Mele Perîşan (bi navê Mihemed Ebûlqasim ji dayik bû, nêzîkî 1356–1431) helbestvanekî Kurd bû ku bi zaravayê Goranî dinivîsand û kevintirîn helbestvanê Goranî ye ku berhema wî di destnivîsan de maye. Berhema wî ya sereke, Perîşanname, wek kevintirîn nivîsa mayî ya Goranî tê dîtin; Goranî yek ji zimanên edebî yên dîrokî yên Kurdan e. Ew kesayetiyeke bingehîn a dîroka edebiyata Kurdî ye û di destpêka kevneşopiya nivîskî ya Goranî de cih digire.
Naverok
Mîrat û cihê wî di edebiyata Kurdî de
Jiyan û esl
Li ser jiyana Mele Perîşan hema hema tu tişt bi teqezî nayê zanîn. Li gorî nîşaneyên di helbesta wî de, tê dîtin ku dibe ku ew li Dînewerê an nêzîkî wê ji dayik bûbe — bajarekî li herêma Kirmanşahê ya rojavayê Îranê bi dîrokeke dirêj a çanda Kurdî — û ji eşîra Xiyaswend be. Her du hûrgilî jî bi belgeyên teqez nehatine piştrastkirin; ew encamgirtinên zanistî ne, ne rastiyên teqez.
Dîrokên jiyana wî bi texmînî ji 1356 heta 1431 tên dayîn; temenê wî nêzîkî heftê û pênc salan bû û dawiya serdema Îlxaniyan û sedsala tevlihev a li pey wê dihewand. Xuya ye ku piraniya jiyana xwe li herêma Dînewerê derbas kiriye. Helbesta wî nîşan dide ku ji bilî Kurdî, Erebî, Farisî û Tirkî jî bi rewanî dizanî — şarezayiyeke berfireh a zimanî ku ji bo rewşenbîrên xwendî yên rojhilata Îslamî ya serdema navîn asayî bû.
Hurûfîtî û çarçoveya olî
Mele Perîşan misilmanekî Şîe bû û, ya girîng, şopînerê Hurûfîtiyê bû — tevgereke batinî ku di sedsala çardehan de li Îranê derketibû û bawer dikir ku tîpên alfabeên Erebî û Farisî razên îlahî dihewînin. Hurûfîtî di nav civakên di bin bandora tesewifê de li cîhanên Kurdî û Farisîaxêv belav bû û mijar û peyvên helbesta wî bi awayekî kûr teşe da. Heyrana wî ji Rabîeya Besrayê re jî di helbestên wî de xuya ye; ew arifeke Sûfî ya sedsala heştan bû ku bi têgihiştina xwe ya olî ya evîna îlahî navdar bû.
Perîşanname
Perîşanname — “Pirtûka Perîşanan” an “Pirtûka Belavbûyiyan” — berhema sereke û ji aliyê dîrokî ve girîngtirîn a Mele Perîşan e. Zanyar wê wek kevintirîn destnivîsa mayî ya zaravayê Goranî yê Kurdî dibînin û vê yekê ew kiriye belgeyeke nîşandar a qonaxeke girîng di dîroka nivîsandina Kurdî de. Zaravayê Goranî, ku Hewramî jî jê re tê gotin, bi sedsalan amûra serdest a edebî ji bo helbest û nivîsên olî yên Kurdan li başûr bû, berî ku Kurmancî û Soranî zêdetir derkevin pêş.
Helbest bi ramanên Hurûfî dagirtî ye û wateya îrfanî ya tîpan û cewhera îlahî ya di ziman de veşartî vedikole. Destnivîsên Perîşanname li pirtûkxaneyên Îranê û Almanyayê tên parastin û bi vê yekê zanyarên nûjen dikarin bigihêjin wan. Ew hêj çavkaniyeke bingehîn ji bo lêkolîna Goranî ya destpêkê û dîroka Hurûfîtiyê li Kurdistanê ye.
Berhemên din
Ji bilî Perîşanname, Mele Perîşan stranên meyxwarinê bi Kurdî jî çêkirin — beytên zindî û bi zimanê gel ku di kevneşopiyên devkî û nivîskî de di nav Kurd û Îraniyan de bi berfirehî belav bûne. Şêwaza wan ji îrfana cidî ya berhema wî ya mezin cuda ye û helbestvanekî nîşan dide ku hem di şêwaza pîroz hem di ya bêqeyd a kevneşopiya klasîk de xwe rehet hîs dikir.
Mîrat û cihê wî di edebiyata Kurdî de
Mele Perîşan di serê destpêka edebiyata nivîskî ya Goranî de cih digire. Helbestvanên ku di kevneşopiya Goranî de li pey wî hatin — di nav de Yûsif Yaska (1592–1636) û Mistefa Bêsaranî (1642–1701) — li ser şêweyeke edebî ava kirin ku ew yek ji yên pêşî bû ku danîn ser kaxezê. Perîşannameya wî yek ji kevintirîn paceyên ber bi cîhana nivîskî ya Kurdî ve ye.
Girîngiya wî bi taybetî dîrokî ye, ne ji ber ku bi berfirehî di nav berhemên sereke yên edebiyatê de tê xwendin — îro derveyî dorhêlên zanistî û edebî pir nayê xwendin, lê mayîna berhema wî di şêweya destnivîsê de tê wê wateyê ku dîroka nivîskî ya edebiyata Goranî ya Kurdî bi wî dest pê dike. Ji bo dîroka edebiyata Kurdî, Perîşanname ew e ku jê re tê gotin: kevintirîn tişta ku em xwediyê wê ne.
Pirsên pir tên kirin
Çima Mele Perîşan girîng e?
Ew girîng e ji ber ku Perîşannameya wî wek kevintirîn destnivîsa mayî ya zaravayê Goranî yê Kurdî tê dîtin. Ji ber vê yekê ew kevintirîn helbestvanê Goranî ye ku em bi rastî dikarin berhema wî bixwînin û di serê destpêka wê kevneşopiya edebî de cih digire.
Mele Perîşan kengî jiyaye?
Tê bawerkirin ku ew bi texmînî ji 1356 heta 1431 jiyaye, yanî nêzîkî heftê û pênc salan. Xuya ye ku piraniya jiyana xwe li herêma Dînewerê ya rojavayê Îranê derbas kiriye, herçend hûrgiliyên jînenîgariya wî ne teqez in.
Hurûfîtî çi bû?
Hurûfîtî tevgereke olî ya batinî bû ku di sedsala çardehan de Fezlullah Esterabadî li Îranê damezrand. Ew bawer dikir ku tîpên alfabeên Erebî û Farisî rastiyên îlahî yên veşartî dihewînin û bandor li hejmarek helbestvan û ramanwerên meyldarê tesewifê li cîhanên Kurdî û Farisî kir, di nav de Mele Perîşan.
Çavkanî
D.N. MacKenzie, “Kokên Kurdî”, Transactions of the Philological Society, 1961 — lêkolîneke bingehîn li ser Goranî wek şêweyeke edebî ya Kurdî.
Encyclopædia Iranica, gotara li ser “Goranî”.
B. Chaman Ara û C. Amiri, “Goranî: Zimanekî Bikaranînê an Şêweyeke Edebî ya Kurdî?”, Zanîngeha Kurdistanê, Sine — Perîşanname wek kevintirîn destnivîsa mayî ya Goranî nîqaş dike.
Wikipedia, “Mele Perîşan”, bi çavkanîkirina Zarabozo û çavkaniyên din li ser jînenîgarî û berhemên wî.