Di dîmenên asê yên herêma Pîşê Kûh a Îranê de, ku çiyayên Zagrosê civakên kevnar ên Kurd hembêz dikin, kesayetiyek derket holê ku gotinên wî xem û hesretên manewî yên gelê wî deng vedidan. Xulam Rada Xan Erkevazî (nêzî 1765–1834), ku bi navê Xulamreza Xan Erkevazî jî tê naskirin, di dîroka edebiyata Kurdî de çirayek e. Ew di dewlemendiyê de ji dayik bû, lê berê xwe da zuhdê û helbest hûnand ku têkoşînên dinyayî yên çînên jêrîn bi cîhanên manewî yên îrfanê ve girê dida. Beytên wî, ku bi zaravayên Feylî û Goranî hatine nivîsandin, cewhera nasnameya Kurd di serdemeke aloziyê de digirin nav xwe ku pêşbaziyên eşîrî û bandorên Osmanî-Farisî tê de hebûn. Her çend jiyana wî bi girtin, xweveqetandin û trajediya kesane hatiye naskirin, xebata Erkevazî wekî şahidiya berxwedêrî û xwenêrînê dimîne. Ev nivîsa blogê jînenîgariya wî, beşdariyên wî yên edebî û bandora wî ya berdewam vedikole û helbestvanekî ku mîrata wî hê jî îlhamê dide hem alim hem hezkiriyên Kurdî ronî dike.

Jiyana destpêkê: rehên di eşîra Erkevazî de

Xulam Rada Xan Erkevazî nêzî 1765 li gundê Ban-e Vizeh (an Serçete, li gorî hin çavkaniyan) yê nêzî Îlamê, li rojavayê Îrana îro, ji dayik bû. Ev herêm, ku beşek ji qada Pîşê Kûh a li kêleka Xurremabadê ye, navendeke jiyana eşîrî ya Kurd bû; şivantiya koçber, çandinî û têkiliyeke kûr a bi Îslama Şîe re taybetmendiyên wê bûn. Erkevazî ji malbateke navdar a Kurdên Şîe yên eşîra Erkevazî bû, yek ji komên berbiçav ên parêzgeha Îlamê. Bavê wî, Hesen Beg, xanekî bi rêz bû; ev sernav rêberî û dewlemendiyê di avahiya eşîrê de diyar dikir. Erkevaziyê ciwan di hawîrdoreke wisa de mezin bû û di nav zaravaya Feylî de bû, şêweyeke Kurdîya Başûr ku Kurdên Feylî pê diaxivin û beşeke girîng a şêniyên Îlam û herêmên derdorê pêk tînin.

Sedsala 18an li vê herêmê serdemeke guherînê bû. Hilweşîna Împaratoriya Sefewî û bilindbûna xanedanên Zend û Qacar bêaramiya siyasî anîn; serwerên herêmî wekî Hesen Xan li ser Pîşê Kûh desthilatdar bûn. Paşxaneya esilzadeyî ya Erkevazî derfetên ku ji gelek Kurdên wê serdemê re neasayî bûn, di nav wan de gihiştina perwerde û çavkaniyan, dan wî. Lê ev dewlemendî ew ji rastiyên hişk ên siyaseta eşîrî û hiyerarşiyên civakî neparast. Ji temenekî biçûk ve wî meyla xwenêrînê nîşan da; dibe ku kevneşopiyên îrfanî yên berbelav di nav Kurdan de, wekî Ehlê Heq (Yarsanî) û terîqetên tesewufê yên li herêmê, bandor li wî kiribin.

Erkevazî dê di zarokatiyê de bûba şahidê têkoşînên rojane yên Kurdên çînên jêrîn—cotkar, şivan û karker—ên ku stûna civakê pêk dianîn. Paşê ev çavdêrî ketin nav helbesta wî û ew ji hevdemên ku pir caran giraniyê didan mijarên dîwanê cuda kir. Baweriya Şîe ya malbata wî jî roleke bingehîn lîst û rêzgirtineke li zanistên olî di wî de danî ku paşê lêgerînên wî rêve bir. Heta salên ciwaniya wî, rêya Erkevazî ji ya kurê xanekî yê asayî cuda bû; li şûna peywirên leşkerî an rêveberî, berê xwe da xebatên hizrî û manewî.

Perwerde û teşegirtina hizrî

Perwerdeya fermî ya Erkevazî ew bir Necefê, bajarê pîroz ê Şîe yê bi rêz li Iraqê, cihê ziyareta alimên li zanîna îlahiyat, fiqh û îrfanê digerin. Necef, ku tirba Îmam Elî lê ye, di dawiya sedsala 18an de navendeke lihevanîna zanistên Îslamî bû û xwendekar ji seranserê împaratoriyên Farisî û Osmanî dikişandin. Li vir Erkevazî bi kûrî ket nav qadên îlahiyatê yên wê demê û di Erebî, Farisî û hûrgiliyên ramana tesewufê de serdest bû. Xwendina wî giraniyê dida îrfanê û ji kesayetiyên mezin wekî Rûmî û Ibn Erebî sûd digirt ku berhemên wan evîna îlahî û bilindbûna manewî derdixistin pêş.

Ev serdem guherîner bû. Erkevazî ne tenê şiyanên xwe yên zimanî hûr kir—di Goranî de, zimanê edebî û rêveberiyê yê Pîşê Kûh, bû axêverekî serdest—lê prensîbên zuhdê jî xistin nav xwe. Goranî, zaravayeke Hewramî ya Kurdî, zimanê piraniya helbesta Kurdî ya klasîk bû û rê da Erkevazî ku bi kevneşopiyeke edebî ya berfirehtir re têkilî deyne. Dema vegeriya welatê xwe, wekî kesayetiyeke zana rêz girt. Serwerê herêmê, Hesen Xan, heta ew "ew serwerê helbestvanan" bi nav kir û fesahat û hikmeta wî nas kir.

Lê ev pesindan dirêj nekir. Redkirina xelatan û lihevnehatina Erkevazî bi siyasetên zordest ên serwer re dijminatî çêkir. Desthilatdariya Hesen Xan bi bacên giran û îstîsmara çînên jêrîn dihat naskirin; Erkevazî paşê van mijaran di beytên xwe de rexne kir. Ev pevçûn di dawiyê de bû sedema girtina Erkevazî, beşeke tarî ku azîma wî ceriband û meylên wî yên zuhdê kûrtir kirin. Belgeyên wê serdemê kêm in, lê vegêran dibêjin ku wî bi salan di dîlgirtinê de derbas kir û bi hesteke kûr a dûrketina ji hêza dinyayî derket.

Xebata edebî: dengê kesên peravêxistî

Helbesta Erkevazî wekî rêyeke xurt a derbirîna ezmûnên wî derket holê û fikirîna kesane bi şîroveya civakî re li hev anî. Li gorî gelek helbestvanên esilzade yên ku serwer bilind dikirin, xebata Erkevazî li ser rewşa zehmet a Kurdên asayî radiwesta. Şêwaza wî sade û rasterast bû; li şûna mecazên xemilandî, zimanekî hêsan ê têgihiştinê bi kar dianî ku li gel deng vedida. Wî bi piranî bi Feylî û Goranî nivîsand û beşdarî "Serdema Zêrîn" a edebiyata Kurdî bû, serdema sedsalên 16 heta 19an ku helbestvanên wekî Melayê Cizîrî û Xanay Qubadî Kurdî wekî zimanekî edebî bilind kirin.

Berhemên wî, her çend ne pir in, kûr in. Pirtûka Munacatname, mesnewiyeke îrfanî ya ji 24 bend û 666 beytan pêk tê, berhema wî ya herî mezin e. Ev berhem duayek li dergahê îlahî ye û mijarên xweşikestî, evîna îlahî û paqijkirina manewî li hev dihûne. Ew ji kevneşopiyên tesewufê sûd digire û perwerdeya Erkevazî ya Necefê nîşan dide ku wî li wir nivîsên giranîdayî rêwîtiya ruhê ber bi Xwedê ve nas kirin. Hejmara 666—ku di îrfana Îslamî de sembolîk e—qatên wateyên batinî lê zêde dike û xwendevanan vedixwîne ku li rastiyên kûrtir bifikirin.

Dibe ku berhema wî ya herî dilêş Baweyal (an Baweya) be, mersiyeya mirina kurê wî Ehmed Xan, ku bi navê Kelwelay dihat naskirin û di ciwaniyê de ji gezîna marekî mir. Ev mersiye xema tazî digire nav xwe û evîna bavî bi pejirandina felsefî re li hev tîne. Baweyal heta îro li Îlamê berbelav e, gelek guhertoyên wê hene û li cenaze û civînan tê gotin; ev yek hêza wê ya mayînde ya çandî nîşan dide. Beytên wê derbasbariya jiyanê radikin: her çend wergerên tevahî yên wê bi Îngilîzî bi berfirehî tune ne, vegêranên Kurdî qala dilê bavekî dikin ku wekî kevirên çiyayan di bin barana bêrawestan de parçe bûye.

Di nav berhemên din de Xurbet heye ku piştî çûna wî ya Kerend-e Gharb hatiye nivîsandin û sirgûnî û hesreta malê derdibire. Ev helbest nostaljiyê digire nav xwe, motîfeke dubare di edebiyata Kurdî de ku ezmûnên dîasporayî yên gelek Kurdan nîşan dide. Beytên lîrîk wekî Zilixam Şûran û Zilixam Jeçîn evîn, xem û coşa manewî vedikolin û dişibin xezelên helbesta Farisî. Hilberîna Erkevazî, her çend tenê pênc sernavên wê tên zanîn, bi pêşxistina samîmiyetê li şûna mezinatiyê bandor li nifşên paşerojê kir.

Mijarên helbesta Erkevazî: îrfan, nostaljî û dadperweriya civakî

Di navenda beytên Erkevazî de sê mijar hene: îrfan, nostaljî û eleqeya kesên peravêxistî. Jiyana wî ya zuhdê—ku piştî girtinê bi xweveqetandinê hatiye naskirin—hêmanên tesewufê xistin nav xebata wî. Îrfan li vir ne razber e; ew di têkoşînên rojane de reh girtiye û xwendevanan teşwîq dike ku di zehmetiyan de teselliya îlahî bibînin. Mînak, di Munacatname de, ew ruhê wekî rêwiyekî di axeke hişk de nîşan dide ku li yekbûna bi yê herheyî digere.

Nostaljî di berhemên wî yên dawî de belav e, bi taybetî piştî sirgûniya wî ya bi zor a li Kerend-e Gharb. Pirtûka Xurbet wêneyên zindî yên welatên windabûyî çêdike û ezmûna berfirehtir a koçberkirina Kurdan di bin hêzên împaratorî de nîşan dide. Ev mijar îro jî deng vedide, dema Kurd di nav sînorên nûjen ên ku axa bav û kalên wan parçe dikin de rêya xwe dibînin.

Bi awayekî taybet, Erkevazî çînên jêrîn parast û zordestiya elîtan rexne kir. Helbesta wî belengaziya cotkaran di bin serwerên wekî Hesen Xan de nîşan dide û hevhestî û dadperweriyê diparêze. Ev hişyariya civakî wî di serdemeke ku helbest pir caran xizmeta hêzdaran dikir de cuda dike û bi dengên reformxwaz ên edebiyata Îslamî re girê dide.

Ceribandinên kesane: girtin, malbat û xweveqetandin

Jiyana Erkevazî bi zehmetiyan tijî bû. Têkçûna têkiliya wî bi Hesen Xan re bû sedema girtinê, dibe ku bi salan, û dibe ku wî di wê demê de berhemên xwenêrînê nivîsîbin. Ew hat berdan, lê hêvîşkestî bû û li Kerend-e Gharb li tenêtiyê geriya û bi temamî zuhd pejirand. Ev veqetandin îrfana wî xurt kir û êşa kesane veguherand hikmeta gerdûnî.

Jiyana malbatê kêfxweşî û trajedî anî. Mirina bêwext a kurê wî Kelwelay ji gezîna marekî ew xirab kir û îlham da Baweyal. Derbarê xizmên wî yên din de kêm tişt tên zanîn, lê rehên wî yên esilzadeyî bi dawiya wî ya bê îhtîşam re pir cuda bûn. Dema nêzî 1834 mir, kêm kes beşdarî cenazeyê wî bûn; ev nîşaneke dilêş a dûrketina wî ji pesindana dinyayî bû.

Mîrat: stûneke mîrata edebî ya Kurdî

Bandora Erkevazî ji serdema jiyana wî wêdetir diçe. Ew di nav helbestvanên mezin ên Kurd wekî Nalî û Şêrko Bêkes de tê rêzkirin û alîkariya parastina Goranî wekî zimanekî edebî kir. Berhemên wî li akademiyên Kurdî tên lêkolînkirin û alimên wekî Mistefa Dehqan Baweyal ji bo kûrahiya wê ya mersiyeyî analîz dikin. Li Îlamê, helbesta wî di kevneşopiyên devkî de dijî û di çalakiyên çandî de tê gotin.

Di vejînên nûjen de peyker û gotarên ji bo rêzgirtina wî hene ku ji nû ve xurtbûna serbilindiya çandî ya Kurd nîşan didin. Di nav têkoşînên berdewam ên Kurd ên naskirinê de, Erkevazî nîşana berxwedêriyê ye—helbestvanek ku sirgûniya kesane veguherand beytên herheyî. Mîrata wî tîne bîra me ku helbesta rastîn ji sînoran derbas dibe û bi lêgerîna bêrawestan a ruhê mirovî ya wateyê re diaxive.

Di encamê de, jiyana Xulam Rada Xan Erkevazî vegêrana Kurd digire nav xwe: di kevneşopiyê de reh girtiye, bi zehmetiyan hatiye ceribandin û bi hunerê hatiye bilindkirin. Her çend gotinên wî di sedsala 18an de hatin dinyayê, ew îro deng vedidin û me teşwîq dikin ku di nav aloziyê de îrfanê bipejirînin. Dema edebiyata Kurdî baldariya cîhanî dikişîne, beşdariyên Erkevazî hêjayî lêkolîna berfirehtir in da dengê wî ji bo nifşan bimîne.

Çavkanî

Wikipedia, “Xulam Rada Xan Erkevazî” — çavkaniya bingehîn a jînenîgariyê.

Mustafa Dehqan, “Pisîk û Mişk: destnivîseke Kurdî ya bi Elmas Xan ve girêdayî,” li kurdologie-wien.at hatiye arşîvkirin — lêkolîna destnivîsê ya têkildarî helbesta Goranî ya wê serdemê.

Ajansa Nûçeyan a Mehr (2021), gotara li ser vekirina peykera Erkevazî li Îlamê: ku.mehrnews.com — naskirina çandî ya îro tomar dike.

Prabook.com, madeya jînenîgariyê ya Xulamreza Xan Erkevazî (1770–1839) — rêzeke dîrokên cuda; ev nivîs nêzî 1765–1834 bi kar tîne, wekî di çavkaniyên bingehîn ên Kurdî de hatiye dayîn.

Encyclopædia Iranica, “Edebiyata nivîskî ya Kurdî” — rewşa hilberîna edebî ya Goranî li herêma Îlam/Pîşê Kûh pêşkêş dike.