Navên kurên Kurdî — Dîroka Kurdan

Nav	Koka zimanî û bingeh	Wate, girîngiya çandî û werger
Aad	Kurdiya kevnar / Avestayî	Girav an axa bi avê dorpêçkirî diyar dike. Di dîrokê de bi xwedayê hêz û bayê re girêdayî ye; di zaravayên kevn ên Kurdî de wek pêşgir dixebite.
Aar	Avestayî / Kelhorî	Kok bi wateya «agir» û «pak» e. Di dîrokê de wek pêşgirê rêzgirtina hêmanên pîroz hatiye bikaranîn. Di Kelhorî de, dikare çermê ron ê bi heybet an êş û cefayê diyar bike.
Aavin	Kurdî (ji bo her du zayendan)	Xwezaya nehilweşbar a evîna xurt û bihêziya hestyarî nîşan dide.
Aban	Zerdeştî / Farisî	Behsa meha ku baran dîsa dest pê dike dike; di dîrokê de milyaketê parêzvanê av û periyan ê kozmolojiya Zerdeştî ye.
Abasa	Kurdî / Sasanî	Wateya «wiha» ye. Di dîrokê de navê nivîskarekî (mîrza) yê Şapûrê I û eşîreke Kurd a li herêma Qamişlo ye.
Abur	Kurdî	Debara jiyanê, avakirina dewlemendiyê û rêxistinkirina bi serkeftî ya darayî diyar dike.
Adad	Babilî ya kevnar / Kurdî	Navê desthilatdarekî dîrokî yê eşîra kevnar a Kurd a Lolo ye; di 881 PZ de wek paşnavê serokê eşîra Nasîko hatiye bikaranîn.
Adan	Kurdî	Wateya zilamekî esil an kesê hatiye afirandin e; bi axên berhemdar û bibêr re pir girêdayî ye.
Adar	Asûrî / Kurdî	Meha Adarê ye; sembola hatina biharê, vejîna çandiniyê û Sersalê ye.
Adgar	Kurdî	Temambûn, pêşveavêtina gavên li pey hev an nêzîkbûneke dubare û bi rêkûpêk a jiyanê diyar dike.
Adiabn	Medî ya kevnar	Navekî herêmî yê kevnar e ku ji serdema Medan heta Sasaniyan ji bo bajarên bakur Zaxo, Dihok û Akrê hatiye bikaranîn.
Adinan	Kurdî, ji navê cihî	Bi navê gundekî yê li herêma Seqizê ya Rojhilatê Kurdistanê hatiye binavkirin.
Aevin	Kurdî (ji bo her du zayendan)	Şêweyeke navê Evîn e, evîna xurt û domdar û girêdana hestyarî diyar dike.
Afran	Kurdî	Zilamekî esil an kesê ku bi destê îlahî hatiye afirandin.
Afrîn	Kurdî, ji navê cihî	Bi herêma Efrînê ya li Rojavayê Kurdistanê (Rojava) re girêdayî ye û mîrasa herêmî û dewlemendiya çandiniyê sembolîze dike.
Agah	Kurdî	Kesê ku bi kûrahî agahdar, hişyar an xwedî agahiyeke pir e.
Agir / Agirî	Kurdî / Kurmancî	Wateya agir e; dilgermî, hêza jiyanê û pêta pîroz a kevnar a Zerdeştî sembolîze dike.
Agrîn	Kurdî	Wateya «agirîn» e; kesayetiyeke dilgerm, nerazî bi teslîmbûnê û xurt nîşan dide.
Ajar	Kurdî	Şitil an şaxeke nû diyar dike û mezinbûna ciwanî û jiyanê nîşan dide.
Ajda	Kurdî	Wateya «şitil» an «serdankarê vedigere» ye. Xwezaya çerxî ya jiyanê, çandinî û qonaxên heyvê tîne bîrê.
Ajeng	Kurdî	Nîşaneyeke çandî ya taybet an navekî kesî yê li ser bingehê xwezayê diyar dike.
Akam	Kurdî	Rasterast bi wateya «encam» e. Herwiha hêza lêxistinê, jiyana hundirîn û derketina evînê diyar dike.
Akar	Kurdî	Behsa reftar, karakter an riya rast a ku kes di jiyanê de diçe dike.
Ako	Kurdî	Wateya «Lutke» (serê çiyê) ye; gihîştina herî bilind a çiyayekî an kariyerê nîşan dide.
Akrê	Kurdî, ji navê cihî	Bi navê bajarê kevnar û çiyayî yê Akrê li Başûrê Kurdistanê hatiye binavkirin.
Ala	Kurdî	Wateya «al» an «ala mezin» e; semboleke kûr a serbilindiya neteweyî û azadiyê ye.
Alaan	Kurdî (ji bo her du zayendan)	Wateya kevirekî biçûk, kurekî bedew an alhildarekî bi rêz e.
Alacan	Kurdî	Navekî pêkhatî bi wateya «ala jiyanê» ye û girîngiya jiyanî û ya mirin û jiyanê ya welatê kes sembolîze dike.
Alan	Kurdî / dîrokî	Navekî dîrokî yê berbelav e ku têkiliyên eşîrî yên kevnar û aidîbûna erdnasî ya di nav herêmê de nîşan dide.
Alaz	Kurdî	Niyeta kûr, mebesta bi zanebûn an armanceke hesabkirî diyar dike.
Alîkar	Kurdî	Wateya alîkar an arîkar e; kesê ku arîkariya civak û malbata xwe dike diyar dike.
Alwan	Kurdî	Rengreng an pirreng; zindîbûn û xwezaya hunerî nîşan dide.
Amajgar	Kurdî	Wateya «şêwirmendekî baş» an rawêjkarê zana yê dikare kesên din bi rê ve bibe ye.
Amanc / Amanj	Kurdî	Wateya mebest, hedef an armanc e; xwezayeke bi biryardarî, pir daxwazkar û baldar nîşan dide.
Amed / Ameda	Kurdî, ji navê cihî	Behsa bajarê kevnar ê Amedê (Diyarbekir) dike. Ameda bi taybetî bi wateya «Mîrê Diyarbekirê» ye.
Amez	Kurdî	Wateya «hembêzkirin» e û germî, mêvanperwerî û hezkirinê diyar dike.
Amêdî	Kurdî, ji navê cihî	Bi navê bajarokê kevnar û ji aliyê dîrokî ve girîng ê Amêdiyê li Parêzgeha Dihokê hatiye binavkirin.
Amiri	Bandora Erebî / Kurdî	Wateya padîşahî, şahî, mîr an serê darê ye; ketiye nav navên Kurdî.
Amojgar	Kurdî	Şêweyeke Amajgar e; bi wateya mamoste, rawêjkar an şêwirmendê pêbawer e.
Amraz	Kurdî	Wateya hedef an amûr e; di Kurdî de pir tê bikaranîn, tevî koka wî ya Erebî ya bi nexweşî û belayan re têkildar.
Amûd	Kurdî	Wateya stûn e; ji aliyê avahiyê ve xurt û pêbawer.
Ara	Kurdî	Kesê ku xurt e, nêrînên wî pir bi teqezî ne û di baweriyên xwe de domdar e.
Aram	Kurdî	Kesekî bi sebr û aram diyar dike. Herwiha keleheke bilind, xweşik û biriqdar tîne bîrê.
Aran	Kurdî	Behsa deştan an herêmeke ji aliyê erdnasî ve germ û pêşwaz dike.
Ararat	Kurdî, ji navê cihî	Navê Çiyayê Araratê (Agirî) ye. Ji aliyê kokzimanî ve ji «Ar» (agir) û «Awir» tê, ji ber xwezaya wî ya volkanîk.
Aras / Araz	Kurdî, ji navê cihî	Bi navê Çemê Aras an Çiyayê Araz hatiye binavkirin. Eqabekî bi hevsengî û hevsengiya jîngehê sembolîze dike.
Ardan	Kurdî	Taybetiyên erdnasî, axên berfireh an herêman diyar dike.
Ardalan / Erdelan	Kurdiya dîrokî	Navê mîrekîtiya Kurdî ya girêdayî û xanedaneke şahî ya girîng e. Wateya «esil» an «şêrê li ser erdê» ye.
Ardi / Arêz	Kurdî	Niştecîhê çiyan an bi kûrahî bi erd û jîngehên çiyayî re girêdayî.
Areen / Arîn	Kurdî	Bi wateya agirîn, dilgerm an bi kûrahî bi Aryayên kevnar re girêdayî ye.
Arhat	Kurdî	Wateya kesê gihîştiye an xwedî hêjayiyeke exlaqî ya girîng e.
Arî	Kurdî	Aryayî, esil an ji malbateke payebilind diyar dike.
Arîman	Kurdî	Xwestekekê, ramaneke kûr an têgehkirineke felsefî diyar dike.
Ariyan / Aryan	Kurdî	Mîrasa etnozimanî ya Hind-Îranî an Aryayî diyar dike.
Arjîn	Kurdî	Wateya agirê jiyanê ye; hebûneke dilgerm û zindî diyar dike.
Arjen	Kurdî	Kesê agir pê dixe an kesê pêtekê gur dike, bi wateya rast an mecazî.
Armanc	Kurdî	Şêweyeke berbelav a Amanc e, bi wateya armanc an hedefa jiyanê.
Artîn	Kurdî	Rasterast bi wateya pêt e; germî û ronahiyê belav dike.
Artûş	Kurdî	Navekî kevnar e ku dibe ku bi xurtiya avahiyê an rêzên malbatî yên eşîrên taybet re girêdayî be.
Arûn / Arûng	Kurdî	Şêweyên navên ku lutkeyên çiyan an xwezayeke agirîn û daxwazkar diyar dikin.
Asan	Kurdî	Wateya hêsan, aştiyane an jiyaneke bê bar giran e.
Asê	Kurdî	Xurtkirî, parastî an negihîştinbar, mîna keleheke çiyayî.
Asin	Kurdî	Wateya hesin e; hêza fizîkî û derûnî ya neşikestinbar sembolîze dike.
Aso	Kurdî	Wateya «asoyê» ye û paşeroj, şeqê sibê û derbasbûneke ewle nîşan dide.
Asos	Kurdî, ji navê cihî	Navê çiyayekî bilind û berbiçav ê li Herêma Kurdistanê ye.
Aşid / Aşina	Kurdî	Nas, naskirî an kesê hesteke aştiyê ji civakê re tîne.
Aştî / Aştîxwaz	Kurdî	Wateya aştiyê an aştiyarsaz / aştiyaxwazê ku li ahengê digere ye.
Aşûr	Kurdiya dîrokî	Bi mîrasa kevnar a Asûrî ya bi erdnasîya Kurdî re tevlihev re girêdayî ye.
Aşvan	Kurdî, ji navê pîşeyê	Aşvan; navekî pîşeyî ye ku keda giran û jiyana çandiniyê nîşan dide.
Astû	Kurdî	Navekî dîrokî ye ku hêz an stûnên civakê diyar dike.
Ava	Kurdî	Bi wateya avê an bingehê şaristaniyê ye.
Avan	Kurdî	Bi wateya dewlemend, bi pêşketin an bi kûrahî bi çavkaniyên avê re têkildar e.
Avdar	Kurdî	Meha Adarê nîşan dide; herwiha bi wateya xurt, bihêz an baş avdayî ye.
Avdel / Avdî	Kurdî	Şêweyek e ku xizmetkar an kesê dipereste diyar dike (ji aliyê têgehî ve mîna Ebdulê Erebî).
Avî	Kurdî	Avî, bi çem, gol an barana gelek re têkildar.
Avşîn	Kurdî	Bi wateya şîniya avê an dilopa avê ya pak e.
Avyar	Kurdî, ji navê pîşeyê	Avder; kesê ku li zeviyên çandiniyê û avdanê dinêre.
Avzer	Kurdî	Wateya ava zêrîn e û çavkaniyên bi qîmet sembolîze dike.
Avzêl / Avzen	Kurdî	Avjen an kesê ku bi avên kûr û gemî lê diçin re têkildar e.
Awar / Aware	Kurdî	Bi wateya gerok, penaber an rêwîyê ku jiyaneke koçer dijî ye.
Awat	Kurdî	Wateya hêvî, xwestekeke kûr an daxwazeke tevahiya jiyanê ye.
Awdar	Kurdî	Avdayî, kesk û gelek berhemdar.
Awdil	Kurdî	Şêweyeke Adil e; bi wateya dadmend, rastgo û kesê ku di hemû karan de bi dadmendî tevdigere.
Awedan	Kurdî	Bi niştecih, şaristanî, bi pêşketin an gelek pêşketî.
Awir	Kurdî	Agir an çirûskeke îlhamê diyar dike.
Awreng	Kurdî	Şan, biriqandin an hewayeke mezinahiyê ya bêguman.
Axa	Sernavekî Kurdî	Bi wateya beg, xwedan an serok e (şêweyeke nivîsandina Agha).
Aza	Kurdî	Rasterast bi wateya wêrek, bê tirs û gelek bi cesaret e.
Azad / Azaad	Kurdî / Farisî	Wateya azad, rizgarkirî û bi awayekî xurt serbixwe ye.
Azî	Kurdî	Şêweyeke biçûkkirinê ya bi hezkirin an herêmî ya Azad e.
Azwer	Kurdî	Wateya serbilind, bi quretî û serê xwe bilind ragirtî ye.

Beşa B: Xweza, sîstemên hewayê û rêza eşîrî

Beşa «B» ya navên Kurdî girêdaneke kûr û domdar bi şêweyên hewayê û guherînên demsalan re nîşan dide. Hebûna dubare ya kokên Ba- (ba) û Bar- (baran) civakeke çandinî û maldarî diyar dike ku bi şertên atmosferê yên Çiyayên Zagrosê re bi kûrahî girêdayî ye. Herwiha, navên eşîrî yên girîng di vê beşê de dest bi xuyabûnê dikin û wek nîşaneyên bihêz ên rêza malbatî dixebitin.

Nav	Koka zimanî û bingeh	Wate, girîngiya çandî û werger
Baban	Kurdî, ji navê eşîrê	Mal an malbatê diyar dike. Navê eşîreke dîrokî û mîrekîtiyeke Kurdî ya bihêz e ku di navbera Şehrezûr û Erdelan de ye.
Babîr / Babûr	Kurdî	Bapîr, kalekî zana an bi sembolîkî piling / bebrê diyar dike.
Baçîn	Kurdî	Kesê dirûyê dike an kesê ku bi ba re têkiliyeke nêzîk heye.
Bad / Bada / Bado	Kurdî	Navên dîrokî ne; Bada şerabê diyar dike, lê Bado şêweyeke biçûkkirinê ya bi hezkirin e ku gelek caran şahiyê diyar dike.
Badil	Kurdî	Bi wateya dilê bayê an parvekirina dilekî hevaheng e.
Badîn	Kurdî, ji navê cihî	Bi herêma Badînan a Başûrê Kurdistanê re bi kûrahî girêdayî ye.
Badran	Kurdî	Behsa şeva taybet a ku heyva tijî lê xuya dibe dike û ronahîya di tarîtiyê de sembolîze dike.
Bager / Bagerd	Kurdî	Bi wateya bahoza mezin, bahoza berfê an bahoza zivistanê ya netê sekinandin e.
Bagir / Bagok	Kurdî	Navên bi bayên belav, çiyayên bilind û axên çiyayî yên bilind re girêdayî ne.
Baha / Baho	Kurdî	Bi wateya biha, qîmeta pir mezin an hêza xwezayî ye.
Bahoz	Kurdî	Wateya bayên xurt, bahoza çerxî an bahozeke dijwar û wêranker e.
Baize	Kurdî (ji bo her du zayendan)	Wateya baz an şahîn e, bi girîngîdayîna leza nêçîrvanî û dîtina tûj.
Bajen	Kurdî	Nîşaneyeke çandî ya taybet a bi tevger an ba re girêdayî diyar dike.
Bakûr	Kurdiya erdnasî	Wateya Bakur e; bi Bakurê Kurdistanê re pir girêdayî ye.
Bala / Balaban	Kurdî	Bala bilind an herî serdest e; Balaban balindeyeke mezin a nêçîrvan an kesekî bi payeya bilind diyar dike.
Balber / Baldar	Kurdî	Bi bask, firîn û daxwazên dûrgihîştî re girêdayî ye.
Balisan	Kurdî, ji navê cihî	Cihekî bilind ê tijî dewlemendiyê ye; bi taybetî gundekî naskirî yê nêzîkî Hewlêrê ye.
Balî / Balîxan	Kurdî	Navên ku statûya bilind, bilindahiya herî zêde an xaleke nêrînê ya baştir diyar dikin.
Bana / Baniya	Kurdî	Bana bi wateya bi kûrahî girêdanê ye; Baniya bi wateya deşteke bilind an deşteke li jor e.
Bangîn	Kurdî	Kesê bang dike, bangvan an rêberekî dengbilind.
Banî	Kurdî	Bi wateya xala herî bilind an çîna herî jor e.
Bapîr	Kurdî	Wateya bapîr e; sernavekî rêzgirtina herî mezin ji kalên malbatê re ye.
Baram	Kurdî / Farisî	Şêweya Kurdî ya Behram e, bi wateya pir serkeftî û bi serfirazî.
Baran	Kurdî / Farisî	Wateya baran an dilopên avê yên ji ewran e; navekî pir populer e ku debara jiyandinê diyar dike.
Baraw	Kurdî	Ava baranê an qada çandiniyê ya pir avdayî û berhemdar.
Bareş / Bargiran	Kurdî	Bareş bayê bakur e; Bargiran barekî giran an kesekî pir bi rûmet ê ku giraniya civakê hildigire diyar dike.
Barhan	Kurdî, ji navê eşîrê	Navê eşîreke Kurd a girîng a nêzîkî Diyarbekirê ye.
Barî	Kurdî	Bi ketinê (mîna barana giran) ve girêdayî ye an afirînerê îlahî diyar dike.
Barin	Kurdî	Baran, roj, bîr an şervanekî esil diyar dike.
Barnas	Kurdî	Kesê mirov baş nas dike an civakzanekî xwezayî yê reftara mirovan fam dike.
Barsaz	Kurdî	Kesê ku diafirîne, amade dike an bingehan ava dike.
Barzan / Barzani	Kurdî, ji navê cihî	Wateya cihekî bilind e; di dîrokê de cihê niştecihbûna eşîra girîng a Barzan li bakurê Çemê Zêyê Mezin e.
Basak	Kurdî, ji navê cihî	Gundekî dîrokî ye ku li damanên Çiyayê Kejhawê li nêzîkî Berzencê ye.
Basam / Başin	Kurdî	Rûyekî bi ken (Basam) an tiştekî baş û pak (Başin) diyar dike.
Bashik	Kurdî, ji navê cihî	«Mala Pîroz»; bajarokekî kevnar ê Kurd li rojhilatê Mûsilê ye ku komên etnîk ên cuda lê dijîn.
Batas	Kurdî, ji navê cihî	Ji «Bayt» (xweda) û «As» (navend) hatiye û bi wateya navenda xwedayê ye. Gundekî li nêzîkî Herîrê ye.
Batman	Kurdî, ji navê cihî	Pîvaneke kevnar a giraniyê ye; bajarokekî li parêzgeha Diyarbekirê û gundekî li Kamyaranê ye.
Bavl	Avestayî / Kurdî	Ji «Pavr» hatiye. Wateya avşar, gol an kaniyeke xwezayî ya domdar e.
Bawan	Kurdî, ji navê eşîrê	Malbat an koka jinê diyar dike. Eşîreke di dîrokê de navdar e ku bajarê Silêmaniyê damezrand.
Bawer / Bawerd	Kurdî	Bi wateya baweriya kûr, pêbaweriya neguherbar an baweriya olî ye.
Baxewan	Kurdî, ji navê pîşeyê	Baxçevan; kesê ku bi hûrgilî li xweza û çandinê dinêre.
Bayiz	Kurdî	Behsa demsala payîzê dike, dema dirûn û veguhastinê.
Baz / Baaz	Kurdî	Rasterast bi wateya baz e; dîtina tûj, leza nêçîrvanî û jîriya bilind tîne bîrê.
Bazan / Bazî / Bazo	Kurdî	Şêweyên rêzimanî û biçûkkirinên bi hezkirin ên Baz (baz) in.
Bazît / Baziyan / Bazyan	Kurdî, ji navê cihî	Bi herêma Baziyanê û derbasgehên wê yên çiyayî yên stratejîk re bi hêz girêdayî ye.
Bêbak / Bêbaş	Kurdî	Pêşgira Bê- (bê) bi kar tîne. Bêbak bi wateya bi temamî bê tirs an bê xof e.
Bêcan / Bêdad	Kurdî	Bê ruh (gelek caran di helbestê de ji bo vegotina xemgîniyeke pir mezin tê bikaranîn) an bê dadmendî.
Bêdar / Bêdeng	Kurdî	Bê xew an pir hişyar (Bêdar) û bê deng an gelek bêdeng (Bêdeng).
Bedlîs	Kurdî, ji navê cihî	Bi navê bajarê dîrokî û bi çand dewlemend ê Bidlîsê li Bakurê Kurdistanê hatiye binavkirin.
Behat / Behêz	Kurdî	Behat bi wateya gihîştin an qedera jiyanê ye; Behêz bi wateya pir bihêz, xurt û ji aliyê fizîkî ve zana ye.
Bêhawta	Kurdî	Bi wateya bi temamî yekane, bêhempa an bê mînak e.
Behdîn / Behmen	Kurdî	Behdîn bi ola pak (Zerdeştîtî) ve girêdayî ye; Behmen bi wateya berfî an xwedî ramaneke baş e.
Behoş / Behram	Kurdî	Behoş bi wateya pir jîr e; Behram gerstêrka Merîxê an kesê di dîrokê de serkeftî diyar dike.
Behremend	Kurdî	Pir jêhatî, xwedî behre an bi xwezayî şareza.
Behwan	Kurdî	Parêzvan an kesê çavdêriyê dike.
Belên / Bêlîm	Kurdî	Belên bi wateya sozeke cidî, peyman an sondê girêdayî ye.
Benaw	Kurdî	Bi wateya bê nav an navdar e, ku pir bi bilêvkirina herêmî û çarçoveyê ve girêdayî ye.
Betîn	Kurdî	Wateya germ, bi coş û bi kûrahî dilgerm e.
Bilêse	Kurdî	Pêteke dengdar, şewat an agirê ku nayê kontrolkirin.
Bilind	Kurdî	Bi wateya bilind, li jor, serdest an ji aliyê laşî ve dirêj e.
Birûsk / Bruska	Kurdî	Wateya birûsk an bi pir ronahî biriqandin e. Di axaftina rojane ya Kurdî ya nûjen de, herwiha bi wateya telgrafê ye.
Birwa / Brwa	Kurdî	Wateya baweriya îdeolojîk, piştrastî an baweriya kûr bi kesekî ye.
Biryar / Bryar	Kurdî	Wateya biryareke teqez, şertekî diyarkirî an sozeke cidî ye.
Biwar	Kurdî	Bi wateya rêderbas an kesê ku bi derbasbûna demê re bi kûrahî girêdayî ye.
Blîmet	Kurdî	Bi wateya dahî an kesê ku pir jîr û jêhatî ye.
Botan	Kurdî, ji navê cihî	Çemekî mezin û mîrekîtiyeke dîrokî û pir bibandor a Bakurê Kurdistanê ye.
Brzo	Kurdî / Tûranî	Wateya «bilind» û herwiha «jîr û wêrek» e. Bi navdarî navê Zoraw, kurê qehreman Rustem, e.

Beşên C û Ç: Têgeha jiyanê û nemiriya çiyan

Tîpên C û Ç bi giranî têgeha pir hestyar a Can (jiyan an ruh) û girêdana bingehîn a erdnasî ya Çiya (çiya) dihewînin. Ev nav gelek caran helwesta felsefî ya Kurdî nîşan didin ku jiyan bi axên bilind re bi awayekî neveqetandî girêdayî ye.

Nav	Koka zimanî û bingeh	Wate, girîngiya çandî û werger
Cano	Kurdî	Ji «Can» (jiyan) hatiye û bi biçûkkerê «-o» yê ji bo kur re pêk hatiye. Zindîbûn û ciwaniyê sembolîze dike.
Cawîdan	Kurdî	Bi wateya herdemî, nemir an mîraseke bêdawî ye.
Celal	Erebî / Kurdî	Yê dibiriqe an yê mezin. Di nav sedsalan de bi kûrahî ketiye kevneşopiyên navdanîna Kurdî.
Ceylant	Tirkî / Kurdî	Paşnavek e ku wek navê kesî tê bikaranîn, bi wateya «xezalê», bi nîşandana nazikî û lezê.
Çeko	Kurdî	Şêweyeke biçûkkirinê ya bi hezkirin a ji bo hilgirê çekê an kesê bi parastina şerî re têkildar e.
Çeman	Kurdî	Bi çemên diherikin, avên biçûk an çêreyên kesk û geş re têkildar e.
Cîhan	Kurdî / Farisî	Bi wateya gerdûn an tevahiya cîhanê ye.
Çinar	Kurdî	Dara çinarê; semboleke kûr a hêza domdar, temendirêjî û kokên kûr ên erdnasî ye.
Ciwanî / Juwan	Kurdî (ji bo her du zayendan)	Rasterast bi wateya bedewî, ciwanî û balkêşiya laşî ye.
Çiya / Ciya	Kurdî (ji bo her du zayendan)	Wateya «çiya» ye. Semboleke çandî ya kûr e ku serkeftin, penageh, berxwedêriya nerazî bi teslîmbûnê û welatê xwe nîşan dide.
Comerd	Kurdî	Wateya comerd, pir xêrxwaz û ji aliyê karakterê ve bi mertî ye.
Çoman	Kurdî, ji navê cihî	Çemekî mezin û bajarokekî stratejîk ê sînorî li Parêzgeha Hewlêrê ye.

Beşa D: Dadmendî, qeder û şahên kevnar

Navên bi tîpa «D» dest pê dikin gelek caran têgehên qanûn, rêberiya rêveberî û damezrandina Împaratoriya kevnar a Medan dihewînin û serweriya dîrokî ya Kurdî tînin bîrê.

Nav	Koka zimanî û bingeh	Wate, girîngiya çandî û werger
Daban	Kurdî, ji navê cihî	Herêmeke erdnasî ya taybet û asê diyar dike ku li pişt Çiyayê Pîremêgrûnê li nêzîkî Silêmaniyê ye.
Dado	Kurdî	Navekî wesfker e ku kesê bi xwezayî zana, bêdeng û aram di reftarê de diyar dike.
Dajdar / Dazhdar	Kurdî	Sê wateyên dîrokî yên cuda hene: piştgirekî xurt, parêzerekî qanûnî an parêzvanê kelehekê.
Daksayan / Dakshan	Bandora Sanskrîtî / Kurdî	Bi wateya kesê bi zanîneke mezin bi awayekî biriqdar hatî pîrozkirin an Xwedanê Krîşna ye.
Dallahu	Kurdî, ji navê cihî	Bi navê çiyayekî li herêma Rêjhawê ya Rojhilatê Kurdistanê, li nêzîkî tirba pîroz a Baba Yadgar, hatiye binavkirin.
Daner	Kurdî	Wateya dadger, dadwer an navbeynkarê dadmend ê qanûnê ye.
Daniyar / Danyar	Kurdî	Wateya xwedanekî pir zana û bi kerem an kesekî her tim comerd e.
Dara	Kurdî / Medî	Wateya dewlemend e. Di dîrokê de, navê kurê Baram (Şahê Medyayê) û bajarê kevnar ê Kurd di navbera Mêrdîn û Nisêbînê de ye.
Daristan	Kurdî	Wateya daristan, axên bi daran an daristaneke hov e.
Daryan	Kurdî / Farisî	Wateya mîr, şahê hukum dike an kesê bi kûrahî xwedî behre û zana ye.
Dashamaya / Dashan	Di nav çandan de / Kurdî	Bi wateya kesê hêzeke pir mezin heye an desthilatdarekî bi şik û nazikiya bêguman e.
Dasne	Kurdî, ji navê cihî	Bi navê gundekî taybet û ji aliyê dîrokî ve têkildar ê li herêma Sîdekanê ya Başûrê Kurdistanê hatiye binavkirin.
Dastan	Kurdî	Wateya çîrokeke destanî, mîteke kevnar an efsaneyeke dîrokî ye.
Daulat	Kurdî (ji bo her du zayendan)	Bi wateya dewlemendiyeke pir mezin, mal û milkê komkirî û hêza avahiyê ye.
Dêrsim	Kurdî, ji navê cihî	Bi navê herêma dîrokî, çiyayî û pir serhildêr a Dêrsimê (Tuncelî) li Bakurê Kurdistanê hatiye binavkirin.
Desighan / Dishen	Di nav çandan de	Ronahiya dibiriqe an navên di dîrokê de hatine qebûlkirin ên ronahiyê diyar dikin.
Destan	Kurdî	Bi wateya efsaneya devkî, mît, qedera dawî an «li kêleka avên aram» e.
Dhisna / Digen	Di nav çandan de	Digen kesê bi awayekî bedew jîr û pir balkêş diyar dike.
Dijan / Dwijain	Di nav çandan de / Kurdî	Bi wateya mezin, fireh an mîna heyvê ron e.
Dildar	Kurdî	Navekî pêkhatî ye ku «Dil» (dil) bi kar tîne; wateya evîndar an kesê bi xurtî dil digire ye.
Dilovan	Kurdî	Wateya bi kûrahî dilovan, pir bi rehm û ji hemûyan re dilbaş e.
Dîmen	Kurdî	Wateya dîmen, erdnîgar an nihêrîneke ji aliyê fizîkî ve bedew e.
Diyako	Medî / Kurdî	Navekî din ê Deiokes e. Damezrînerê xanedanê û şahê yekem ê Medyayê ye, ku dîroknivîsê Yewnan Xenophon bi berbiçavî belge kiriye.
Diyari	Kurdî	Wateya diyariyeke hêja, bîranîn, pêşkêşiyeke ruhî an nîşaneyeke teqez e.
Dllshad	Kurdî	Bi wateya di bingeh de kêfxweş, şah an xwedî dilekî her tim şad e.
Dllsher	Kurdî	Navekî şerî yê pêkhatî bi wateya «dilê wêrek» e; kesê cesareta tazî ya şêrekî heye.
Dozan	Kurdî	Têkoşerekî bêwestan an xwedî û parêzvanê dozeke pir dadmend.

Beşên E heta G: Ronahiya sibê, qehremanên mîtolojîk û têkoşîn

Ev tîp mijarên veguhastinê — wek çûna ji şevê ber bi rojê (Elend) — dihewînin û kesayetiyên ji antîka kûr a Kurdî (Ferhad, Egîd) tînin bîrê ku fedakarî û qehremaniya bêhempa nîşan didin.

Nav	Koka zimanî û bingeh	Wate, girîngiya çandî û werger
Edgar	Kurdî	Bi wateya taybetiyên rû, xuyabûna laşî an rûyekî taybet e.
Egîd	Kurdî	Rasterast bi wateya qehreman, serfiraz an şervanekî eniya pêşîn ê pir wêrek e.
Ejder	Tirkî / Kurdî	Bi wateya ejderha ye; xwezayeke cidî û pir ramanî, wêrekiya pir mezin û parastina mîtolojîk sembolîze dike.
Elend / Elind	Kurdî	Wateya sibê ye; tîrêja herî yekem û tûj a rojê di sibê de.
Erdelan / Ardalan	Kurdiya dîrokî	Bi malbata şahî ya Erdelan û mîrekîtiya wan a girêdayî re bi kûrahî girêdayî ye; esilzadiya nerazî bi teslîmbûnê û hêzê diyar dike.
Erdewan	Kurdî	Parêzvanê erdê an kesê bi bingehî bi axa çandiniyê re girêdayî ye.
Ewîndar	Kurdî	Wateya evîndar an kesê hezkirina hestyarî ya kûr bi temamî girtiye ye.
Eylo / Helo	Kurdî	Wateya eqab e, wêrekiya nêçîrvanî, serdestiya bilindahiyên mezin û dîtina tûj diyar dike.
Ferhad / Ferhat	Kurdî / Farisî	Wateya alîkar an Phraortes e. Peykersazekî mîtolojîk ê navdar nîşan dide ku bi awayekî mûcîzeyî tenê ji bo evîna Şahzade Şîrîn çiyayekî koland.
Ferid	Erebî / Kurdî	Bi wateya bi temamî yekane an ji aliyê şarezayiyê ve bêhempa ye.
Ferman	Kurdî	Wateya fermana girêdayî, emrekî hişk an fermaneke şahî ye.
Fîdan	Kurdî	Fîdan an şitileke ciwan e, ku mezinbûna nifşeke nû nîşan dide.
Filipi	Yewnanî / Kurdî	Bi wateya «hezkirê hespan» e; paşnavek e ku gelek caran wek navê kesî tê bikaranîn.
Frado	Kurdî	Bi wateya yekem an kesê di dîrokê de rûmetên mezin bi dest xistine ye.
Gazî	Kurdî	Wateya bang, lavayeke ji tengaviyê an şervanekî ezmûnkar ê gelek şeran e.
Goran	Kurdî, ji navê eşîrê	Wateya çiya, çiyayî, daristanvan an mûzîk e. Zaravaya mezin a Goranî û koma wê ya eşîrî diyar dike.
Govend	Kurdî	Behsa reqsa rêzî ya hevpar a kevneşopî ya Kurdî dike ku yekîtiya civakî û şahiyê bi kûrahî sembolîze dike.
Guli	Kurdî / Farisî	Bi wateya kulîlk an gul e; di dîrokê de wek paşnavê nîşandana bedewiyê hatiye bikaranîn û niha gelek caran navê kesî ye.

Beşên H heta K: Zanayî, hevaltî û serhildanên mezin

Navên vê beşê girîngiya bingehîn a hevbendiyên siyasî (Hawre), jîriya kûr (Hêja, Jîr) û kesayetiyên efsaneyî yên rêberiya serhildanên dîrokî li dijî zordestiyê kirin (Kawa) ronî dikin.

Nav	Koka zimanî û bingeh	Wate, girîngiya çandî û werger
Haakim	Erebî / Kurdî	Bi wateya zana, dermanvan, bijîşk an desthilatdarê serwer e.
Hagen	Îrlandî / Kurdî	Bi wateya ciwan e; di nav beşên cuda yên diyasporayê de hatiye qebûlkirin.
Haizam	Erebî / Kurdî	Bi wateya bi cesaret wêrek an bi temamî bê tirs li hember xeterê ye.
Halil / Xelil	Erebî / Kurdî	Yê bi temamî pêbawer an hevalê xwedî hestên rastîn.
Harun	Erebî / Kurdî	Guncandina rêzimanî ya Kurdî ya Aaron e; gelek caran bi kesayetiyeke çiyayî re girêdayî ye.
Hasan / Hossein	Erebî / Kurdî	Bi wateya baş, xweşik, bedew an bi stranên perestînê re girêdayî ye.
Hashami	Erebî / Kurdî	Esilzadiya koka malbatî an eşîra Benî Haşim diyar dike.
Hawraz	Kurdî	Hildikişîneke asê, rêyeke ber bi jor a çiyayî an serketina li ser astengiyeke mezin.
Hawre / Hawrê	Kurdî	Wateya heval, hevalê nêzîk an rêheval e. Kesekî pir zindî û çalak tîne bîrê.
Hêdî	Kurdî	Wateya aram, bi zanebûn, hêdî an pir nerm di tevgerê de ye.
Hêja	Kurdî	Bi wateya xwedî zanîna kûr, bi xwezayî bi qîmet an bi temamî hêjayî rêzê ye.
Hejar	Kurdî	Wateya feqîr an bê mal û milk e; bi navdarî wek navê nivîskariyê yê hezkirî yê helbestvanê mezin ê Kurd Ebdulrehman Şerefkendî hatiye bikaranîn.
Helkewt	Kurdî	Qewimînek, qezayek an bûyereke tesadufî ya nehatî hêvîkirin.
Helmet	Kurdî	Wateya êrîşeke dijwar an hêrişeke ji nişkê ve û pir giran di şer de ye.
Hemin / Hêmin	Kurdî	Aram, pir bêdeng, bi temamî aştiyane û ji aloziyan bê xem.
Herdayal	Kurdî	Bi wateya dilbaşiya herî mezin û dilovaniya neguherbar a Xwedê ye.
Hermê	Kurdî	Rasterast bi wateya hirmê ye, şîrîniya çandiniyê diyar dike.
Hêriş	Kurdî	Wateya êrîşeke hemaheng an hêrişeke leşkerî ye.
Hestan	Kurdî	Ji aliyê erdnasî ve ji Heston hatiye.
Hîwa	Kurdî	Rasterast û bi hêz bi wateya «hêvî» ye.
Hogir	Kurdî	Piştgirekî bi coş, alîgirekî pabend an kesê ku bi dozekê re bi kûrahî girêdayî ye.
Homer	Kurdî	Guncandina herêmî ya Kurdî ya navê klasîk Homer e.
Hozan	Kurdî	Helbest, stranbêj an hozanekî gerok. Kevneşopiyên devkî yên çîrokvegotina Kurdî û parastina dîrokê bi kûrahî nîşan dide.
Ibrahem	Erebî / Kurdî	Bavê gelek kesan; bandoreke standard a navdanîna Îslamî ye ku ketiye civaka Kurdî.
Ilya	Kurdî (ji bo her du zayendan)	Bi wateya pir mezin, bi şan an «Xwedayê min Yahweh ye» ye.
Iman	Erebî / Kurdî	Wateya baweriya olî an baweriya ruhî ye.
Inderdeep	Di nav çandan de	Bi wateya ronahiya Xwedan e; di civakên diyasporayê de tê bikaranîn.
Jabe	Kurdî	Şêweyeke biçûkkirinê ya kurt û pir bi hezkirin a Jaber e.
Jaff	Kurdî, ji navê eşîrê	Xwedîkerê dewaran. Navê eşîreke Kurd a pir mezin û ji aliyê siyasî û aborî ve navdar li Başûrê Kurdistanê û Îranê ye.
Jamer	Kurdî	Bi wateya bi xwezayî wêrek û bi mertiya bêguman e.
Jamur	Kurdî / Tirkî	Di bingeh de «Charmu» (spî) ya Kurdî ye, ku rayedarên Tirk bi awayekî siyasî guherandine Jamur.
Jane	Kurdî	Ji «Jan» hatiye wek rêbaza nîşandana evîn û hezkirina kûr û neguherbar.
Jangawar	Kurdî	Şervanekî ezmûnkar an têkoşerekî xurt û pabend.
Jangi / Jango	Kurdî	Şervanê bi çalakî dixwaze şer bike; ruhê pir şerî û bêaram sembolîze dike.
Jano	Kurdî	Şêweyeke biçûkkirinê ya bi hezkirin a «Jan» (hezkirî) ye.
Jarê / Jawero	Kurdî	Navên kesî yên kevneşopî ne ku taybetiyên herêmî yên taybet diyar dikin.
Jatinderdeep	Di nav çandan de	Bi wateya ronahiya pak û îlahî ya Xwedan e.
Jêhat	Kurdî	Pir şareza, gelek jêhatî an bi şiyan.
Jîlemo / Jîlwan	Kurdî	Navên kevneşopî ne ku gelek caran bi xweza an mîrasa malbatî ve girêdayî ne.
Jîman / Jînda	Kurdî	Bi diyariya jiyanê re girêdayî ye.
Jîr / Jîrê	Kurdî	Wateya pir zana, gelek jîr û bi kûrahî aqilmend e.
Jîvîn / Jiwan	Kurdî	Navên ku bedewî an hebûnê nîşan didin.
Jiyaan / Jiyan / Jiyar / Jîwar	Kurdî	Têgehên bi kûrahî tevlihev ên jiyan, jiyîn, nêzîkiya dil û şaristaniya pêşketî.
Jorin	Kurdî	Wateya bilind, ji aliyê fizîkî ve li jor an pir hêja ye.
Jupinderdeep	Di nav çandan de	Bi wateya ronahiya bi gotina navê Xwedê re girêdayî ye.
Jwan	Kurdî	Hevdîtina evîndaran; cihekî hevdîtinê yê pir veşartî ku di dîrokê de evîndar lê digihîştin hev.
Kaban	Kurdî	Bi birêveberê malê ve girêdayî ye an di dîrokê de serokê aşpêjan e.
Kajaw	Kurdî, ji navê cihî	Rêbazeke veguhastinê ye an bi Çiyayê Kejhawê re bi kûrahî girêdayî ye.
Kal / Kaz	Kurdî	Navên kesî yên kurtkirî ne ku di çarçoveyên nûjen / diyasporayê de tên bikaranîn.
Kardo / Kardux	Kurdiya kevnar	Kordûenê nîşan dide, navê kevnar ê Yewnanî-Romayî û dîrokî yê ji bo tevahiya herêma Kurdistanê.
Karimi	Erebî / Kurdî	Paşnavekî populer ê ji Kerîm hatiye û comerdiyê diyar dike.
Karwan	Kurdî	Wateya karwan e; rêyên bazirganiya koçer a dîrokî yên di Çiyayên Zagrosê re bi kûrahî sembolîze dike.
Karzan	Kurdî	Bi wateya pîşeyîyekî rastîn, pispor an kesê ku hunera xwe bi temamî nas dike ye.
Kawa	Kurdiya mîtolojîk	Kawayê Hesinkar; qehremanê efsaneyî û bingehîn ê ku rêberiya serhildaneke mezin li dijî zordar Zehak kir. Herwiha bi wateya şahînê ye.
Kayan / Keyan / Kiyan	Kurdî	Wateya şah, rêberê herî serdest, statûya bilind an cewhera kevnar e.
Kazan / Koban / Kobani / Korak	Kurdî, ji navê cihî	Navên ku bi giranî ji bajarên girîng ên Kurdî û kelehên parastinê hatine.
Khaledian	Kurdî	Paşnavekî gelemperî li parêzgeha Kurdistanê ya Îranê ye.
Khuresh	Kurdî	Kesê ku tam mîna rojê ye; ron û jiyander.
Kit	Di nav çandan de	Navekî kurt ê hatî qebûlkirin.
Kovan	Kurdî	Bi wateya xemgîniya kûr, şîna hevpar an komeke bîranînan e.
Kul	Kurdî	Paşnavek e ku wek navê kesî tê bikaranîn, bi wateya kulîlkê.
Kurdê	Kurdî	Bi wateya rast û bi serbilindî bi wateya «Kurdî» ye.

Beşên L heta N: Ciwanî, mezinahî û Medên kevnar

Ev beş bi giranî ji peyvên ku ciwanî, bedewî (Lawin, Lewend) û têkiliya bavûkalan a bi Împaratoriya Medan re (Mado, Midiya) diyar dikin pêk tê; ev ji nifûsa Kurd re çavkaniyeke domdar a serbilindiya dîrokî ye.

Nav	Koka zimanî û bingeh	Wate, girîngiya çandî û werger
Lajin	Kurdî	Navekî xwecihî ye ku taybetiyên herêmî yên taybet û pir li cihê xwe sînordar diyar dike.
Laser	Kurdî (ji bo her du zayendan)	Lafiyeke ji nişkê ve, çemekî bi dengê xurt an herikîna avê ya netê sekinandin diyar dike.
Laso / Lazo	Kurdî	Derbirînên biçûkkirinê yên pir bi hezkirin in, bi wateya «Ey kur» an «Ey ciwan».
Lava	Kurdî	Wateya başbûna kûr, lavakirin û dua ye. Herwiha navê şikeftekê ya taybet a li herêma Hekariyê ye.
Lawan	Kurdî	Pirjimara rasterast a «law» e, bi wateya ciwan an kesên ciwan ên eşîrê.
Lawin / Lawk	Kurdî	Wateya «zilamê ciwan» e. Lawk herwiha şêweyeke strana destanî ya Kurdî ya bi rîtma azad û pir hestyar diyar dike.
Lawko / Lawo	Kurdî	Gotinên bi hezkirin û biçûkkirinê yên ji bo kurekî ciwan an kurekî nûciwan ê di mezinbûnê de ne.
Lawzha	Kurdî	Wateya strana melodîk an perçeyeke mûzîkê ya bedew e.
Laylakh	Kurdî	Havîngehek an çêrgeheke çiyayî ya bilind û serin e ku ji bo çêrandina demsalî tê bikaranîn.
Layro	Zazakî / Kurdî	Di zaravaya Zazakî de bi wateya pitikekî nêr, kur an zarokekî hezkirî ye.
Lewend	Kurdî	Bi taybetî û bi pesn bi wateya kurekî bedew e.
Leylan	Kurdî (ji bo her du zayendan)	Wateya tarîtî, şeva kûr, serab an axa çandiniyê ya bûr e.
Mado	Medî / Kurdî	Ji «Mad» (Med) bi biçûkkerê bi hezkirin «o» hatiye. Wateya «Madê biçûk» e.
Mahmut	Erebî / Kurdî	Yê pir hatiye pesnkirin.
Makwan	Kurdî, ji navê cihî	Çiyayekî bilind, berbiçav û ji aliyê erdnasî ve stratejîk ê li Başûrê Kurdistanê ye.
Malat / Malmal	Kurdî	Dewlemendiya pir mezin, milkê komkirî an dewarên pir diyar dike.
Mam	Kurdiya mîtolojîk	Evîndarê efsaneyî û trajîk ê Zînê di klasîka destanî Mem û Zîn de.
Mandak	Medî / Yewnanî	Navê şahekî kevnar ê Med e ku bi taybetî ji aliyê Yewnanan ve wek Mandax tê naskirin.
Maninderdeep	Di nav çandan de	Bi wateya ronahiya Xwedanê hişê ye.
Mard	Kurdî	Serhildêr, bilind û rabûyî. Navê kevnar ê Yewnanî yê ji bo Medyayê û bavûkalên Luran e.
Mardîn	Kurdî, ji navê cihî	Bajarekî dîrokî û ji aliyê çandî ve dewlemend ê Kurd li başûrrojhilatê Tirkiyeyê (Mêrdîn) e. Wateya «sorê tarî» ye.
Martiya	Kurdiya dîrokî	Serokekî eşîrî yê Kurd ê pir serhildêr ji Îlamê ye ku bi navdarî rêberiya serhildanekê li dijî Daryûş kir (li ser Çiyayê Bîstûnê hatiye qeyd kirin).
Marwan	Kurdî, ji navê cihî	«Bajarê maran» (Mar = mar). Navê kevnar û eslî yê bajarê Merîwanê ye.
Mazar	Kurdî	Navê generalekî dîrokî yê Medan ê pir stratejîk e.
Mazin / Mazîn / Mazn	Kurdî	Wateya pir mezin an serokê eşîrê ye. Herwiha gundekî taybet ê li Wanê ye.
Medya / Midiya	Medî / Kurdî	Axa kevnar a Medan; împaratoriya bingehîn a koka bavûkalên Kurdî.
Meezan / Mîzan	Kurdî	Wateya hevsengiya temamî, giraniya hûr, terazo an pîvaneke rast e.
Mêhvan	Kurdî	Mêvan; girîngiya herî mezin a mêvanperweriya Kurdî nîşan dide.
Mem / Memo	Kurdî	Kesayetiya navendî ya Mem û Zîn; Memo şêweya biçûkkirinê ya pir bi hezkirin e ku ji bo kurên ciwan tê bikaranîn.
Mendo	Kurdî	Navekî kesî yê herêmî bi kokên kevnar e.
Merd / Merdan / Merdox	Kurdî	Wateya pir bi mertî, gelek comerd û bi mêraniya kevneşopî ye.
Merîwan	Kurdî, ji navê cihî	Bajarekî mezin ê Kurd li rojavayê Îranê (Merîwan) e.
Mêrxas	Kurdî	Bi wateya zilamekî pir wêrek û bi qehremaniya bêguman e.
Metîn / Matin	Kurdî	Pir zana, bi rûmet û xwedî reftara bê kêmasî. Çiyayekî li nêzîkî Bamernê ye.
Meywan	Kurdî	Bi mêvan an civînan re têkildar e.
Mezin	Kurdî	Mezin, berfireh an kal.
Mîlan	Kurdî, ji navê eşîrê	Eşîreke Kurd a bihêz li bakurê bajarê Xoyê ye.
Milet	Kurdî	Wateya netewe an gel e.
Mîr / Mîran	Sernavekî Kurdî	Mîr, şah, fermandar an elîta temamî. Şêweyeke kurt û teqez a Emîr e.
Miraz	Kurdî	Xwestekeke kûr, daxwazeke tevahiya jiyanê an niyeteke baldar.
Mitradad	Medî / Kurdî	Herwiha Mehrdad e; yek ji şivanên dîrokî yên Astyages e.
Mîro / Mîrxan / Mîrza / Mirzan	Sernavekî Kurdî	Şêweyên cuda û biçûkkirinê ne ku şahî, statûya mîrî û rêzên malbatî yên esilzade diyar dikin.
Mizgîn	Kurdî	Wateya nûçeyên baş ên pir xweş, peyameke pir şad an mizgînî ye.
Mohammadi / Mohammed	Erebî / Kurdî	Pesn an hêjayî pesnê. Navekî Îslamî yê bi kûrahî ketî nav civakê ye ku mîrasa olî nîşan dide.
Mukrî	Kurdî, ji navê eşîrê	Girêdana bi eşîra Mukrî an herêma Mukriyanê diyar dike.
Namo	Kurdî	Bi wateya xerîb an kesê bi temamî nayê naskirin e.
Narinderdeep	Di nav çandan de	Bi wateya çiraya şah an çiraya Şahê mirovan e.
Navdar	Kurdî	Pir navdar, bi berfirehî naskirî an gelek bi navûdeng.
Nebez	Kurdî	Netêkçûyî, bi temamî têkçûn nedîtî an bi temamî netê dagirkirin.
Nihaan	Kurdî	Ji dîtina asayî re negihîştinbar; bi temamî veşartî an dawî.
Nozer	Kurdî	Kesayetiyeke dîrokî an mîtolojîk a pir rêzgirtî.

Beşên O heta S: Parêzvan, siyasetmedar û mîr

Ev kom bi giranî li ser rêberiya avahiyê (Salar, Sardar), hûrgiliyên dîplomasî û siyasetê (Ramyar) û rastiya bi xeter a rêwîtiya di nav herêmê de (Rêbwar, Karwan) radiweste.

Nav	Koka zimanî û bingeh	Wate, girîngiya çandî û werger
Olan	Kurdî	Bi heybet, bi rastî mezin, pir mezin, dengvedan an ramaneke kûr.
Omêd	Kurdî	Bi awayekî bedew bi wateya hêvî ye (mîna Umêd).
Pale	Kurdî, ji navê pîşeyê	Karkerekî pabend an dirûvanekî çandiniyê.
Parêz	Kurdî	Parêzvanekî domdar an parêzerekî nerazî bi teslîmbûnê.
Pedrad	Farisî / Kurdî	Wateya rêber e; di dîrokê de ji bo naskirina rêberên girîng ên civakê hatiye bikaranîn.
Pejar	Kurdî	Wateya bi kûrahî xemgîn, melankolîk an gelek di fikirînê de ye.
Peros	Kurdî	Wateya dilgermiya bê sînor û coşa pir mezin e.
Pesar	Kurdî	Şikeftek an penageheke xwezayî ya pir parastî ya li çiyan.
Pêşeng	Kurdî	Pêşeng, pêşketî an rêberê teqez ê eniya pêşîn.
Peyman	Kurdî	Bi wateya sondeke cidî, pabendiyeke giran an sozeke pir girêdayî ye.
Piling	Kurdî	Wateya şêr, bebr an piling e; semboleke bihêz a hêza laşî ya herî bilind e.
Qareman	Kurdî	Serfirazê herî mezin an qehremanekî pir hatî pîrozkirin.
Rabar	Kurdî	Bi wateya rêberekî teqez e.
Rabun	Kurdî	Rabûn an beşdarî serhildan / şoreşekê bûn.
Radar	Kurdî	Kesê nû hatiye, tiştekî bi temamî nû an nûjenkirineke temamî.
Rado	Kurdî	Şirovekirina bi rastî an xizmetkirina bi dilsozî.
Radosa	Kurdî, ji navê cihî	Gundekî kevn û dîrokî yê herêma Wanê ye ku bi giranî ketiye bin Tirkkirina siyasî.
Rajan	Kurdiya dîrokî	Bapîrê bi rêz ê pêxember Zerdeşt.
Rajinderdev	Di nav çandan de	Bi wateya Şah Indra ye.
Raman	Kurdî	Fikirîna kûr, jibîrkirin û balkirin. Herwiha navê eşîreke Kurd a li Farisê ye.
Ramtin	Kurdiya dîrokî	Lîstikvanekî çengê yê pir navdar e ku di serdema hukumdariya Xusrew Pervîz ê Sasanî de xizmet kir.
Ramyar	Kurdî	Wateya siyasetmedarekî jêhatî an dewletmedarekî pir şareza ye.
Rashidi	Erebî / Kurdî	Paşnavek e ku baweriya rastîn diyar dike û gelek caran wek navê kesî tê bikaranîn.
Ravinderdeep	Di nav çandan de	Bi wateya Xwedan Roj e.
Rebin / Rêbwar	Kurdî	Kesê şareza di dîtina rê de, rêwî an kesê gelek caran rêwîtî dike.
Rêbaz	Kurdî	Rêbazeke hişk, rêyeke diyarkirî an doktrîneke rêber e.
Redan / Redar	Kurdî	Destûr, parêzvanên çekdar ên rê an rêwîyekî pir destûrdayî.
Rekan	Kurdî	Wateya aviyeke biçûk, rêya ava kaniyê ya bilez an hevalekî nêzîk e.
Renas / Rênas	Kurdî	Şêwirmendekî pêbawer, pêşeng an rêberekî pir agahdar.
Rihaan	Kurdî	Bêhnek pir baş, bêhneke balkêş an reyhana şîrîn.
Rivin	Kurdî	Wateya pêteke ron û direqise ye.
Rizgar	Kurdî	Bi wateya bi temamî xelasbûyî, bi tevahî azadkirî an ji aliyê siyasî ve rizgarkirî ye.
Roder	Kurdî	Hilhatina rojê ya biriqdar an şeqê sibê yê eşkere.
Rohat	Kurdî	Bi wateya «roj hatiye» an «roja pir li bendê hatiye» ye.
Roj / Rojan	Kurdî	Bi wateya roj an tava rojê ye; Rojan bi taybetî qewimîna rojane diyar dike.
Rojyar / Royar	Kurdî	Bi wateya «cihê ku roj bi pêbawerî lê hiltê» an «hevalê rastîn ê rojê» ye.
Sadan	Kurdî	Kêfxweş, bi kûrahî aqilmend, pir baldar, bi temamî bi aqil an malek.
Safin	Kurdî, ji navê cihî	Çiyayekî pir bilind û berbiçav ê li pişt Şeqlawayê ye.
Sahin	Farisî / Kurdî	Paşnavekî ji Farisî hatiye, bi wateya şahînê.
Sakar	Kurdî	Bi temamî pak, pir sade û bi tevahî bê leke.
Salar	Sernavekî Kurdî	Rêberekî teqez, serokekî bi rêz an serokekî eşîrî yê bihêz.
Sama	Kurdî	Sozeke girêdayî an peymaneke cidî.
Saman	Kurdî	Bi wateya dewlemendiya pir mezin, pereyên pir û milkê berfireh e.
Samrand	Kurdî, ji navê cihî	Çiyayekî ji aliyê stratejîk ve girîng ê li Rojhilatê Kurdistanê li nêzîkî Qendîlê ye.
Sangar	Kurdî	Xendekeke kûr, bunkereke xurtkirî an parastina temamî.
Santas	Medî ya dîrokî	Fermandarekî Med ê pir dilsoz e ku berpirsiyarê piyadeyên pir ên Kuroşê Hexamenî bû.
Sarbarz	Kurdî	Serbilind, bi kûrahî bi quretî û kesê her tim serê xwe bilind digire.
Sarbast	Kurdî	Bi wateya bi temamî azad, bi tevahî bê girêdan an ji aliyê civakî ve rizgarkirî ye.
Sardar / Serdar	Kurdî	Serok, kalê pir rêzgirtî yê malbateke mezin an fermandarê herî serdest ê artêşê.
Sardoris	Urartûyî / Kurdî	Şahê yekem ê hatî pesnkirin ê Urartûyê, eşîreke Kurd a kevnar û pir bihêz.
Sarmad	Kurdî	Yê bi rastî herdemî; bi temamî bêdawî.
Savo	Kurdî	Kulîlkeke bedew û rengreng e ku bi xwezayî li herêma Badînanê tê dîtin.
Sawa	Kurdî	Zarokekî biçûk ê nû bi rê dikeve an keskahîya çandiniyê ya bi lez mezin dibe.
Seyyed	Erebî / Kurdî	Beg an xwedan; bi giranî ketiye kevneşopiyên navdanîna olî yên Kurdî.
Şadman	Kurdî	Pir kêfxweş, bi kûrahî şad an her tim bi ken.
Shaheen / Şahin	Kurdî / Farisî	Baz an şahîn; leza pir mezin û taybetiya nêçîrvanî diyar dike.
Sharifi	Erebî / Kurdî	Paşnavekî bi wateya dewlemend e ku gelek caran wek navê kesî tê bikaranîn.
Şêrko	Kurdî	«Şêrê çiyayê» an kesayetiyeke pir wêrek; bi navdarî navê helbestvanê efsaneyî Şêrko Bêkes e.
Şivan	Kurdî, ji navê pîşeyê	Şivan; bi şêweya jiyana maldariyê û mayîna çandiniyê ya çiyan re pir nêzîk girêdayî ye.
Siler	Kurdî	Leylak, çêkerê werîsan ê pispor, zanyarekî kûr an kesê bi bizmaroka kunan kun dike.
Simco / Smko	Kurdî	Biçûkkerê Îsmaîl e; bi wateya «kesê guh dide» ye. Di dîrokê de rêzê li Smayîl Axa Şikak, rêberê şoreşger ê sembolîk, digire.
Sirvan / Sirwan	Kurdî, ji navê cihî	Çemekî bi herikîna pir mezin ê Rojhilatê Kurdistanê ye. Herwiha bi wateya «roja nû» an «roja hiltê» ye.
Siwar / Swara	Kurdî	Siwarekî pir şareza, leşkerekî siwar an mamosteyekî serdest ê siwariyê.
Siyaksar	Medî ya dîrokî	Şahekî Med ê bihêz û desthilatdarê temamî ji 624 PZ ve.
Siyamand	Kurdî	Bi taybetî bi wateya «xwediyê serbilind ê hespê reş» e.
Slovan	Kurdî, ji navê eşîrê	Eşîreke taybet û ji aliyê dîrokî ve têkildar a li Bakurê Kurdistanê ye.
Snur	Kurdî	Sînorê teqez an xeta hişk a ku du axên cuda vedike.
Soran	Kurdî, ji navê eşîrê	Mîrek. Zaravayeke mezin a Kurdî, herêmeke erdnasî ya berfireh û gelê Kurmanciya Navendî nîşan dide.
Suleman	Erebî / Kurdî	Zilamekî pir aştiyane û bi kûrahî dîplomatîk.

Beşên T heta Z: Ronahî, bahoz û mîrasa Zerdeştî

Beşa dawî ya ferhenga navan navên ku girîngî didin hewldana zanistî (Zana), mayîna li hember bahozên nayên kontrolkirin (Ziryan) û kokên olî yên pir kevnar (Zerdeşt) dihewîne.

Nav	Koka zimanî û bingeh	Wate, girîngiya çandî û werger
Taba	Kurdî	Bi wateya bi kûrahî aştiyane an tevgerkirina «bi» kesên din re di ahenga temamî de ye.
Taha	Kurdî	Bi wateya bi temamî yekane û pir kêmpeyda ye.
Tajan / Tazhan	Kurdî	Şaxeke tenik, şîna kûr, bi temamî wêrankirî an bi talana wêranker (Talan) re girêdayî.
Tajdin / Tazhdin	Kurdiya edebî	Xêrxwazekî efsaneyî û pir dewlemend ê çîrokên Kurdî ye, bi taybetî di destana Mem û Zîn de xuya dibe.
Takin	Kurdî, ji navê cihî	Bi temamî dûr mayîn; navê çiyayekî bi heybet ê Bakurê Kurdistanê ye.
Tamar	Kurdî	Pir neşeffaf, ji aliyê dîtinê ve nezelal an bi kûrahî bi sirr.
Tamo	Kurdî	Şêweyeke biçûkkirinê ya kurt û pir bi hezkirin a Teymûr e.
Tamoura	Kurdî	Amûreke mûzîkê ya kevnar e (laş + şîn); koka zimanî ya rastîn a tenbûra Farisî ye.
Tanok	Kurdî	Dorhêlîneke xurt an berbendeke bi şaxan a pir parêzvan.
Tapo	Kurdî	Cotgeheke pir bi qezenc û bê bac an meqbûza fermî ya milkê.
Taro	Kurdî	Navekî kesî yê kevneşopî yê Kurdî ye ku di dîrokê de hatiye bikaranîn.
Taufiq	Erebî / Kurdî	Bexta pir baş û bexta îlahî.
Tavan / Tavon	Kurdî	Barana biharê ya xwedîker, banê herî jor, ji aliyê laşî ve xurt an pir saxlem.
Tîrêj / Tîşk	Kurdî	Tîrêjeke tava rojê ya pir ron û tûj.
Umêd	Kurdî	Hêviya kûr û neguherbar li hember dijwariyan.
Wan	Kurdî, ji navê cihî	Bi navê bajarê mezin û gola berfireh a Wanê ya li Bakurê Kurdistanê hatiye binavkirin.
Wirya / Wishyar	Kurdî	Pir hişyar, bi temamî şiyar, gelek bi çavdêrî û bi tevahî baldar.
Xabûr	Kurdî, ji navê cihî	Bi navê Çemê Xabûrê yê pir mezin û jiyander hatiye binavkirin.
Xebat	Kurdî	Wateya têkoşîneke dijwar, hewldaneke mezin an şerekî siyasî / civakî yê dirêj e.
Xelat	Kurdî	Diyariyeke hêja, xelata payebilind an xelatek pir bi qîmet.
Xelil	Kurdî	Hevalekî bi temamî pêbawer û bi tevahî dikare kes pişta xwe pê girê bide.
Xoşnaw	Kurdî	Navekî pir xweş an kesê bi navdarî naskirî ye.
Xuresh	Kurdî	Kesê ku tam mîna rojê ye; biriqdar û jiyander.
Yado	Kurdî	Rêberekî dîrokî yê Kurd ê pir rêzgirtî.
Yaran	Kurdî	Hevalekî pir nêzîk an razparêzekî temamî.
Yezdanser	Kurdî	Navekî pêkhatî yê bihêz û matmayîhêl bi wateya «Şêrê temamî yê Xwedê» ye.
Yousefi	Farisî / Kurdî	Bi wateya kurê Yûsif e; paşnavek e ku bi giranî wek navê kesî tê bikaranîn.
Zadin	Kurdî	Mirovekî pir pîr ê gelek zana û di jiyanê de bi kûrahî ezmûnkar e.
Zagros	Kurdî, ji navê cihî	Rêzeçiyayên 1,000 kîlometre yên bavûkalên Kurdan; di dîrokê de mala nerazî bi teslîmbûnê ya Zakrtis e.
Zakhan	Kurdî	Kevirên pir hişk û neşikestinbar diyar dike û berxwedêriya fizîkî ya nerazî bi teslîmbûnê nîşan dide.
Zakho	Kurdî, ji navê cihî	Bajarê dîrokî û ji aliyê stratejîk ve girîng ê Zaxoyê li Badînan, Başûrê Kurdistanê ye.
Zal	Kurdiya mîtolojîk	Siwarekî şareza an serokekî bi rêz; bavê bi navûdeng ê qehremanê efsaneyî Rustem.
Zalko	Kurdî	Pirjimara Zal e; komeke bi heybet a siwaran diyar dike.
Zaman	Erebî / Kurdî	Kesê teqez ê serdemê.
Zamand	Kurdî	Derbasbûna demê, bahozeke dijwar, bayê demsalî yê xurt an çêrgehên berfireh ên tijî nebatan.
Zana	Kurdî	Zanyarekî jîr, rewşenbîrekî kûr an kesê pir zana ye.
Zandi	Farisî / Kurdî	Parêzvanê herî mezin ê mirovan.
Zaniyar	Kurdî	Pir zana, gelek agahdar an bi xwezayî zana.
Zapan	Kurdî	Şaxa diherike ya çemekî ye; herwiha kevirên bi rûyê saf ên ku zarokên li kenarên çeman dilîzin bi kar tînin.
Zaram	Kurdî	Bi wateya yek di hezarekê de ye; zarokekî pir yekane.
Zarei	Farisî / Kurdî	Paşnavekî pîşeyî yê ji bo cotkar e ku wek navê kesî tê bikaranîn.
Zarian / Zaryan	Kurdî (ji bo her du zayendan)	Kesê bi serkeftî zêr dibîne an lêgerekî daxwazkar ê dewlemendiya mezin.
Zaza	Kurdî, ji navê eşîrê	Bi wateya tevgerkirina domdar e. Herwiha rasterast gelê Zaza û zaravaya wan a pir cuda diyar dike.
Zerdeşt	Kurdiya dîrokî	Pêxemberê mezin Zerdeşt, damezrînerê efsaneyî yê Zerdeştîtiyê.
Zîlan	Kurdî	Bahozeke pir wêranker an bayekî pir tund.
Zîrek	Kurdî	Pir jîr, gelek aqilmend an ji aliyê laşî û derûnî ve bi lez.
Ziryan	Kurdî	Bi wateya bahozeke dijwar a zivistanê an bahozeke berfê ya ku dîtinê digire ye; hêzeke bi temamî netê sekinandin tîne bîrê.
Zoran	Kurdî	Wateya sultan, şahê temamî an kesê xwedî hêza herî serdest û bê hevrik e.