Jaban al-Kurdi Kî Bû?
Jaban al-Kurdi — navê wî yê tevahî Abu Maymun Jaban al-Kurdi bû (bi Erebî: أبو ميمون جابان الكردي) — sehabiyê Pêxember Mihemed û yek ji Kurdên herî destpêkê ku Îslam pejirandin bû. Ew yekem kesê Kurd ê bi nav di tomarên dîrokî yên Îslamî de ye; kesayetiyek bi girîngiyeke pir mezin ji bo çîroka Îslamê û gelê Kurd. Laqeba wî ya Erebî, Jaban al-Sahabi (Jabanê Sehabi), cihê wî wekî kesê ku rasterast Pêxember nas kir û ligel wî bû nîşan dide û wî tam li bingehê baweriya Îslamî bi cih dike. Kurê wî Meymun jî sehabiyê Pêxember bû û bi vê yekê malbata wan yek ji kevneşopiyên malbatî yên Kurdî yên herî destpêkê di dîroka Îslamî de ye.
Ji bo dîroknasên Kurd, Jaban al-Kurdi yek ji girîngtirîn navên beşa destpêkê ya serdema Îslamî ye: delîl ku zilam û jinên Kurd li jidayikbûna Îslamê amade bûn, Kurd di nav gelên yekem ên ku peyama Pêxember pejirandin de bûn û çîroka dirêj û dewlemend a şaristaniya Îslamî ya Kurdan — ku dê paşê zanyar, hukumdar, helbestvan û di dawiyê de Selahedîn bixwe derxe — bi kesên wekî Jaban dest pê kir, kesên ku bawerî hilbijartin û şopek di dîrokê de hiştin.
Xalên Sereke
Jaban al-Kurdi sehabiyê Pêxember Mihemed bû — yek ji Kurdên yekem ku Îslam pejirandin.
Di gelek ferhengên klasîk ên Îslamî yên jînenîgariyê de behsa wî tê kirin; Ma’rifat al-Sahaba ya Abu Nu’aym al-Isfahani û Usd al-Ghaba ya Ibn al-Athir jî di nav de ne.
Li gorî Ibn Hajar al-Asqalani di Al-Isabah fi Tamyiz al-Sahaba de, wî 10 hedîsên Pêxember vegotin.
Kurê wî Meymun jî sehabiyê Pêxember bû û bi vê yekê yek ji kevneşopiyên malbatî yên Kurdî yên herî destpêkê di Îslamê de ava kir.
Ji bo dîroknasên Kurd, Jaban al-Kurdi delîl e ku Kurd tam li damezrandina baweriya Îslamî amade bûn.
Agahiyên Kurt
Naverok
Jiyana Destpêkê û Kok
Jînenîgariya kesane ya Jaban al-Kurdi ji tomarên dîrokî bi hûrgilî nayê zanîn. Ew bi sereke bi rêya kevneşopiya klasîk a Îslamî ya jînenîgariyê tê nasîn — ansîklopediyên mezin ên sehabiyên Pêxember ku zanyarên Îslamî yên serdema navîn berhev kirin. Ev çavkanî piştrast dikin ku Jaban bi neteweya xwe Kurd bû (al-Kurdi di navê wî de wî wekî Kurd nas dike) û ew di civaka misilmanên destpêkê ya li dora Pêxember Mihemed li Erebstana sedsala 7an de amade bû.
Kurd li Erebstana berî Îslamê bi gelek rêyan amade bûn — wekî bazirgan, wekî leşker û wekî civakên li qeraxên Nîvgirava Erebê dijiyan. Pejirandina Îslamê ji aliyê Jaban al-Kurdi ve wî di nifşa yekem a berbiçav a bawermendan de bi cih dike, nifşa ku peyama Pêxember bihîst û hilbijart ku li pey wê biçe. Ku zilamekî Kurd di nav vê nifşa damezrîner de bû, ji bo nasnameya dîrokî ya Kurdan xwedî girîngiyeke kûr e.
Çarçoveya Dîrokî
Sedsala 6an û destpêka sedsala 7an piştî Zayînê serdema damezrandina Îslamê bû. Pêxember Mihemed nêzî 610 piştî Zayînê peywîra xwe da destpêkirin û civaka misilmanên destpêkê hêdî hêdî ji komeke biçûk li Mekkeyê bû tevgera ku dê cîhanê ji nû ve teşe bike. Sehabî — kesên ku Pêxember bi xwe nas kirin — di kevneşopiya Îslamî de xwedî asta herî bilind in û jiyan, gotin û kiryarên wan di ferhengên mezin ên jînenîgariyê yên zanista Îslamî de hatine tomarkirin. Danîna Jaban al-Kurdi di vê kevneşopiyê de wî li asta herî bi rûmet a bîranîna dîrokî ya Îslamî bi cih dike.
Kurd di vê demê de li çiyayên Zagrosê û herêmên derdorê yên ku niha bakurê Iraqê û rojavayê Îranê ne dijiyan. Rûbirûbûna wan bi Îslamê re ne tenê bi rêya fetihê, lê bi rêya pejirandinên kesane yên wekî Jaban jî bû, ku bi dehsalan berî belavbûna berfirehtir a Îslamê li herêmên Kurdan qewimîn. Jaban û kurê wî Meymun pêşeng bûn — kesên Kurd ku baweriyeke nû hilbijartin û bûn beşek ji nifşa damezrîner a yek ji olên mezin ên cîhanê.
Jaban Wekî Sehabiyê Pêxember
Çavkaniyên Klasîk
Gelek berhemên klasîk ên zanistî yên Îslamî Jaban al-Kurdi wekî sehabiyê Pêxember bi nav dikin. Abu Nu’aym al-Isfahani — zanyar û jînenîgarnivîsê Îslamî yê sedsala 10an — di Ma’rifat al-Sahaba wa Fada’ilihim de (Zanîna Sehabiyan û Fazîletên Wan) behsa wî dike. Usd al-Ghaba fi Ma’rifat al-Sahaba ya Ibn al-Athir (Şêrên Daristanê di Zanîna Sehabiyan de), yek ji ferhengên jînenîgariyê yên sehabiyan ên herî bi îtibar, du caran behsa Jaban dike. Ibn Hajar al-Asqalani di berhema xwe ya mezin Al-Isabah fi Tamyiz al-Sahaba de tomar dike ku Jaban 10 hedîsên Pêxember vegotine. Pirtûka Takmilah al-Ikmal a Ibn Nuqtah jî wî dihewîne. Ev di nav berhemên herî bi îtibar ên zanista klasîk a Îslamî de ne.
Kurê Jaban Meymun
Kurê Jaban Meymun al-Kurdi jî sehabiyê Pêxember bû. Ev yek malbata Jaban al-Kurdi dike yek ji malbatên Kurd ên herî destpêkê yên ku di dîroka Îslamî de dikarin bên nasandin — coteke bav û kur ku her du jî rasterast Pêxember nas kirin. Kevneşopiya malbateke Kurd li damezrandina Îslamê ji bo dîroknasên Kurd û misilmanên Kurd serbilindiyeke kûr e.
Rêza Demî ya Bûyerên Sereke
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa Jaban al-Kurdi cihê wî tam li destpêka çîroka Îslamî ya Kurdan e. Ew yek ji Kurdên yekem ku Îslam pejirandin, yek ji kesên yekem ku navê xwe di tomarên dîrokî yên Îslamî de hiştin û bi rêya kurê xwe Meymun yek ji damezrînerên kevneşopiya malbatî ya Kurdî ya yekem di dîroka Îslamî de bû. Deh hedîsên ku wî vegotine girêdaneke rasterast di navbera Pêxember Mihemed û gelê Kurd de ne.
Ji bo gelê Kurd, Jaban al-Kurdi ew bavkal e ku li destpêkê li wir bû: ne wekî bindest an gelekî fetihkirî, lê wekî bawermendek ku Îslam bi azadî hilbijart û bû beşek ji civaka damezrîner a yek ji mezintirîn kevneşopiyên olî yên cîhanê. Çîroka dirêj a şaristaniya Îslamî ya Kurdan — zanyar, hukumdar, helbestvan û weliyên wê — bavkalê xwe yê herî destpêkê yê bi nav di Jaban al-Kurdi de dibîne.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Jaban al-Kurdi kî bû?
Jaban al-Kurdi di destpêka sedsala 7an de sehabiyê Kurd ê Pêxember Mihemed bû, yek ji Kurdên yekem ku Îslam pejirandin. Wî 10 hedîs vegotin û di gelek ferhengên klasîk ên Îslamî yên jînenîgariyê de behsa wî tê kirin. Kurê wî Meymun jî sehabî bû. Dîroknasên Kurd wî wekî kesayetiya Kurd a herî destpêkê ya bi nav di dîroka Îslamî de dibînin.
Sehabî kî ne?
Sehabî ew misilman in ku Pêxember Mihemed bi xwe nas kirin û wekî nifşa misilmanan a yekem û herî bi îtibar tên hesibandin. Ew di kevneşopiya Îslamî de xwedî asta herî bilind in û jiyana wan di ansîklopediyên mezin ên klasîk ên jînenîgariyê yên zanista Îslamî de hatiye tomarkirin.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Abu Nu’aym al-Isfahani, Ma’rifat al-Sahaba wa Fada’ilihim (sedsala 10an piştî Zayînê).
Ibn al-Athir, Usd al-Ghaba fi Ma’rifat al-Sahaba (sedsala 13an piştî Zayînê).
Ibn Hajar al-Asqalani, Al-Isabah fi Tamyiz al-Sahaba (sedsala 15an piştî Zayînê).