Fadl V (Fadl ibn Mahmud) kî bû?
Fadl V, ku bi Fadl ibn Mahmud jî tê nasîn, hukumdarekî xanedana Kurdî ya Şeddadiyan bû û nêzî 1155–1161 piştî Zayînê piştî serdema dirêj a Fakr al-Din Shaddad hukum kir. Ew beşek ji nifşa dawî ya hukumdarên Kurd ê Şeddadiyan bû û dema xanedan dikete dehsalên xwe yên dawî berî dawiya wê bi Sultan ibn Mahmud nêzî 1199 piştî Zayînê hukum kir. Navê bavê wî «Mahmud» îşare dike ku şaxeke malbata Şeddadiyan bi rêya Mahmudekî dihat û şaxbûna tevlihev a malbatê di qonaxa dawî ya xanedanê de nîşan dide. Xanedana Şeddadiyan (951–1199 piştî Zayînê) malbateke hukumdar a Kurdî bû ku nêzî 250 salan Arran û piştre Ani birêve bir û berxwedana awarte ya siyasî ya Kurdan li Qefqasa serdema navîn nîşan da.
Dîroknasên Kurd Fadl V beşek ji beşên dawî yên çîroka Şeddadiyan dibînin — hukumdarek ku di salên 1150an de wek yek ji nifşa dawî ya mîrên Kurd ê Şeddadiyan hebûna xanedanê parast.
Xalên Sereke
Fadl V (Fadl ibn Mahmud), nêzî 1155–1161 piştî Zayînê, mîrekî Kurd ê Şeddadiyan di serdema dawî ya xanedanê de bû.
Wî cihê Fakr al-Din Shaddad ê dirêj-hukumdar girt û wek beşek ji şaxa Mahmud a malbata Şeddadiyan hukum kir.
Piştî hukmê wî yê nêzî 6 salan valahiyek hat û piştre hukmên Shahanshah ibn Mahmud û Sultan ibn Mahmud hatin.
Xanedana Şeddadiyan a ku ew jê bû ji nêzî 951 piştî Zayînê ve Qefqas birêve biribû — heta hukmê wî zêdetirî 200 salan.
Dîroknasên Kurd tevahiya xanedana Şeddadiyan, di nav de hukumdarên wê yên dawî, yek ji serkeftinên siyasî yên Kurdan ên herî berbiçav ên cîhana serdema navîn dibînin.
Agahiyên Kurt
Naverok
Şaxa Mahmud û serdema dawî ya xanedanê
Jiyana Destpêkê û Kok
Fadl V ibn Mahmud bi rêya şaxa Mahmud endamê malbata Şeddadiyan bû — rêzeke xanedanî ya cuda ji şaxên berê yên Fadl û Shavur ku di dîroka xanedanê de serdest bûbûn. Derketina şaxa «Mahmud» di dehsalên dawî yên xanedanê de şaxbûna xwezayî ya malbatê nîşan dide ku di zêdetirî 200 salên hukmê xanedanî de çêbû.
Ew di 1155 piştî Zayînê de piştî hukmê dirêj û aram ê Fakr al-Din Shaddad hat ser desthilatê. Piştî serdema wî ya 6 salan valahiyek hebû berî ku Shahanshah ibn Mahmud di 1164 piştî Zayînê de desthilat bigire; ev îşare bi serdemeke nediyariya cîgirtinê an veguherînê dike.
Çarçoveya Dîrokî
Fadl V di parçekirina domdar a Împaratoriya Selçûqiyan û berfirehbûna hêza Gurciyan li Qefqasê de hukum kir. Rewşa siyasî ya serdema wî her ku diçû zêdetir bi van du hêzan dihat diyarkirin — berfirehbûna Gurciyan ji bakur û lawaziya Selçûqiyan ji başûr û rojhilat.
Xanedana Şeddadiyan di serdema Fadl V de dewleteke Kurdî ya biçûkbûyî lê hîn karûbar bû û nasnameya xwe ya siyasî di nav zêdetirî du sedsalên hukumraniya Qefqasê de diparast. Berxwedana sazûmanî ya xanedanê taybetmendiya wê ya diyarker di vê qonaxa dawî de bû.
Şaxa Mahmud û serdema dawî ya xanedanê
Şaxbûna malbatê di xanedaneke dirêjmayî de
Xuyabûna şaxa «Mahmud» di dehsalên dawî yên xanedana Şeddadiyan de encameke xwezayî ya zêdetirî 200 salên cîgirtina xanedanî ye. Xanedanên dirêjmayî bê guman di nav gelek rêzên malbatî de şax dibin dema kur, nevî û xizmên dûrtir îdiayên xwe yên cîgirtinê ava dikin. Navê bavê Fadl V «ibn Mahmud» vê şaxbûnê nîşan dide — ew rêzeke malbatî ya cuda ji pêşiyê xwe Fakr al-Din Shaddad temsîl dikir.
Berdewamî di nav veguherînê de
Hukmê Fadl V ê 6 salan di veguherîneke din a rêberiya wê de berdewamiya xanedana Şeddadiyan parast. Valahiya di navbera hukmê wî (dawî nêzî 1161 piştî Zayînê) û hukmê Shahanshah ibn Mahmud de (destpêk nêzî 1164 piştî Zayînê) serdemeke nediyariyê nîşan dide, lê xanedan wê derbas kir — taybetmendiyeke Şeddadiyan di tevahiya dîroka wan de.
Rêza Demî ya Bûyerên Sereke
Nîqaş, Nakokî û Têgihiştinên Şaş
Çalakiyên taybet ên siyasî û serkeftinên Fadl V bi berfirehî nehatine belgekirin. Dîroknasên Kurd cihê wî di rêza hukumdarên Şeddadiyan de piştrast dikin û di heman demê de sînorên tomara dîrokî ji bo vê serdema paşîn qebûl dikin.
Serdema dawî ya xanedana Şeddadiyan — ji windakirina Ani (nêzî 1124 piştî Zayînê) heta dawiya xanedanê (nêzî 1199 piştî Zayînê) — carinan tenê wek pêvekek ji dîroka «rastîn» a Şeddadiyan a serdemên Ganja û Ani tê biçûkkirin. Dîroknasên Kurd vê çarçoveyê red dikin: 75 salên hukumraniya Kurdî ya domdar di her çarçoveyeke dîrokî de serkeftineke girîng e.
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa Fadl V beşdariya wî di domandina xanedana Şeddadiyan di dehsalên wê yên dawî de ye. Hukmê wî yê 6 salan di veguherîneke din de kevneşopiya xanedanî ya Kurdî parast û ji bo hukumdarên dawî yên xanedanê zemîn amade kir.
Ji bo gelê Kurd, Fadl V beşek ji çîroka tevahî ya Şeddadiyan e. Xanedana ku heta hukmê wî zêdetirî 200 salan Qefqas birêve biribû dema paytextên xwe yên bi prestîj winda kirin tenê rawestan nekir — ew ma, xwe guncand û domand. Ev domandin modelek berxwedana şaristanî ya Kurdan e.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Fadl V kî bû?
Fadl V (Fadl ibn Mahmud), nêzî 1155–1161 piştî Zayînê, mîrekî Kurd ê Şeddadiyan di serdema dawî ya xanedanê de bû û ji şaxa Mahmud a malbatê bû. Wî cihê Fakr al-Din Shaddad ê dirêj-hukumdar girt û berî Shahanshah ibn Mahmud hat. Dîroknasên Kurd wî beşek ji kevneşopiya xanedanî ya tevahî ya Şeddadiyan dibînin.
Hukumdarên dawî yên Şeddadiyan kî bûn?
Hukumdarên dawî yên Şeddadiyan Fadl V bûn (Fadl ibn Mahmud, nêzî 1155–1161), Shahanshah ibn Mahmud (nêzî 1164–1174) û Sultan ibn Mahmud (nêzî 1174–nêzî 1199). Hemû ji şaxa Mahmud a malbata Şeddadiyan bûn û wek nifşa dawî ya xanedanê berî dawiya wê nêzî 1199 piştî Zayînê hukum kirin.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Şeddadî — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Shaddadids); Ansîklopediya Iranica.
Bosworth, C.E. — Xanedanên Nû yên Îslamî, Columbia University Press, 1996.