Nasandina Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade (1866–1937)
Di encamên tevlihev ên Şerê Cîhanê yê Yekem de, dema împaratorî hilweşiyan û neteweyên nû ji xweliyên wan derketin, kesayetiyên wek Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade (1866–1937) daxwazên gelê Kurd ên diyarkirina çarenûsiya xwe bi xwe nîşan dan. Kerkûklî Zade, ku wek siyasetmedarekî dilsoz û rêberê olî tê naskirin, di parlamentoyê de nûnertiya bajarê Silêmaniyê kir û li Padîşahiya Kurdistanê ya bi temenê kurt wek Wezîrê Dadê xizmet kir. Jiyana wî paşketina Împaratoriya Osmanî, serdema Mandata Brîtanî û avabûna destpêkê ya Îraqa nûjen digirt û ew kir şahid û beşdarê yek ji serdemên herî diyarker ên dîroka Rojhilata Navîn.
Herçiqas tomarên dîrokî yên li ser jiyana wî ya kesane kêm bin, rola wî di Padîşahiya Kurdistanê de têkoşîna Kurdî ya serxwebûnê di nav planên kolonyal û hevrikiyên herêmî de derdixe pêş. Ev gotar biyografiya wî, çarçoveya dîrokî ya beşdariyên wî û mîrasa wî ya mayî di neteweperestiya Kurdî de vedikole. Bi nêzîkî 3100 peyvan, ew armanc dike ku kesayetiyekê ronî bike ku çîroka wî bi vegotina berfirehtir a berxwedana Kurdî ve girêdayî ye.
Serdema Kerkûklî Zade bi guhertinên kûr dihat diyarkirin. Împaratoriya Osmanî, ku bi sedsalan li erdên berfireh ên rûniştina Kurdan hukum kiribû, piştî têkçûna xwe di Şerê Cîhanê yê Yekem de hilweşiya. Peymana Sêvrê di 1920 de soza xweseriyê da neteweyên ne-Tirk, Kurd jî di nav de, lê ev dîtin bi Peymana Lozanê ya 1923 hat şikandin ku sînor bê dewleteke Kurdî ji nû ve xêz kirin. Di vê valahiyê de, rêberên herêmî yên wek Şêx Mehmûd Berzencî li Silêmaniyê Padîşahiya Kurdistanê ragihandin, hewldaneke wêrek lê kurt a serweriyê ji 1921 heta 1925. Erkdarkirina Kerkûklî Zade wek Wezîrê Dadê di vê yekeyê de cihê wî wek şêwirmendekî pêbawer û hiqûqzanekî di dema nezelaliyê de derdixe pêş. Dema em jiyana wî bi kûrahî dikolin, em ê eşkere bikin ka zilamekî ji malbateke navdar çawa bû sembola şiyarbûna siyasî ya Kurdî.
Jiyana destpêkê: Rehên li erdekî parçekirî
Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade di 1866 de, di salên lawazbûna desthilata Osmanî de, li cihê ku niha bakurê Îraqê ye hat dinyayê. Cihê jidayikbûna wî gelek caran bi Silêmanî an herêma Kerkûkê ve tê girêdan, ji ber paşnavê wî «Kirkukli Zada», ku wateya «kurê Kerkûkliyê» dide û têkiliyên malbatî yên bi Kerkûkê re nîşan dide. Kerkûk, bajarê dîrokî yê navenda erdên Kurdî, cihê têkelbûna etnîkî û navendeke girîng a rêvebirinê di bin Osmaniyan de bû. Paşgira «Zada» jidayikbûna ji nesebeke navdar, dibe ku olî an zanistî be, nîşan dide, ji ber ku «Mala» (an «Mullah») di kevneşopiyên Kurdî û Îslamî de alimekî olî an rûhaniyekî diyar dike.
Sedsala 19-an li Kurdistanê bi mîrektiyên nîvxweser ên wek Mîrektiya Baban, ku ji 1784 heta 1850 li Silêmaniyê hukum dikir, dihat diyarkirin. Bajar ji aliyê Îbrahîm Paşa Baban ve hat damezrandin û navê Silêman Baba lê hat kirin û bû navenda çandî ya helbestvan, alim û siyasetmedaran. Malbata Kerkûklî Zade di "Family Tree for Old Sulaymaniyah Families between 1784–1914" a Abdulkhalid Sabir de hatiye tomarkirin, çavkaniyeke sereke ku nesebên navdar ên herêmê dişopîne. Ev pirtûk, ku di 2008 de hatiye weşandin, ew di nav malbatên elît ên ku di nav rêvebirina Osmanî, hevalbendiyên eşîrî û xweseriya herêmî de rêya xwe didîtin bi cih dike.
Kerkûklî Zade, ku di vê hawîrdorê de mezin dibû, dê bi tevliheviyên civaka Kurdî re nas bibûya. Kurd, komeke etnîkî ya Îranî bi rehên ku digihîjin şaristaniyên kevnar ên wek Med û Hûriyan, li erdên çiyayî ji Gola Wanê heta Zagrosê dijiyan. Heta sedsala 19-an, ew li qadên desthilata Osmanî, Farisî û Rûsî hatibûn parçekirin û dewleteke yekgirtî tune bû. Avahiyên eşîrî serdest bûn û terîqetên olî yên wek biratiya tesewufê ya Qadiriyê di yekbûna civakî de rolên girîng lîstin. Kerkûklî Zade wek «Hecî» heca Mekkeyê kir; ev nîşana dînperwerî û payeyê bû ku bi îhtîmaleke mezin bandora wî di nav civakên Kurdî yên girêdayî Îslama Sunî ya mezheba Şafiî de xurt kir.
Li ser zarokatiya wî an malbata wî ya nêzîk kêm tişt tên zanîn, valahiyeke gelemperî di tomarên gelek kesayetiyên Kurd ên vê serdemê de ji ber kevneşopiyên devkî û tevliheviyên kolonyal. Lê rolên wî yên paşîn paşxaneyeke perwerdeya olî nîşan didin, ku ji bo melayên ku gelek caran wek dadwer, perwerdekar û rêberê civakê xizmet dikirin adet bû. Li Kurdistana Osmanî, medrese navenda perwerdeyê bûn; li wir Erebî, Farisî û fiqha Îslamî dihatin hînkirin. Jêhatîbûna Kerkûklî Zade ya di van qadan de dê ew ji bo beşdariya siyasî amade kiriba, ji ber ku alimên olî gelek caran di navbera eşîr û rêvebirinê de pir çêdikirin.
Di dawiya sedsala 19-an de, navendîkirina Osmanî bi rêya reformên Tanzîmatê zêde bû; armanca wan nûjenkirina rêvebirinê bû, lê gelek caran tengezariyên etnîkî dijwartir kirin. Kurdên wek Kerkûklî Zade di van guhertinan de rêya xwe dîtin û dilsoziya bi siltan re bi daxwazên herêmî re hevseng kirin. Di destpêka sedsala nû de, hestên neteweperest şiyar dibûn, bi bandora Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908 û xurtbûna tevgerên serxwebûnê yên Ereb û Ermeniyan. Jiyana destpêkê ya Kerkûklî Zade bi vî rengî rê li derketina wî wek kesayetiyeke siyasî di serdema piştî Şerê Cîhanê yê Yekem de vekir.
Perwerde û avabûna fikrî: Avabûna melayê siyasetmedar
Herçiqas hûrgiliyên taybet ên perwerdeya Kerkûklî Zade bi berfirehî nehatibin tomarkirin, payeyên wî «Hecî» û «Mela» têkildarbûneke kûr a bi zanistên Îslamî re nîşan didin. Di civaka Kurdî de, mela li medreseyan dihatin perwerdekirin û fiqh (hiqûqa Îslamî), hedîs, tefsîr û mîstîsîzma tesewufê dixwendin. Silêmanî, bi mîrasa xwe ya dewlemend a fikrî, cihê gelek sazîyên bi vî rengî bû û ramanwerên wek helbestvan Pîremêrd (1867–1950) û alim Mustafa Yamulki (1866–1936), hevdemekî ku ew jî di Padîşahiya Kurdistanê de xizmet kir, pêş xistin.
Bi îhtîmaleke mezin Kerkûklî Zade li medreseyên herêmî, dibe ku li Kerkûkê an Silêmaniyê, xwend û Erebî û Farisî — zimanên zanist û rêvebirinê — baş hîn bû. Dibe ku terîqeta Qadiriyê, ku li başûrê Kurdistanê navdar bû, li wî bandor kiribe, ji ber rola wê di seferberkirina Kurdan li dijî gefên derve de. Şêx Mehmûd Berzencî, rêberê padîşahiyê, şêxekî Qadirî bû û ev lihevhatina Kerkûklî Zade ya bi vê tora giyanî re nîşan dide.
Heca wî ya Mekkeyê, ku payeya «Hecî» da wî, qonaxeke girîng bû. Hec hem erkên olî bi cih dianî hem hecî bi herikînên berfirehtir ên Îslamî re nas dikirin, ramanên reformxwaz ên ji Erebistan û Misrê jî di nav de. Hecî piştî vegerê gelek caran rûmet bi dest dixistin û wek qazî (dadwer) an şêwirmend di nakokiyên eşîrî de xizmet dikirin. Ev bingeha olî ji bo rola wî ya paşîn a Wezîrê Dadê girîng bû, ku li wir hiqûqa Îslamî (Şerîet) bi rêvebirina neteweperest a ku derdiket pêş re dihate hev.
Dîmenê fikrî yê dawiya Kurdistana Osmanî zindî lê parçekirî bû. Kurd beşdarî edebiyat û helbestê bûn û kesayetiyên wek Ehmedê Xasî (1866/7–1951) di berhemên Zazakî de pêşengî kirin. Kerkûklî Zade, herçiqas bi berhemên nivîskî neyê naskirin, bi îhtîmaleke mezin di kevneşopiyên devkî yên nîqaş û derxistina fetwayan de beşdar bû. Perwerdeya wî ew ji bo derbaskirina ji wîlayetên Osmanî ber bi erdên mandatê ve amade kir, ku li wir zanîna hiqûqî ji bo daxwazkirina mafên Kurdî bingehîn bû.
Kar: Ji nûnerê herêmî heta Wezîrê Dadê
Karê siyasî yê Kerkûklî Zade di serdema aloz a piştî Şerê Cîhanê yê Yekem de navdar bû. Dema Împaratoriya Osmanî hilweşiya, hêzên Brîtanî Mûsil, Bexda û Besrayê dagir kirin û di 1920 de Mandata Mezopotamyayê damezrandin. Kurd, ku di bin Sêvrê de soza xweseriyê jê re hatibû dayîn, bi şikestina hêviyê re rûbirû bûn dema Brîtanyayê li Îraqê yekîtiya Erebî danî pêş.
Di Gulana 1919 de, Şêx Mehmûd Berzencî, ku Brîtaniyan wek parêzgarê Duhokê erkdar kiribû, Kurdistaneke serbixwe ragihand û serhildana yekem diyar kir. Ew piştî têkçûnê hat sirgûnkirin, di 1922 de vegeriya û li Silêmaniyê Padîşahiya Kurdistanê ragihand ku heta 1924 an 1925 domand. Kerkûklî Zade di vê yekeyê de wek endamê parlamentoyê nûnertiya Silêmaniyê kir û bandora xwe ya herêmî nîşan da.
Di Mijdara 1922 de, Berzencî kabîneyek ava kir û Kerkûklî Zade wek Wezîrê Dadê erkdar kir. Ev kes di kabîneyê de bûn:
Şêx Qadir Hafeed (birayê Berzencî) – Serokwezîr
Abdulkarim Alaka (Kurdekî Xirîstiyan) – Wezîrê Darayî
Ahmed Bagy Fatah Bag – Wezîrê Gumrikê
Hema Abdullah Agha – Wezîrê Kar
Mustafa Pasha Yamulki – Wezîrê Perwerdeyê
Armanca vê koma cihêreng rêvebirina erdekî ku bi giştî li gel Kurdistana îroyîn a Îraqê dihate hev bû, bi Silêmaniyê wek paytext. Kerkûklî Zade wek Wezîrê Dadê çavdêriya karên hiqûqî dikir û di nav têkiliyên eşîrî de Şerîet bi hiqûqa adetî ya Kurdî re li hev dianî.
Padîşahî bi dijberiya Brîtaniyan re rûbirû bû; wan Silêmanî bombebaran kirin û di 1924 de Berzencî sirgûn kirin. Dema erkê Kerkûklî Zade kurt bû, lê daxwazên xwerêvebirina Kurdî sembolîze kir. Piştî padîşahiyê, bi îhtîmaleke mezin wî rêberiya herêmî heta mirina xwe di 1937 de domand, di serdema padîşahiya Îraqê di bin Padîşah Faysalê I de.
Karê wî hewldanên dubare yên Kurdan ên serxwebûnê derdixe pêş, ji Komara Agiriyê (1927–1930) heta Mehabadê (1946). Wî wek melayekî siyasetmedar ol û neteweperestî bi hev ve girê dan, taybetmendiyeke gelemperî ya dîroka Kurdî.
Padîşahiya Kurdistanê: Çarçove û dijwarî
Ji bo têgihiştina rola Kerkûklî Zade, divê dîroka padîşahiyê were lêkolînkirin. Piştî têkçûna Osmanî, Kurdan li gor Çardeh Xalên Wilson xweserî xwestin. Sêvrê dewleteke Kurdî di xeyal de danî, lê Lozanê ew paşguh kir.
Ragihandina Berzencî ya 1919 hat tepeserkirin, lê di 1922 de, bi piştgiriya neeşkere ya Brîtanî, wî padîşahî damezrand. Hikûmetê ferman derxistin, bac kom kirin û naskirin xwest, lê Brîtanya, ji tirsa windakirina Mûsila dewlemend a petrolê, destwerdan kir. Cemiyeta Miletan di 1925 de Mûsil da Îraqê.
Erka dadê ya Kerkûklî Zade çareserkirina nakokiyan di civakeke piretnîkî de dihewand ku Xirîstiyanên Aşûrî û Tirkmen jî di nav de bûn. Ala padîşahiyê û sirûda wê yekîtî sembolîze kirin, lê hevrikiyên eşîrî yên navxweyî û zextên derve dawiya wê anîn.
Ev serdem dîroka berfirehtir a Kurdî nîşan dide: rehên kevnar ên li Mîtanî û Medan, xanedanên Serdema Navîn ên wek Eyûbiyan û têkoşînên nûjen ên li dijî parçekirinê.
Beşdarî û berhem: Mîraseke hiqûqî û olî
Li hember kesayetiyên edebî, Kerkûklî Zade bi berhemên weşandî nayê naskirin, lê rola wî ya wezîrtiyê beşdariyên di çarçoveyên hiqûqî de nîşan dide. Dibe ku wî wek Wezîrê Dadê qanûnên ku prensîbên Îslamî bi adetên Kurdî re li hev dianîn amade kiribin û bi mafên erdan û dada eşîrî re mijûl bibûya.
Bi îhtîmaleke mezin paşxaneya wî ya olî li fetwayên piştgirê serxwebûnê bandor kir û bi berxwedana terîqetên tesewufê re li hev hat. Di serdemeke reformê de, wî di nav nûjenbûnê de nûnertiya zanistên kevneşopî kir.
Mîras: Dengvedanên di têkoşînên nûjen ên Kurdî de
Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade di 1937 de mir, dema Îraq di bin bandora Brîtanî de bi cih dibû. Mîrasa wî di bîra Kurdî de wek pêşengê xweseriyê dimîne. Padîşahiyê îlham da hewldanên paşîn û ew gihandin Herêma Kurdistanê ya Îraqê ya îroyîn.
Ew di nav Kurdên navdar de li gel Yamulki û Pîremêrd tê rêzkirin û têkiliya bawerî û siyasetê sembolîze dike. Kabîneyên nûjen ên Hikûmeta Herêma Kurdistanê dengvedana rêvebirina serdema wî ne.
Bûyerên sereke û rêzika demê: Jiyana Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade di nav têkoşînên Kurdî de
Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade (1866–1937), siyasetmedar û kesayetiyeke olî ya Kurd, di yek ji serdemên herî guhertinker ên dîroka Rojhilata Navîn de jiya — hilweşîna Împaratoriya Osmanî, sepandina mandatên Brîtanî û hewldanên kurt ên xwerêvebirina Kurdî. Herçiqas çîrokên kesane yên bi hûrgilî yên li ser jiyana wî ji ber kêmbûna tomarên dîrokî kêm bin, mîrasa wî bi girêdaneke ku nayê veqetandin bi Padîşahiya Kurdistanê (1921–1925) ve girêdayî ye ku wî li wir wek Wezîrê Dadê xizmet kir.
Ev beş ji çarçoveyên berfirehtir ên dîrokî yên wek serhildanên Şêx Mehmûd Berzencî û guhertinên jeopolîtîk ên piştî Şerê Cîhanê yê Yekem sûd werdigire da rêzika demê ya bûyerên sereke yên jiyana wî ji nû ve ava bike. Vegotin van qonaxan berfireh dike û çarçoveyê peyda dike da nîşan bide ka beşdariyên Kerkûklî Zade lêgerîna Kurdî ya xweseriyê çawa nîşan dan.
Tabloya rêzika demê
Tabloya jêr bûyerên mezin ên jiyana Kerkûklî Zade û çarçoveya dîrokî ya derdora wê diyar dike. Li ku tomar nezelal bin, dîrok nêzîkî ne û li ser çavkaniyên zanistî û ansîklopedîk bingeh digirin.
Sal | Bûyer |
1866 | Di Împaratoriya Osmanî de, bi îhtîmaleke mezin li herêma Silêmanî an Kerkûkê, di malbateke navdar a bi kevneşopiyên olî û zanistî ve girêdayî de hat dinyayê. Paşnavê wî «Kirkukli Zada» neseba ji elîtên Kerkûkê nîşan dide, wek ku di darên malbatî yên malbatên kevn ên Silêmaniyê de hatiye tomarkirin. |
Dawiya salên 1800-an (nêzîkî) | Wek mela perwerdeya olî werdigire û fiqha Îslamî û dibe ku hînkirinên tesewufê jî baş hîn dibe. Heca Mekkeyê dike û payeya «Hecî» bi dest dixe; ev di nav reformên Osmanî û têkiliyên eşîrî yên Kurdî de cihê wî di civakê de xurt dike. |
1914–1918 | Şerê Cîhanê yê Yekem diqewime; Împaratoriya Osmanî bi Hêzên Navendî re hevalbend dibe. Kurd, yên li Silêmaniyê jî di nav de, bi dijwariyên dema şer û hevalbendiyên guhêrbar re rûbirû dibin. Kerkûklî Zade wek rêberê herêmî bi îhtîmaleke mezin di vê serdema hilweşîna împaratoriyê de di nav dilsoziyên eşîrî de rêya xwe dibîne. |
Gulan 1919 | Şêx Mehmûd Berzencî, rêberê navdar ê tesewufa Qadirî û parêzgarê Duhokê yê ji aliyê Brîtaniyan ve hatiye erkdarkirin, Kurdistaneke serbixwe radigihîne. Dibe ku beşdariya destpêkê ya Kerkûklî Zade di siyaseta herêmî de li vir dest pê bike, herçiqas rasterast nehatibe tomarkirin. Hêzên Brîtanî di Hezîranê de Berzencî têk dibin. |
10ê Tebaxê, 1920 | Peymana Sêvrê tê îmzekirin û soza xweseriyê dide neteweyên ne-Tirk, Kurd jî di nav de. Ev hêviyên dewletbûna Kurdî bilind dike û li kesayetiyên wek Kerkûklî Zade li Silêmaniyê, ku di bin kontrola Brîtanî de dimîne, bandor dike. |
Îlon 1921 | Padîşahiya Kurdistanê li Silêmaniyê tê ragihandin. Şêx Mehmûd Berzencî xwe wek padîşah (Hukmdar) radigihîne. Kerkûklî Zade wek piştgirekî sereke derdikeve pêş û di nav nezelaliyên Mandata Brîtanî de nûnertiya berjewendiyên Silêmaniyê dike. |
10ê Cotmehê, 1921 | Ji bo damezrandina hikûmeteke Kurdî daxuyaniyeke fermî li Silêmaniyê tê derxistin. Ev destpêka fermî ya xwerêvebirina rêxistî ya Kurdî diyar dike û rê ji rola wezîrtiyê ya paşîn a Kerkûklî Zade re vedike. |
Îlon 1922 | Brîtanî Şêx Mehmûd ji nû ve wek parêzgarê Silêmaniyê erkdar dikin da li hember derbaskirinên Tirkî yên Yekîneya «Özdemir» rawestin. Mehmûd ji vê yekê ji bo xurtkirina desthilatê sûd werdigire û hewldanên serxwebûnê ji nû ve dest pê dikin. |
Mijdar 1922 | Şêx Mehmûd li dijî kontrola Brîtanî serhildanê dike û Padîşahiya Kurdistanê ji nû ve radigihîne. Kabîneyek ava dike û Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade (bi navê Hajy Mala Saeed Karkukli hatiye rêzkirin) wek Wezîrê Dadê erkdar dike. Di nav endamên din de Shaikh Qadir Hafeed (Serokwezîr), Mustafa Pasha Yamulki (Perwerde) û Abdulkarim Alaka (Darayî) hene. Kerkûklî Zade çavdêriya karên hiqûqî dike û Şerîet bi hiqûqa adetî ya Kurdî re li hev tîne. |
1922–1924 | Padîşahî bi Silêmaniyê wek paytext kar dike. Pere derdixe (banknotên Kurdî), artêşeke neteweyî damezrîne û naskirina navneteweyî dixwaze. Wezareta Dadê ya Kerkûklî Zade di nav bombebaranên asmanî yên Brîtanî û dijwariyên navxweyî de nakokiyên eşîrî û rêvebirina herêmeke piretnîkî rêve dibe. |
24ê Tîrmehê, 1923 | Peymana Lozanê tê îmzekirin, dikeve şûna Sêvrê û daxwazên xweseriya Kurdî paşguh dike. Ev rewabûna padîşahiyê lawaz dike û zexta Brîtanî li Mehmûd û kabîneya wî, Kerkûklî Zade jî di nav de, dijwartir dike. |
Tîrmeh 1924 | Hêzên Brîtanî, hêzên alîkar ên Aşûrî jî di nav de, Silêmaniyê digirin. Şêx Mehmûd tê têkbirin û li Hindistanê tê sirgûnkirin. Padîşahî bi kiryarî hilweşiya; erka wezîrtiyê ya Kerkûklî Zade bi dawî dibe, herçiqas bi îhtîmaleke mezin bandora wî ya herêmî li Silêmaniyê bidomîne. |
1925 | Padîşahî bi fermî tê hilweşandin. Cemiyeta Miletan Wîlayeta Mûsilê (Silêmanî jî di nav de) di Kanûna Paşîn a 1926 de dide Îraqê, bi madeyên mafên Kurdî ku bi piranî nayên bicihanîn. |
1930–1931 | Hewldana dawî ya serhildanê ya Şêx Mehmûd têk diçe. Kerkûklî Zade, ku wê demê di salên dawî yên xwe de ye, dibe ku li Silêmaniyê çavdêriya van bûyeran bike, herçiqas tu beşdariya rasterast nehatibe tomarkirin. |
3ê Cotmehê, 1932 | Mandata Brîtanî bi dawî dibe; Îraq wek padîşahî di bin Faysalê I de serxwebûnê bi dest dixe. Kurd bi siyasetên asîmîlasyonê re rûbirû dibin ku li tecrubedarên padîşahiyê yên wek Kerkûklî Zade bandor dikin. |
1937 | Di 71 saliya xwe de, di salên destpêkê yên padîşahiya Îraqê de, dimire. Veşartina wî û bandora yekser a piştî mirinê nehatine tomarkirin, lê ew wek sembola mîrasa siyasî ya Kurdî tê bîranîn. |
Berfirehkirina vegotinê: Danîna rêzika demê di çarçoveyê de
Jiyana Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade di 1866 de, di serdema reformên Tanzîmatê ya Împaratoriya Osmanî de, dest pê kir; ev hewl didan ku desthilatê navendî bikin û komên etnîkî yên wek Kurdan di nav pergalê de bi cih bikin. Ew di malbateke ku di Family Tree for Old Sulaymaniyah Families (1784–1914) a Abdulkhalid Sabir de hatiye tomarkirin hat dinyayê û li herêmeke dewlemend a dîroka Mîrektiya Baban mezin bû — Silêmanî, ku di 1784 de ji aliyê Îbrahîm Paşa Baban ve hatiye damezrandin, navenda helbestvan, alim û siyasetmedaran bû. Kerkûklî Zade wek mela di salên destpêkê de xwendina olî, bi îhtîmaleke mezin li medreseyên herêmî, kir û girîngî da fiqha Şafiî û mîstîsîzma tesewufê ku di nav Kurdên başûrî de adet bûn. Heca wî hem erkên Îslamî bi cih anîn hem payeya wî bilind kir û hişt ku ew di civakeke di bin serdestiya êl û terîqetên olî yên wek Qadiriyê de navbeynkariya karên eşîrî bike.
Destpêka Şerê Cîhanê yê Yekem di 1914 de xala veguherînê diyar kir. Têkçûna Împaratoriya Osmanî bû sedema dagirkirina Brîtanî ya Mezopotamyayê û derfet û şikestina hêviyê ji rêberên Kurd re çêkir. Di Gulana 1919 de, ragihandina yekem a serxwebûnê ya Şêx Mehmûd Berzencî îlham da elîtên herêmî, yên li Silêmaniyê yên wek Kerkûklî Zade jî di nav de. Herçiqas zû hatibe têkbirin, ev serhildan ji bo serhildanên pêşerojê mînak danîn. Peymana Sêvrê ya 1920 bi pêşniyara xweseriya Kurdî hêvî xurt kir, lê berjewendiyên stratejîk ên Brîtanî li Mûsila dewlemend a petrolê li Îraqa ku derdiket pêş yekîtiya Erebî danîn pêş.
Heta Îlona 1921, Padîşahiya Kurdistanê bi Silêmaniyê wek navend hat ragihandin. Kerkûklî Zade, ku nûnertiya bajarê dikir, tevlî vê dewleta nûbûyî bû. Daxuyaniya Cotmeha 1921 daxwazên rêvebirinê fermî kir, lê derbaskirinên Tirkî bûn sedema manevrayên Brîtanî. Erkdarkirina ji nû ve ya Mehmûd di Îlona 1922 de encameke berevajî anî dema ew di Mijdarê de serhildan kir û padîşahî ji nû ve damezrand û kabîneyeke cihêreng kom kir. Erkdarkirina Kerkûklî Zade wek Wezîrê Dadê diyarker bû; wî pergalên hiqûqî li padîşahiyeke ku hiqûqa Îslamî bi kevneşopiyên Kurdî re li hev dianî rêve birin û çavdêriya erdekî di bin gefa domdar de kir.
Ji 1922 heta 1924, padîşahî di nav dijwariyan de kar kir. Wê pere derxistin, artêşeke neteweyî di bin Zaky Sahibqran de ava kir û naskirin xwest, lê bombebaranên Hêza Hewayî ya Padîşahî ya Brîtanî (RAF) û êrişên erdî kontrol lawaz kirin. Peymana Lozanê ya 1923 bi ji nû ve xêzkirina sînoran bê madeyên Kurdî çarenûsiya wê biryar kir. Di Tîrmeha 1924 de, hêzên di bin rêberiya Brîtanî de, Aşûrî jî di nav de, Silêmanî dagir kirin û Mehmûd sirgûn kirin û hikûmet hilweşandin. Rola Kerkûklî Zade bi dawî bû, lê vê serpêhatiyê berxwedana Kurdî derxist pêş.
Piştî 1925, dema Cemiyetê herêm di 1926 de da Îraqê, Kurd bi dûrxistinê re rûbirû bûn. Serhildana Mehmûd a 1930–1931 têk çû û heta serxwebûna Îraqê ya 1932, siyasetên asîmîlasyonê dijwartir bûn. Kerkûklî Zade, ku ji karê giştî vekişiyabû û bi karên herêmî re mijûl dibû, di 1937 de mir û beşdariyên wî di tevgerên paşîn ên wek Komara Mehabadê ya 1946 de deng vedan.
Ev rêzika demê cihê Kerkûklî Zade di dîroka Kurdî de derdixe pêş — wek rêvebirekî bi biryar ku bawerî û siyasetê bi hev ve girê dide, ne wek rêberê şoreşger ê mîna Mehmûd. Bûyerên serdema wî, ji paşketina Osmanî heta sepandina mandatan, sozên bicihanî-nehatî yên diyarkirina çarenûsiya xwe nîşan didin û îlhamê didin xweseriya nûjen a Kurdî li Îraqê. Berhemên zanistî, wek A Modern History of the Kurds a David McDowell, girîngiya padîşahiyê piştrast dikin û piştrast dikin ku kesayetiyên wek Kerkûklî Zade ji bîr nebin.
Encam: Avakerekî ji bîrkirî yê xeyalên Kurdî
Çîroka Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade, herçiqas tomarên wê kêm bin, cewhera sebira Kurdî digire nav xwe. Ji rehên sade heta pileya wezîrtiyê, wî di nav hilweşîna împaratoriyan û xurtbûna neteweyan de rêya xwe dît. Di serdemekê de ku Kurd lêgerîna naskirinê didomînin, rola wî di padîşahiyê de sozên bicihanî-nehatî û hêviyên mayî tîne bîra me. Dema em li mîrasa wî ya nêzîkî 3100 peyvan difikirin, em rêzê li lehengên ku navê wan kêm tê bîranîn û rê ji nifşên pêşerojê re vekirin bigirin.
Pirs û bersiv: Pirsên gelemperî li ser Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade
Di vê beşê de, em ê li ser bingehê vegotinên dîrokî û çavkaniyên zanistî bersiva hin pirsên ku gelek caran li ser Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade tên pirsîn bidin. Ev pirs gelek caran di nîqaşên dîroka Kurdî, Padîşahiya Kurdistanê û siyaseta destpêka sedsala 20-an a herêmê de derdikevin pêş. Ji bo lêkolîna kûrtir, serî li çavkaniyên destpêkê yên wek Wikipedia û ansîklopediyên têkildar bidin.
Pirs: Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade kî bû? Bersiv: Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade (bi Hajy Mala Saeed Karkukli an guhertoyên nêzîk jî tê nivîsandin) siyasetmedar û kesayetiyeke olî ya navdar a Kurd bû ku di 1866 de hat dinyayê û di 1937 de mir. Ew bi Silêmaniyê (bi navên Suleimany an Silêmanî jî tê zanîn), bajarê girîng ê li Herêma Kurdistanê ya Îraqê, ve girêdayî bû û ji malbateke navdar a bi Kerkûkê ve girêdayî bû, wek ku paşnavê wî «Kirkukli Zada» nîşan dide.
Pirs: Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade herî zêde bi çi tê naskirin? Bersiv: Ew herî zêde bi rola xwe ya Wezîrê Dadê di Padîşahiya Kurdistanê ya bi temenê kurt (1921–1925) de tê bîranîn, ku Şêx Mehmûd Berzencî li Silêmaniyê ragihand. Wî wek endamê parlamentoyê yê nûnerê bajarê Silêmaniyê di serdema Mandata Brîtanî ya Mezopotamyayê de beşdarî rêvebirina vê dewleta Kurdî ya nenasandî kir.
Pirs: Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade li ku perwerdeya xwe wergirt? Bersiv: Hûrgiliyên taybet ên perwerdeya wî ya fermî bi berfirehî nehatine tomarkirin, lê bi îhtîmaleke mezin wî wek «Mela» û «Hecî» (kesê ku heca Mekkeyê kiriye) hîndekariya olî ya fiqha Îslamî û kevneşopiyên tesewufê, ku di nav alimên Kurd ên serdemê de adet bûn, wergirt. Ev perwerde dê li medreseyên herêmî yên Silêmanî an Kerkûkê pêk hatiba û girîngî dabûya hînkirinên mezheba Şafiî ku li başûrê Kurdistanê belav bûn.
Pirs: Rola Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade di civakê de çi bû? Bersiv: Wî wek mela û siyasetmedar wek rêberê civakê û nûnerê Silêmaniyê xizmet kir. Di Padîşahiya Kurdistanê de, ew di Mijdara 1922 de wek Wezîrê Dadê hat erkdarkirin û di kabîneya Şêx Mehmûd Berzencî de çavdêriya mijarên hiqûqî kir; kabîne kesayetiyên cihêreng ên wek Mustafa Pasha Yamulki (Perwerde) û Abdulkarim Alaka (Darayî) dihewand. Rola wî desthilata olî bi rêvebirina siyasî ya civakeke piretnîkî re girê da.
Pirs: Gelo Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade bi dijwariyên siyasî re rûbirû bû? Bersiv: Erê, beşdariya wî di Padîşahiya Kurdistanê de ew xist nav dijwariyên girîng, dijberiya Brîtanî û destwerdanên leşkerî jî di nav de. Padîşahî bi bombebaranên asmanî û êrişên erdî re rûbirû bû û ev bûn sedema hilweşîna wê di 1924–1925 de. Peymana Lozanê (1923) daxwazên xweseriya Kurdî paşguh kir û alozîya siyasî dijwartir kir. Kerkûklî Zade wek beşdarê hewldaneke kurt a xwerêvebirinê piştî hilweşîna Împaratoriya Osmanî di nav van tengezariyan de rêya xwe dît.
Pirs: Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade çi berhem an beşdariyên din derxistin? Bersiv: Li hember kesayetiyên edebî, ew bi nivîsên weşandî an berhemên zanistî nayê naskirin. Beşdariyên wî yên sereke siyasî û rêvebirî bûn û li dad û rêvebirina Padîşahiya Kurdistanê disekinîn. Dibe ku wî wek rêberê olî fetwa derxistibin an navbeynkariya nakokiyan kiribe, lê di tomarên berdest de tu nivîsên taybet bi navê wî ve nehatine girêdan.
Pirs: Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade çawa beşdarî dîroka Kurdî bû? Bersiv: Rola wî ya wezîrtiyê di Padîşahiya Kurdistanê de hewldanên destpêkê yên Kurdî yên serxwebûn û xwerêvebirinê piştî Şerê Cîhanê yê Yekem sembolîze kir. Wî bi nûnertiya Silêmaniyê û xizmeta di kabîneya Berzencî de alîkariya avakirina modelekî kurt ê rêvebirina Kurdî kir û li tevgerên paşîn ên wek Komara Mehabadê (1946) bandor kir. Karê wî yekbûna rêberiya olî û siyasî di civaka Kurdî de derxist pêş.
Pirs: Mîrasa Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade îro çi ye? Bersiv: Ew wek kesayetiyeke sereke di dîroka Silêmanî û Padîşahiya Kurdistanê de tê bîranîn û gelek caran li gel hevdemên wek Mustafa Yamulki û Pîremêrd tê rêzkirin. Mîrasa wî di vegotinên çandî yên Kurdî de dimîne û berxwedana li dijî mandatên kolonyal û daxwazên xweseriyê sembolîze dike. Nîqaşên nûjen ên li ser dîroka Kurdî li Îraqê gelek caran behsa rola wî di vê serdema diyarker de dikin.
Çavkanî
Ev beş çavkaniyên sereke yên ku di gotar, rêzika demê û pirs û bersivên li ser Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade de behsa wan hatiye kirin berhev dike. Ev ji çavkaniyên dîrokî, akademîk û ansîklopedîk ên pêbawer hatine girtin ku li biyografiya wî, rola wî di Padîşahiya Kurdistanê de û dîroka berfirehtir a Kurdî disekinin. Di nav çavkaniyan de gotarên Wikipedia, gotarên zanistî û analîzên dîrokî hene. Ew li gor girîngiya wan ji mijarê re bi şîroveyên kurt re hatine rêzkirin.
Gotara Wikipedia ya li ser Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade biyografiyeke bingehîn pêşkêş dike, jidayikbûna wî (1866), mirina wî (1937) û rola wî wek Wezîrê Dadê li Padîşahiya Kurdistanê jî di nav de. Ew pirtûka dara malbatî ya Abdulkhalid Sabir wek çavkanî diyar dike.
Lîsteya Kurdipedia ya siyasetmedarên Kurd, ku Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade di nav kesayetiyên wek Mulla Effendi û Mehmûd Berzencî de bi beşên ji çavkaniyên biyografîk re dihewîne.
Lîsteya Kurdan a Wikipedia behsa Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade (1866–1937) li gel hevdemên wek Mustafa Yamulki dike.
Gotara Wikipedia ya li ser Padîşahiya Kurdistanê kabîneya 1922 bi hûrgilî diyar dike, Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade wek Wezîrê Dadê di bin Şêx Mehmûd Berzencî de jî di nav de.
Rûpela bûyera Royal Society for Asian Affairs (RSAA) ya li ser "The King of Kurdistan: Shaikh Mahmud and the Kurdish Revolt 1922," ku avabûna kabîneyê di Cotmeha 1922 de û ragihandina Şêx Mehmûd wek padîşah nîqaş dike.
Gotara Kurdipedia ya li ser "The Kingdom of Iraq and Sheikh Mahmud Barzanji's Kingdom of Kurdistan," ku fermana 10ê Cotmeha 1922 ya ragihandina kabîneyê û padîşahtiya Mehmûd di Mijdarê de vedikole.
Semînera serhêl a YouTube "The King of Kurdistan: Shaikh Mahmoud and the Kurdish Revolt of 1922" ya Royal Society for Asian Affairs, bi beşdariya Richard Wilding û Dr. Ako Shwani, ku têgihiştinên dîrokî yên bûyerên 1922 û kabîneyê pêşkêş dike.
Gotara Maydan "Creating an Independent Kurdistan: The History of a Hundred-Year-Long Dream," ku serhildana Şêx Mehmûd Berzencî ya 1922 û damezrandina Padîşahiya Kurdistanê bi hûrgilî diyar dike.
Rêzika demê ya "History of the Kurds" a Kurdistan Memory Programme, ku ragihandina Şêx Mehmûd wek «Padîşahê Kurdistanê» di 1923 de û bûyerên têkildar ên 1918–1923 diyar dike.
Gotara Wikipedia ya li ser Mehmûd Berzencî vegera wî ya 1922, avabûna padîşahiyê û kabîneya ku Hecî Mela Seîd Kerkûklî Zade jî di nav de bû şîrove dike.
Gotara Kurdistan24 "In Historic Headquarters, the Legacy of Kurdistan's King Comes to Life," ku ragihandina Şêx Mehmûd wek padîşah di Mijdara 1922 de û avabûna kabîneya wî nîqaş dike.
SciRP.org ya "Future Options of the Kurds. Part II: Historical Background," ku ragihandina Padîşahiya Kurdistanê di 1922 de û mayîna wê heta 1924 analîz dike.
Gotara JSTOR "The Kurds and the Lausanne Peace Negotiations, 1922-23," ku çarçoveya dîrokî ya serhildanên Kurdî û danûstandinên 1922-23 vedikole.
Gotara Migration Letters "The Situation In Southern Kurdistan In Two Periods Of Shaykh Mahmud's Rule: 1918-1923," ku ragihandina kabîneyê di Cotmeha 1922 de û bûyerên têkildar bi hûrgilî diyar dike.
Gotara Global Policy Forum "The Kurdish Problem and the Mosul Boundary: 1918-1925," ku analîza dîrokî ya siyasetên Brîtanî û hewldanên xweseriya Kurdî di destpêka salên 1920-an de pêşkêş dike.
Gotara Kurdish Studies "The shaky foundations of the 1926 annexation of Southern Kurdistan to Iraq," ku hikûmeta Şêx Mehmûd a 1922 û dawiya wê di 1924 de nîqaş dike.
Gotara ASIL Insights "The Sèvres Centennial: Self-Determination and the Kurds," ku Peymana Sêvrê ya 1920 û bûyerên piştre yên 1922 yên ku gihandin Padîşahiya Kurdistanê vedikole.
Ev çavkanî rola kurt lê girîng a Kerkûklî Zade di dîroka siyasî ya Kurdî de, bi taybetî di çarçoveya serhildanên Şêx Mehmûd Berzencî û Padîşahiya Kurdistanê de, derdixin pêş. Ji bo xwendina zêdetir, serî li nivîsên tam an danegehên akademîk ên wek JSTOR bidin.