Xalidê Şarezûrî kî bû?
Xalid el-Şehrezûrî, ku wek Mewlana Xalid tê naskirin, zanyarekî tesewifî yê Kurd û damezrînerê Neqşebendîye-Xalidîyê bû, şaxa terîqeta sufî ya Neqşebendîyê ya ku di Împaratoriya Osmanî ya sedsala 19an de bû kevneşopiya sufî ya serdest. Ew di 1779 de li navçeya Qeredax a Şarezûrê, li Kurdistana Îraqê, hat dinyayê û di 1827 de li Şamê mir.
Li Delhî, Hindistanê, ew ji aliyê Shah Ebdullah Xulam Elî Dehlewî ve hate wergirtin nav Neqşebendîyê. Piştî vegera xwe ya Kurdistanê û paşê Împaratoriya Osmanî, wî bi enerjî û jêhatiyeke berçav a rêxistinê terîqet belav kir. Tenê di du dehsalan de, Xalidîyê li seranserê Kurdistanê, Anatolyayê, xakên Erebî û heta Balkanan jî şax hebûn.
Kevneşopiya Xalidîye ya ku wî damezrand, di tevahiya sedsala 19an de jiyana olî, siyasî û civakî ya cîhana Kurd a Osmanî ava kir. Şêxên tesewifî yên Kurd ên ku di sedsala 19an de serokatiya tevgerên berxwedana Kurd û serhildanên siyasî kirin, di nav de Şêx Ubeydullah Nehrî, berhemên kevneşopiya Xalidîye bûn. Ev yek ji tevgerên olî yên herî xwedî encam di dîroka nûjen a Kurd de ye.
Xalên Sereke
• Xalidê Şarezûrî (1779-1827) sufiyekî Kurd ji Şarezûrê bû ku Neqşebendîye-Xalidîye damezrand, terîqeta sufî ya serdest a Împaratoriya Osmanî ya sedsala 19an.
• Ew li Delhî hate wergirtin nav Neqşebendîyê û vegeriya ku terîqetê bi lezeke awarte li seranserê cîhana Osmanî belav bike.
• Di du dehsalan de, Xalidîyê li seranserê Kurdistanê, Anatolyayê, xakên Erebî û Balkanan şax hebûn.
• Kevneşopiya Xalidîye ya ku wî afirand, bi kûrahî tevgerên siyasî û olî yên Kurd ên sedsala 19an ava kirin.
• Ew yek ji kesayetiyên olî yên Kurd ên dîrokê ye ku li asta cîhanî herî zêde bandor kirine.
Agahiyên Kurt
Naverok
Jiyana Destpêkê û Kok
Xalid el-Şehrezûrî di 1779 de li navçeya Qeredax a Şarezûrê hat dinyayê: herêma ji aliyê dîrokî ve Kurd a nêzî Silêmanî ya îroyîn li Kurdistana Îraqê, heman herêma ku zanyarên hedîsê Îbn el-Selah (sedsala 13an) û Îbrahîm el-Kûranî (sedsala 17an) derxistibû. Ev herêm xwedî kevneşopiyên kûr ên zanistên îslamî bû.
Wî perwerdehiya xwe ya destpêkê di kevneşopiya medreseyê ya Kurdistanê de wergirt, li ser zanistên îslamî serwer bû û paşê li seranserê cîhana Osmanî xwendinên xwe domandin. Tecrubeya wî ya herî guherîner rêwîtiya wî ya Delhî bû, ku li wir ji aliyê Shah Ebdullah Xulam Elî Dehlewî, yek ji mezintirîn mamosteyên Neqşebendî yên serdemê, ve hate wergirtin nav Neqşebendîyê. Ew bi destûra belavkirina terîqetê vegeriya Kurdistanê.
Çarçoveya Dîrokî
Neqşebendîye yek ji terîqetên sufî yên herî berbelav ên cîhana îslamî bû; ew ji Asyaya Navîn, bi Faris û Anatolyayê re, heta xakên Erebî dirêj dibû. Di destpêka sedsala 19an de, Împaratoriya Osmanî li hember gelek qeyranan bû: dijberiya Wehabî ya ji Erebistanê li hember kevneşopiyên sufî, destpêka fişara siyasî û çandî ya Ewropî û tengezariyên navxweyî yên îdarî.
Di vê hawîrdorê de, şaxa Xalidîye ya Neqşebendîyê bi lez belav bû; wê şêweyeke pratîka tesewifî ya birêkûpêk, li ser nivîsên pîroz avabûyî û siyasî çalak pêşkêş dikir, ku bersiva dijwariyên serdemê dida. Kesayetiya bandorker û jêhatiya rêxistinê ya Xalid bi kişandina fireh a yekbûna wî ya giyaniyata tesewifî û hînbûna îslamî ya ortodoks re li hev dihatin.
Serkeftin û beşdariyên sereke
Damezrandina Neqşebendîye-Xalidîyê
Destkefta sereke ya Xalid el-Şehrezûrî damezrandina şaxa Xalidîye ya Neqşebendîyê bû, şaxeke ku bi lezeke bêhempa li seranserê cîhana Osmanî belav bû. Tenê di du dehsalan piştî wergirtina wî ya terîqetê li Delhî de, Xalidîyê li Kurdistanê, Anatolyayê, xakên Erebî, Misrê û Balkanan şax ava kiribûn.
Kevneşopiya Xalidîye pabendbûna hişk bi yasaya îslamî re, pratîkên Neqşebendî yên zikra bêdeng (bîranînê), zuhda aram û çalakiya di cîhana siyasî û civakî de li hev dicivand. Ev yekbûn ew hem ji aliyê giyanî ve kişîner hem jî ji aliyê civakî ve girîng dikir.
Terîqeta ku wî damezrand di Împaratoriya Osmanî ya sedsala 19an de bû kevneşopiya sufî ya serdest û di çend nifşan de jiyana olî ya bi milyonan misilmanan ava kir. Ew heta îro kevneşopiyeke zindî û li cîhanê belavbûyî ye.
Avakirina jiyana olî û siyasî ya Kurd
Kevneşopiya Xalidîye ya ku Xalid damezrand di sedsala 19an de bû çarçoveya sereke ya serokatiya olî û siyasî ya Kurd. Şêxên Kurd ên ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de serokatiya tevgerên mezin ên siyasî û civakî kirin — Şêx Ubeydullah Nehrî (serhildana 1880) û Şêx Seîd (serhildana 1925) — berhemên kevneşopiya Xalidîye bûn.
Bi afirandina toreke tesewifî ya rêxistî û birêkûpêk a ku li seranserê Kurdistanê û ji wê derbas dibû, Xalid el-Şehrezûrî çarçoveya sazûmanî peyda kir ku di wê de hişyariya siyasî ya Kurd di sedsala 19an de dihat rêxistinkirin. Xalidîye yek ji sazûmanên olî û siyasî yên herî xwedî encam di dîroka nûjen a Kurd de ye.
Rêza demî û bûyerên girîng
Nîqaş, nakokî û pirsên dîrokî
Zanyaran aliyên siyasî yên Xalidîyê nîqaş kirine. Hin Xalid el-Şehrezûrî wek kesayetiyeke olî ya muhafezekar dibînin, ku terîqeta wî desthilata Osmanî bihêz kir; yên din girîngiyê didin serxwebûna siyasî ya şêxên Xalidîye û rola terîqetê di mobilîzasyona siyasî ya Kurd de. Lihevkirina giştî ev e ku Xalidîye ji aliyê siyasî ve tevlihev bû: ne tenê alîgirê Osmaniyan bû, ne jî pêş-neteweperest, lê hêzek bû ji bo yekgirtina civaka Kurd, ku dikaribû di aliyên cuda de were seferberkirin.
Nasnameya wî ya Kurdî bi eslê wî yê Şarezûrî û destnîşankirina wî wek 'el-Kurdî' di çavkaniyan de bi tevahî tê destnîşankirin.
Mîras û Bandora Çandî
Xalid el-Şehrezûrî yek ji kesayetiyên olî yên Kurd ên dîrokê ye ku li asta cîhanî herî zêde bandor kirine. Terîqeta ku wî damezrand di sedsalên 19an û 20an de jiyana olî ya bi milyonan misilmanan ava kir û îro jî kevneşopiyeke zindî ye. Neqşebendîye-Xalidîye di nav diyasporaya Kurd, li Tirkiyeyê, Sûriyeyê, Îraqê û Îranê û di civakên misilman ên tevahiya cîhanê de heye.
Ew herwiha yek ji kesayetiyên diyarker ên dîroka hişyariya olî û siyasî ya Kurd e. Kevneşopiya Xalidîye ya ku wî afirand di sedsala 19an de çarçoveya sazûmanî ji bo mobilîzasyona siyasî ya Kurd peyda kir. Ji ber vê, bi awayekî nerasterast, ew yek ji damezrînerên kevneşopiya siyasî ya Kurd e, ya ku dê di dawiyê de neteweperestiya nûjen a Kurd derbixe.
Têkiliyên dîroka Kurdî
Îbrahîm el-Kûranî — zanyarê Kurd ê Neqşebendî ji heman herêma Şarezûrê, sedsala 17an
Îbn el-Selah — zanyarê Kurd ji Şarezûrê, sedsala 13an
Osman Siraced-Dîn Neqşebendî — zanyarê Kurd ê Neqşebendî, hevdemê wî
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Xalidê Şarezûrî kî bû?
Xalidê Şarezûrî (1779-1827) sufiyekî Kurd ji Şarezûrê li Kurdistana Îraqê bû, ku Neqşebendîye-Xalidîye damezrand: şaxa terîqeta sufî ya Neqşebendîyê ya ku di Împaratoriya Osmanî ya sedsala 19an de serdest bû. Ew li Delhî hate wergirtin nav terîqetê û bi lezeke berçav ew li seranserê cîhana Osmanî belav kir.
Neqşebendîye-Xalidîye çi ye?
Neqşebendîye-Xalidîye şaxa terîqeta sufî ya Neqşebendîyê ye, ku Xalid el-Şehrezûrî di destpêka sedsala 19an de damezrand. Ew bi lez li seranserê Kurdistanê, Anatolyayê, xakên Erebî û Balkanan belav bû, bû kevneşopiya sufî ya serdest a Împaratoriya Osmanî û heta îro kevneşopiyeke cîhanî ya zindî ye.
Xalidê Şarezûrî Kurd bû?
Erê. Ew li navçeya Qeredax a Şarezûrê li Kurdistana Îraqê hat dinyayê û di çavkaniyan de 'el-Kurdî' tê destnîşankirin. Ew bi tevahî di kevneşopiya zanistî ya Kurd a herêma Şarezûrê de cih digire.
Xalidîyê çawa dîroka Kurd ava kir?
Kevneşopiya Xalidîye di sedsala 19an de bû çarçoveya sereke ya serokatiya olî û siyasî ya Kurd. Şêxên Kurd ên ku serokatiya tevgerên mezin ên siyasî kirin, di nav de Şêx Ubeydullah Nehrî û Şêx Seîd, berhemên kevneşopiya Xalidîye bûn. Wê di sedsala 19an de çarçoveya sazûmanî ji bo mobilîzasyona siyasî ya Kurd peyda kir.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Beşdarên Wîkîpediyayê. 'Xalid el-Neqşebendî.' Wîkîpediya. Sala 2025 hate xwendin.
Beşdarên Wîkîpediyayê. 'Neqşebendîye.' Wîkîpediya. Sala 2025 hate xwendin.
Beşdarên Wîkîpediyayê. 'Lîsteya Kurdan.' Wîkîpediya. Sala 2025 hate xwendin.