Ibn al-Dahhak Kî Bû?
Ibn al-Dahhak (mir di 927 piştî Zayînê de) kesayetiyeke Kurd a serdema dawî ya Ebbasiyan bû, ku di yek ji demên herî tevlihev ên dîroka xilafeta Îslamî de çalak bû. Mirina wî di 927 piştî Zayînê de wî di serdema berî geşbûna mezin a siyaseta xanedanên Kurdî ya sedsala 10an de bi cih dike, dema ku Hesenweyh xanedana Hesenweyhiyan damezrand (961 piştî Zayînê), Muhammad ibn Shaddad Şeddadî ava kirin (951 piştî Zayînê) û Muhammad ibn Husayn al-Rawadi li Tebrîzê mîrgeha Rewadiyan ava kir. Ibn al-Dahhak beşek ji nifşa rêber û kesayetiyên Kurd bû ku di sedsala dawî ya desthilatdariya Ebbasiyan de nasnameya siyasî ya Kurdan parastin.
Dawiya sedsala 9an û destpêka sedsala 10an demeke guherîna siyasî ya awarte li tevahiya cîhana Îslamî bû. Xilafeta Ebbasî bûbû sazîyeke tenê bi nav û di bin serweriya fermandarên leşkerî yên Tirk de bû. Hêzên herêmî — Bûweyhî, Samanî, Hemdanî — qadên desthilata xwe ava dikirin. Di vê cîhana siyasî ya perçebûyî de, rêberên Kurd her ku diçû zêdetir derfet ji bo tevgera xweser didîtin. Ibn al-Dahhak yek ji wan kesayetiyên Kurd bû ku di vê demeke veguherînê de hebûn, di navbera serdema navendîkirina Ebbasiyan û serdema serxwebûna xanedanên Kurdî de.
Xalên Sereke
Ibn al-Dahhak (mir di 927 piştî Zayînê de) kesayetiyeke Kurd a serdema dawî ya Ebbasiyan bû, di nifşa berî serdema xanedanên mezin ên Kurdî de çalak bû.
Mirina wî di 927 piştî Zayînê de wî li ber destpêka dema ku xanedanên Kurdî (Rewadî 951, Şeddadî 951, Hesenweyhî 961) dest bi îsbatkirina serxwebûna tevahî kirin bi cih dike.
Dawiya sedsala 9an/destpêka sedsala 10an serdema perçebûna siyasî ya Ebbasiyan bû û ji bo tevgera xweser a Kurdan derfet vekir.
Kesayetiyên siyasî yên Kurd ên vê serdemê nifşa girêdanê bûn di navbera bindestiya Ebbasiyan û serxwebûna xanedanên Kurdî de.
Ibn al-Dahhak di dîroka siyasî ya Kurdan de vê nifşa girîng a veguherînê temsîl dike.
Agahiyên Kurt
Naverok
Esl û Çarçove
Jînenîgariya kesane ya Ibn al-Dahhak ji tomarên dîrokî bi tevahî nayê zanîn. Navê wî — «kurê al-Dahhak» — li gorî adetê navlêkirinê yê Erebî/Îslamî ye ku mirov bi navê bavê xwe tê nasandin. Al-Dahhak herwiha navê kesayetiya zordar di efsaneya Farisî/Kurdî ya Kawayê Hesinkar de ye, zordarê sembolîk ku têkçûna wî di kevneşopiya Newrozê de tê pîrozkirin. Ji çavkaniyan ne zelal e ka navê Ibn al-Dahhak bi vê dengvedana çandî re tu têkilî heye an na.
Ew di tomarên Kesayetiyên Navdar ên Kurd de wekî kesayetiyeke Kurd a dawiya sedsala 9an/destpêka sedsala 10an cih digire, di serdema veguherînê ya di navbera desthilatdariya xilafeta Ebbasî û serdema serxwebûna xanedanên Kurdî de. Mirina wî di 927 piştî Zayînê de tê wê wateyê ku wî demek derbas kir ku Xilafeta Ebbasî her ku diçû zêdetir di bin kontrola fermandarên xwe yên leşkerî yên Tirk de bû û hêzên herêmî li tevahiya cîhana Îslamî — rêberên eşîrên Kurd jî di nav de — dest bi îsbatkirina serxwebûna xwe dikirin.
Paşxaneya Dîrokî
Destpêka sedsala 10an di dîroka Îslamî de xala veguherînê bû. Xilafeta Ebbasî, ku carekê sazîya herî xurt a cîhanê bû, bûbû sembolek. Fraksiyonên leşkerî yên Tirk xelîfe al-Muqtadir gelek caran ji textê daxistin û vegerandin (serdema hukumkirinê 908–932 piştî Zayînê). Çavkaniyên pir mezin ên cîhana Îslamî ber bi hêzên herêmî ve dihatin arastekirin: Samanî li rojhilat, Hemdanî li bakurê Iraqê û Sûriyê, Bûweyhî (ku dê zû bên) li Îranê. Li herêmên Kurdan ên Zagrosê û bakurê Mezopotamyayê, rêberên eşîran di vê cîhana siyasî ya perçebûyî de bi xweseriyeke zêde tev digeriyan.
Ibn al-Dahhak di 927 piştî Zayînê de mir, tenê 24 sal berî ku Muhammad ibn Shaddad xanedana Şeddadiyan damezrîne û 34 sal berî ku Hesenweyh mîrgeha Hesenweyhiyan ava bike. Ew ji nifşa ku zemîn ji bo serxwebûna xanedanên Kurdî amade kir bû: rêberên eşîran, fermandar û kesayetiyên siyasî ku di serdema tevlihev a dawî ya Ebbasiyan de nasname û şiyana leşkerî ya Kurdan parastin.
Nifşa Veguherînê
Ji Girêdayîbûna Ebbasiyan ber bi Serxwebûna Kurdan ve
Kesayetiyên siyasî yên Kurd ên dawiya sedsala 9an û destpêka sedsala 10an di dîroka Kurdan de demeke girîng a veguherînê digirin. Ew nifşa dawî bûn ku di bin hukumkirina bi bandor a xilafeta Ebbasî de jiyan û nifşa ku xebata wê ya siyasî ya bingehîn serdema xanedanên Kurdî mimkun kir. Geşbûna bi lez a serxwebûna siyasî ya Kurdan di sedsala 10an de — damezrandina gelek xanedanan hema hema di heman demê de li qadeke erdnîgarî ya berfireh — ne tesaduf bû. Ew berhema rêxistina siyasî ya Kurdan, yekgirtîbûna eşîrî û berxwedana li dijî navendîkirina xilafetê di nav gelek nifşan de bû.
Ibn al-Dahhak, ku di 927 piştî Zayînê de mir, beşek ji vê nifşa amadekar bû. Wî nasname û çalakiya siyasî ya Kurdan di serdema ku serxwebûna Kurdan hê jî armancek bû de parast. Cihgirên wî dê wê bikin rastî.
Rêza Demî ya Bûyerên Sereke
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa Ibn al-Dahhak cihê wî di nifşa girêdanê ya dîroka siyasî ya Kurdan de ye. Ew yek ji kesayetiyên Kurd bû ku di serdema dijwar a dawî ya Ebbasiyan de nasname û rêxistina siyasî ya Kurdan parastin û beşdarî şertên ku di sedsala 10an de serxwebûna xanedanên Kurdî mimkun kirin bû.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Ibn al-Dahhak kî bû?
Ibn al-Dahhak (mir di 927 piştî Zayînê de) kesayetiyeke Kurd a serdema dawî ya Ebbasiyan bû, di nifşa veguherînê ya berî xanedanên mezin ên Kurdî yên sedsala 10an de çalak bû. Ew di tomarên Kesayetiyên Navdar ên Kurd de wekî nûnerê nasname û rêberiya siyasî ya Kurdan di serdema di navbera desthilatdariya Ebbasiyan û serxwebûna xanedanên Kurdî de cih digire.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Lîsteya Kurdan — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/List_of_Kurds).
Belavbûna Îslamê di Nav Kurdan de — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Spread_of_Islam_among_Kurds).