarî kir, lê piştgiriya tepisandinê kir û girîngî da aramiya komarê.
Heta Serhildana Dêrsimê (1937–1938), ku elewiyên wek Seyîd Riza serokatiya wê dikirin, ji berê ve bi dijberiya wî rû bi rû bû, her çend ew berî ku ew bigihîje lûtkeyê miribû.
Dîtinên Li Ser Nasname Û Neteweperweriyê
Diyap veqetandina Kurdî red kir û di nîqaşên Lozanê yên 1922an de got: «Em hemû yek in; ne Tirkbûn heye ne Kurdbûn… Em ne Kurd in, em Tirk in!» Wî îdia kir ku Tirkiye nûnertiya Kurdan dike û bi vî awayî pêşniyarên xweseriyê asteng kirin.
Di hevpeyvîneke 1931an de wî girîngî da yekîtiya Îslamî û neteweyî û neteweperweriya Kurdî wek sedema parçebûnê didît. Ev dîtina asîmîlasyonê bi sekularîzma Kemalî re li hev dihat, her çend rehên wê di hembêzkirina elewî de bûn.
Reformên Îdarî Yên Ji Bo Dêrsimê
Reformên Diyap paşketina Dêrsimê dikirin hedef. Biryarên di 1920an de li pirsgirêkên civakî û aborî digeriyan û perwerde û binesazî dixwestin. Hewldana wî ya ji bo payeya parêzgehê herêm ji aliyê îdarî ve tevlî kir, lê rexnegir dibêjin ku wê tepisandina paşîn hêsan kir.
Mîrat Û Nakokî
Mîrata Diyap li du aliyên dijber tê nirxandin. Dîrokên Tirk wî wek welatparêzekî yekker pîroz dikin. Neteweperwerên Kurd wî caş dibêjin û dilsoziya wî wek sedema astengkirina serbixwebûnê dibînin. Şîroveyên wek «Hêvî dikim ev caş di dojehê de bifetise» nerazîbûneke kûr nîşan didin.
Kiryarên wî dikarin wek sedema derengxistina xwebiryardana Kurdan were nîqaşkirin û bandor li nakokiyên nûjen kir. Lê di çarçoveya berfirehtir a hevalbendiyên Tirkî-Kurdî de ew mînakeke hevkariya dem bi dem e.
Mirin Û Bîranîn
Diyap di 9ê Îlona 1932an de li Sêwasê di 80 saliya xwe de mir. Mirina wî berî Komkujiya Dêrsimê bû, lê hewldanên wî yên entegrasyonê zemîna wê amade kirin. Îro li Tunceliyê ew wek bavûkalekî tevlihev tê bîranîn û rêya dijwar a asîmîlasyona Kurdan temsîl dike.
Rastî Û Bûyerên Sereke
Rastiyên Sereke
Navê Tam Û Paye: Diyap Yıldırım (bi navê Diyap Axa jî tê zanîn), serokê eşîrî yê navdar ê Zaza-Kurdên elewî, fermandarê leşkerî yê Osmanî û siyasetmedarê Tirk.
Ji Dayikbûn Û Paşxaneya Malbatê: Di 1ê Nîsana 1852an de li gundê Melkişî, navçeya Çemîşgezekê, senceqa Dêrsimê (îro Tunceli, Tirkiye) di şaxa Ferhatuşağı ya eşîra Bayat de ji dayik bû; malbateke bibandor a elewî ya bi rehên Tirkî yên Oguzî.
Perwerde Û Pîşeya Destpêkê: Ji ber mezinbûna di eşîrê de perwerdeya wî ya fermî sînordar bû; ew bilind bû û bû axayê eşîra xwe, di pergalên dadwerî û îdarî yên Osmanî li rojhilatê Anatolyayê de xizmet kir.
Rola Siyasî Û Leşkerî: Alayên Siwariyên Hemîdiyê birêve birin; di Şerê Serbixwebûnê Yê Tirkiyeyê de bi Mistefa Kemal Ataturk re hevalbend bû; di Meclîsa Mezin A Neteweyî (1920–1923) de wek nûnerê Dêrsimê xizmet kir, berevaniya yekîtiya komarê kir û li dijî serhildanên Kurdî yên veqetandinê bû.
Dîtinên Li Ser Nasnameyê: Neteweperweriya Kurdî red kir û girîngî da yekîtiya Tirkî û asîmîlasyonê; di nîqaşên parlementoyê de bi gotina «Em ne Kurd in, em Tirk in» navdar bû.
Mirin: Di 9ê Îlona 1932an de li Sêwasê, Tirkiye, mir; demeke kurt berî Serhildan û Komkujiya Dêrsimê.
Rêzdemê Ya Bûyerên Sereke
Sal | Bûyer |
1852 | Li gundê Melkişî yê Dêrsimê di nav eşîra Ferhatuşağı ya Zaza-Kurdên elewî de ji dayik dibe. |
Salên 1890an | Her çend paşxaneya wî elewî ye jî, wek fermandar tevlî Siwariyên Hemîdiyê dibe da ku li dijî bêaramiya Ermeniyan û tehdîdên derveyî li rojhilatê Anatolyayê nîzamê biparêze. |
1914–1918 | Di Şerê Cîhanê Yê Yekem de li Eniya Rojhilatî xizmet dike û di bin fermandariya Helît Paşa yê «Dîn» de hêzên eşîrî li dijî êrişên Rûsî li Bidlîs û Sêrtê birêve dibe. |
1919–1923 | Di Şerê Serbixwebûnê Yê Tirkiyeyê de bi Mistefa Kemal Ataturk re hevalbend dibe; ji bo piştgiriya hewldanên neteweperwer li dijî dagirkirina Hevalbendan û êrişa Yûnanî eşîrên Dêrsimê seferber dike, di nav de hêzên ku Ana Xatun, kuzîna wî ya bi rêya zewacê, birêve dibe. |
1920–1923 | Wek nûnerê Dêrsimê di Meclîsa Mezin A Neteweyî Ya Yekem de tê hilbijartin; axaftinên li ser yekîtiyê dike û ji bo reformên îdarî dixebite, di nav de bilindkirina payeya Dêrsimê ber bi parêzgehê ve (navê wê tê kirin Tunceli). |
1921 | Piştgiriya Serhildana Koçgiriyê red dike, belavbûna wê li Dêrsimê sînordar dike û bi xurtî bi hikûmeta Enqereyê re hevalbend dibe. |
1925 | Li dijî Serhildana Şêx Seîd e, wê wek xiyanet şermezar dike û alîkariya tepisandina wê dike, her wiha ji bo efûkirina hinek serhildêran navbeynkarî dike. |
1931 | Di hevpeyvîn û daxuyaniyan de pabendbûna xwe ya bi neteweperweriya Tirkî dubare dike û veqetandina Kurdî wek parçebûneke ku biyanî teşwîq dikin dibîne. |
1932 | Li Sêwasê dimire û mîrateke nakok li pey xwe dihêle; di vegotinên Tirkî de welatparêz û di hin nêrînên Kurdî de xayîn. |
Beşa Pirs Û Bersivan: Vekolîna Jiyan Û Mîrata Diyap Yıldırım
Ev beşa pirs û bersivan hinek ji pirsên herî gelemperî yên li ser Diyap Yıldırım vedigire û xwe dispêre tomarên dîrokî û beşdariya wî di dîroka Osmanî û Tirkî de. Çi xwendekar bin, lêkolîner bin an dilxwazê dîrokê bin, ev agahî rola wî ya piralî û nakok zelaltir dikin.
Pirs: Diyap Yıldırım kî bû û çima di dîroka Tirkî û Kurdî de girîng e?
Bersiv: Diyap Yıldırım (1852–1932), ku bi navê Diyap Axa jî tê zanîn, serokê eşîrî yê Zaza-Kurdên elewî, fermandarê leşkerî yê Osmanî û siyasetmedarê Tirk ji herêma Dêrsimê bû. Girîngiya wî di hevalbendiya wî ya bi Mistefa Kemal Ataturk re di Şerê Serbixwebûnê Yê Tirkiyeyê de û dijberiya wî ya serhildanên veqetandinê yên Kurdî yên wek Koçgirî (1921) û Şêx Seîd (1925) de ye. Di vegotinên Tirkî de wî wek welatparêzekî yekker pîroz dikin, lê hin neteweperwerên Kurd ji ber ku entegrasyona komarê li pêş xweseriya etnîkî danî, wî wek «caş» an xayîn rexne dikin; bi vî awayî wî bandor li asîmîlasyona Kurdan di dewleta Tirkiyeyê de kir.
Pirs: Paşxaneya malbatî ya Diyap Yıldırım çi bû û wê çawa bandor li jiyana wî kir? Bersiv: Diyap di şaxa Ferhatuşağı ya eşîra Bayat de ji dayik bû; malbateke bibandor a Zaza-Kurdên elewî ya bi rehên Tirkî yên Oguzî li senceqa çiyayî ya Dêrsimê, ku îro Tunceli ye. Ew di nav xweseriya eşîrî û berxwedana li dijî navendîkirina Osmanî de mezin bû. Baweriya wî ya elewî, ku girîngî dida tesewif û wekheviyê, dîtinên wî yên hembêzker lê asîmîlasyonxwaz ava kirin. Têkiliyên malbatî, di nav de Ana Xatun, kuzîna wî ya bi rêya zewacê ku hêz birêve dibirin, rola xizmatiyê di hevalbendiyên wî yên leşkerî û siyasî de derxistin holê û rê dan ku ew dilsoziya eşîrî bi xizmeta dewletê re girêbide.
Pirs: Diyap Yıldırım çawa beşdarî hewldanên leşkerî di Împaratoriya Osmanî de bû?
Bersiv: Diyap ji salên 1890an ve alayeke di Siwariyên Hemîdiyê de birêve dibir; hêzeke nerêkûpêk a Kurdî ku Sultan Ebdulhemîd II ji bo bertekdana bêaramiya Ermeniyan û tehdîdên derveyî avakiribû. Her çend paşxaneya wî elewî bû, ku bi gelemperî rê li beşdariya di yekîneyên sunnîserdest de digirt, wî li rojhilatê Anatolyayê nîzam parast. Di Şerê Cîhanê Yê Yekem (1914–1918) de wî mîlîsên eşîrî li dijî hêzên Rûsî li Eniya Rojhilatî li Bidlîs û Sêrtê birêve birin û ji bo rola xwe ya di berevaniya Osmanî de pesnname wergirtin.
Pirs: Rol û serkeftinên siyasî yên sereke yên Diyap Yıldırım çi bûn?
Bersiv: Diyap di Meclîsa Mezin A Neteweyî Ya Yekem (1920–1923) de wek nûnerê Dêrsimê ji Partiya Gel A Komarî xizmet kir. Wî di 1922an de bi serkeftî ji bo bilindkirina payeya Dêrsimê ber bi parêzgehê ve xebitî (navê wê kirin Tunceli) û reform ji bo rûbirûbûna xelayê, nexwendewarî û rêbiriyê pêşniyar kirin. Axaftinên wî girîngî didan yekîtiya neteweyî; ew bi daxuyandina dilsoziya ji ala Tirkî û welatê re navdar bû û ev di Şerê Serbixwebûnê de alîkarî kir ku herêmên rojhilatî tevlî komara nû bibin.
Pirs: Diyap Yıldırım tevlî serhildanên Kurdî bû an li dijî wan bû?
Bersiv: Diyap bi xurtî li dijî serhildanên Kurdî bû; tevlîbûna Serhildana Koçgiriyê (1921) red kir û bi hevalbendiya bi hikûmeta Enqereyê re belavbûna wê li Dêrsimê sînordar kir. Wî Serhildana Şêx Seîd (1925) wek xiyanet şermezar kir û di dema ku ji bo efûkirinê navbeynkarî dikir de alîkariya tepisandina wê kir. Helwesta wî ya ji berê ve li dijî serhildanên mimkun, di nav de Serhildana Dêrsimê ya paşîn (1937–1938), aramiya komarê li pêş veqetandina etnîkî danî, her çend ew berî destpêka tevahî ya serhildana dawî miribû.
Pirs: Şerê Cîhanê Yê Yekem û Şerê Serbixwebûnê Yê Tirkiyeyê çawa bandor li pîşeya Diyap Yıldırım kirin?
Bersiv: Şerê Cîhanê Yê Yekem bi xizmeta wî ya li eniyê payeya leşkerî ya Diyap bilind kir û piştî 1918an ew bi Ataturk re da hev. Di Şerê Serbixwebûnê Yê Tirkiyeyê (1919–1923) de wî eşîrên Dêrsimê li dijî dagirkirina Hevalbendan û hêzên Yûnanî seferber kirin; Ana Xatun hêz birêve dibirin. Ev hevalbendî rojhilatê Anatolyayê ji neteweperweran re misoger kir, sozên xweseriya Kurdî yên Peymana Sêvrê (1920) red kir û rê li rola wî ya parlementoyê vekir.
Pirs: Dîtinên Diyap Yıldırım li ser nasnameya Kurdî û neteweperweriya Tirkî çi bûn? Bersiv: Diyap veqetandina Kurdî red kir û di nîqaşên parlementoyê û hevpeyvînan de digot: «Em ne Kurd in, em Tirk in!» Wî yekîtiya Îslamî û neteweyî li pêş cudahiyên etnîkî danî. Wî neteweperweriya Kurdî wek parçebûneke ku biyanî teşwîq dikin didît û ji bo pêşxistina asîmîlasyonê bi sekularîzma Kemalî re li hev dihat. Ev helwest alîkarî kir ku di nîqaşên Peymana Lozanê ya 1923an de pêşniyarên navneteweyî yên xweseriya Kurdî bê encam bimînin.
Pirs: Mîrata Diyap Yıldırım di têkiliyên nûjen ên Tirkî-Kurdî de çawa deng vedide?
Bersiv: Mîrata Diyap li du aliyên dijber tê nirxandin: dîrokên Tirk wî wek welatparêzekî ku yekîtî xurt kir nîşan didin, lê hin nêrînên Kurdî wî wek xayînekî ku kiryarên wî xwebiryardanê dereng xistin û beşdarî tepisandinên paşîn ên wek Komkujiya Dêrsimê (1937–1938) bûn dibînin. Çîroka wî cudahiyên navxweyî yên civaka Kurdî û hevalbendiyên dem bi dem ên Tirkî-Kurdî nîşan dide û bandor li nîqaşên berdewam ên li ser nasname, xweserî û entegrasyonê li herêmê dike.
Pirs: Ez li ku dikarim li ser Diyap Yıldırım bêtir hîn bibim?
Bersiv: Çavkaniyên sereke arşîvên dîrokî yên Tirkiyeyê yên wek tomarên Meclîsa Mezin A Neteweyî, berhemên akademîk ên wek «Der verpasste Friede» ya Hans-Lukas Kieser a li ser veguherînên rojhilatê Anatolyayê û lêkolînên Martin van Bruinessen yên li ser neteweperweriya Kurdî dihewînin. Çavkaniyên serhêl ên wek rûpelên Wikipedia yên Diyap Axa û dîroka Dêrsimê, her wiha weşanên herêmî yên Tunceliyê, belgeyên destpêkî û analîzên serdema wî pêşkêş dikin.
Çavkanî
Ev beşa çavkaniyan çavkaniyên sereke yên ji bo lêkolîn û piştrastkirina naveroka gotara blogê ya li ser Diyap Yıldırım hatine bikaranîn kom dike. Ev ji vegotinên dîrokî, berhemên akademîk û çavkaniyên serhêl ên pêbawer hatine wergirtin. Çavkaniyên di gotarê de hatine destnîşankirin bi van toman re têkildar in û ji bo xwendina zêdetir in.
«Diyap Yıldırım.» Wikipedia. Di 13ê Çileya 2026an de hat dîtin. https://en.wikipedia.org/wiki/Diyap_Y%C4%B1ld%C4%B1r%C4%B1m. (Jiyannameyeke berfireh ku ji dayikbûn, malbat, pîşeya leşkerî û rolên siyasî di çarçoveyên Osmanî û Tirkî de vedigire.)
Kieser, Hans-Lukas. «Ataturk Û Kurd.» JSTOR. 2001. https://www.jstor.org/stable/4284037. (Analîza têkiliyên Ataturk yên bi serokên Kurd re, di nav de hevalbendiya Diyap Yıldırım di Şerê Serbixwebûnê Yê Tirkiyeyê de.)
«Lîsteya Kurdan.» Wikipedia. Di 13ê Çileya 2026an de hat dîtin. https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Kurds. (Tomara Diyap Yıldırım di nav lîsteyeke berfirehtir a Kurdan ên navdar de, ku salên jiyana wî û beşdariya wî derdixe holê.)
Kieser, Hans-Lukas. «Lêgerîneke Aidiyetê: Anatolya Derveyî Împaratorî Û Netewe (Sedsalên 19-21).» Isis Press, 2012. Li vir heye: https://dokumen.pub/a-quest-for-belonging-anatolia-beyond-empire-and-nation-19th-21st-centuries-9781463225582.html. (Koleksiyoneke akademîk li ser nasnameyan li Anatolyaya dawiya Osmaniyan ku li kesayetiyên wek Diyap di çarçoveya neteweperwerî û veguherîna împaratoriyê de dinêre.)
«Neteweperweriya Tirkî–Îslamî.» Wikipedia. Di 13ê Çileya 2026an de hat dîtin. https://en.wikipedia.org/wiki/Turkish%E2%80%93Islamic_nationalism. (Nêrîneke giştî li îdeolojiyên neteweperwer, bi behsa entegrasyona Kurdî û kesayetiyên wek Diyap Yıldırım ên li dijî veqetandinê.)
Günday, Betül Fatime. «Diyap Ağa'nın Torunu Ane Hatun'un Hikayesi.» Nadir Kitap. 2023. https://www.nadirkitap.com/sitemap/kitap-73.txt. (Pirtûkeke li ser Ana Xatun, xizma Diyap, ku çarçoveya malbatî û dîroka eşîrî ya Dêrsimê pêşkêş dike.)
Çetin, İbrahim. «Meclis-i Mebusan'da Mamuretülaziz (Elazığ) Mebusları ve Faaliyetleri (1877-1920).» Academia.edu. 2018. https://www.academia.edu/35718895/MECL%C4%B0S_%C4%B0_MEBUSAN_DA_MAMURET%C3%9CLAZ%C4%B0Z_ELAZI%C4%9E_MEBUSLARI_ve_FAAL%C4%B0YETLER%C4%B0_1877_1920_. (Gotareke akademîk li ser nûnerên parlementoya Osmanî, di nav de dema kar û çalakiyên Diyap Yıldırım.)
«Από την Oθωμανική Αυτοκρατορία στο έθνος-κράτος (1908-1923).» Kars1918 Blog. 4ê Tîrmeha 2013an. https://kars1918.wordpress.com/2013/07/04/1908-1923-2. (Gotara blogê li ser veguherîna ji Împaratoriya Osmanî ber bi dewleta neteweyî ve, bi behsa rolên Kurdî yên di wê demê de.)
«Kebikec48 Toplu.» Scribd. 2019. https://www.scribd.com/document/887337579/Kebikec48-toplu. (Gotareke kovarê ku çarçoveyên çandinî û jiyannameyî yên Osmanî vedikole û behsa serokên herêmî yên wek Diyap dike.)
van Bruinessen, Martin. «Axa, Şêx Û Dewlet: Avahiyên Civakî Û Siyasî Yên Kurdistanê.» Zed Books, 1992. (Berhemeke akademîk li ser avahiyên eşîrî yên Kurdî, di nav de serokên Dêrsimê yên wek Diyap Yıldırım; di 13ê Çileya 2026an de bi rêya daneyên akademîk hat dîtin.)