Çanda kurdî tevneke dewlemend e ku di sedsalên dîrok, kevneşopî û berxwedêriyê de hatiye hûnandin. Wekî yek ji çandên herî kevn ên cîhanê, ew di şertên cihêreng de maye û geş bûye û di vê rêwîtiyê de tevliheviyên mirovahiyê vedide. Di vê nivîsa blogê de em ê cewherê çand û mîrata Kurdistanê vekolin, dîroka kurdan, kesayetiyên girîng ên dîrokî û beşdariyên wan di civakê de derxin pêş. Bi me re bibin da em hêmanên cihêreng ên vê mîrata çandî ya zindî û tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan ên ku nasnameya wan şekil dane bi kûrahî vekolin.
Kokên çanda kurdî
Ji bo têgihîştineke kûr a çand û mîrata Kurdistanê, divê mirov pêşî kokên wê vekole. Kurd komeke etnîkî û zimanî ya xwecihî ya herêmên çiyayî yên Rojhilata Navîn in, bi sereke li Îran, Îraq, Sûriye û Tirkiyeyê. Zimanê wan ê taybet kurdî ye û kevneşopiyên cihêreng ên hezar salan bi hev re parve dikin.
Bingeha çanda kurdî di rêbazên kevnar ên çandiniyê yên herêmê, şêwazên jiyana koçerî û avabûna malbatên mezin û eşîretan de bi kûrahî kokdar e. Di dîrokê de gelê kurd beşdarî bûyerên cihêreng ên girîng ên dîrokî bûye û beşdarî dewlemendiya çandî ya xwe kiriye.
Kesayetiyên dîrokî yên kurd ên ku çand şekil dane
Kesayetiyên cihêreng ên dîrokî yên kurd di şekildana qada çandî ya gelê kurd de rolên bingehîn lîstine. Ji helbestvanan heta şoreşgeran, van kesayetiyan şopeke jênabir hiştiye ku di dirêjahiya demê de deng vedide. Çend kesayetiyên derketî pêş ev in:
Ehmedê Xanî (1650-1707) - Helbestvan û fîlozofekî navdar ê kurd; berhemên Xanî ji bo wêjeya kurdî bingehîn in. Helbesta wî ya destanî «Mem û Zîn» gelek caran wekî nîşana nasnameya kurdî û evînê tê dîtin.
Şerefxanê Bidlîsî (1543-1604) - Dîroknivîs û rêberekî siyasî; wî bi berhema xwe «Şerefname» beşdariyeke girîng di belgekirina dîroka kurdan û yekgirtina malbatên mezin ên kurd de kir.
Ebdulrehman Paşa - Kesayetiyeke navdar a dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an; ew bi hewldanên xwe yên dîplomatîk ên yekgirtina hêzên kurdî li hember dijwariyên herêmî tê nasîn.
Ev kesayetiyên navdar ên kurd mîrata dewlemend a rewşenbîrî û çandî ya gelê kurd nîşan didin û herwiha ronî dikin ka beşdariyên wan çawa nîzama siyasî ya serdest asteng kirine an temam kirine.
Tevneke kevneşopiyan
Çanda kurdî bi adetên taybet ên ku li gor herêman diguherin tê nîşankirin. Bo nimûne, cil û bergên kevneşopî yên kurdî zindî û taybet in û şêwaz û rengên wan li gor dever û bûyerê diguherin. Kirasên jinan bi gelemperî rengên ronî yên bi nexşên destdirû yên hûrûkûr xemilandî hene, lê cilên mêran bi gelemperî ji kirasekî dirêj û êlekekê pêk tên.
Muzîk û dans hêmanên sereke yên çanda kurdî ne. Dehol, amûreke kevneşopî ya lêdanê, û saz, amûreke bi têlan, beşên bingehîn ên pîrozbahiyên cihêreng in, bi taybetî di dawet û festîvalan de. Govend, dansa kevneşopî ya kurdî, ruh û tevna civakî ya civakê nîşan dide; mirov destên hev digirin û di xelekan de dilîzin û bi vî awayî yekîtiyê nîşan didin.
Festîval û pîrozbahî
Salnameya kurdî tijî gelek festîvalan e ku aliyên cihêreng ên jiyan û xwezayê pîroz dikin. Di nav yên navdar de ev hene:
Newroz - Di 21ê Adarê de tê pîrozkirin û hatina biharê û nûbûna jiyanê nîşan dide. Ev cejna kevnar bûye hevmana nasnameya kurdî û berxwedana li dijî zordariyê.
Celaledîn - Pîrozbahiyek ku rûmetê dide helbestvanê tirk-kurd Celaledîn û bi xwendina helbestan û muzîkê tê nîşankirin. Ev festîval girîngiya mîrata wêjeyî di çanda kurdî de vedide.
Roja Serxwebûna Kurdistanê - Kurd li seranserê cîhanê vê rojê bi bîr tînin; ew têkoşîna wan a berdewam a ji bo naskirin, xweserî û parastina dîroka xwe ya dewlemend bi bîr tîne.
Tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan
Berxwedêrî û xweragirtina gelê kurd dikarin bi rêya gelek tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan bên şopandin. Kurd rûbirûyê dîrokeke aloz bûne ku bi zordariya derveyî û pevçûna hundirî hatiye nîşankirin. Lê ew berdewam hewl dane hebûna xwe li qada cîhanî piştrast bikin.
Yek ji tevgerên girîng komara Qazî Mihemed bû ku di 1946an de hat damezrandin. Ev demeke girîng di dîroka kurdan de bû û hewldaneke hevpar a damezrandina dewleteke serbixwe ya kurdî nîşan da. Herçiqas demkurt bû, ew hîn jî beşeke girîng a hêviyên kurdan a diyarkirina çarenûsa xwe ye.
Di salên dawî de şerê li dijî DAIŞê ji bo naskirina cîhanî ya têkoşîna kurdan demeke diyarker bû. Hêzên kurdî, ku bi navê Pêşmerge tên nasîn, hem di parastina axên xwe de hem jî di parastina berjewendiyên Rojava li herêmê de roleke girîng lîstin. Wêrekiya wan û biryardariya wan a siyasî dîtinên li ser dîplomasiya kurdan guherandine.
Rola zimanê di nasnameya çandî de
Ziman beşeke bingehîn a nasnameya çandî ye û zimanê kurdî, ku zaravên cihêreng ên wekî kurmancî û soranî dihewîne, wekî hêmaneke sereke di parastina mîrata kurdî de kar dike. Tevî astengên ji kêmbûna piştgiriyê li hin herêman, hînkirina ziman, wêje û helbesta kurdî ji nû ve zêde bûye, bi taybetî di nav nifşên ciwan de.
Bi vî awayî zimanê kurdî bûye amûreke derbirîna çandî û domdariyê û dengên kesayetiyên navdar ên kurd ên ku di dirêjahiya dîrokê de perwerdehî û xwendin û nivîsandin pêş xistine vedide. Ji festîvalên wêjeyî heta akademiyên zimanê, hewldan tên kirin da mayîna zimanê kurdî wekî rêyeke bilindkirina serbilindiya çandî misoger bikin.
Bandora nûjen a çanda kurdî
Îro çanda kurdî di nav dijwariyan de berdewam geş dibe. Hunermend, muzîkjen û fîlmçêker dest pê dikin dewlemendiya mîrata kurdî bi temaşevanên cîhanî re parve bikin. Cîhan nirxa vegotinên çandî yên taybet nas dike û hunermendên kurd ên wekî Safinaz û Şivan Perwer li asta navneteweyî tên pesnkirin. Berhemên wan hem şahî û kêfxweşiyê pêşkêş dikin, hem jî bi hêz têkoşîn û serkeftinên gelê kurd bi bîr tînin.
Herwiha wêjeya hemdem a kurdî hêz digire û nivîskar mijarên nasname, sirgûn û berxwedanê vediguhêzin. Navên navdar ên wekî Bextiyar Elî û Çoman Herdî bi vegotina çîrokên ku hem kurd hem jî mirovahî bi giştî dikarin xwe tê de bibînin wêjeya kurdî ji nû ve diyar dikin. Ev vejîna wêjeyî berxwedêriya nasnameya kurdî li paşxaneya dijwariyên nûjen nîşan dide.
Siberojeke ronî ji bo çanda kurdî
Rêwîtiya çanda kurdî di dirêjahiya serdeman de mînakeke çîroka berxwedêrî û xweguncandinê ye. Ji kevneşopiyên kevnar heta derbirînên hemdem, dewlemendiya çand û mîrata Kurdistanê tevî dijwariyên cihêreng berdewam geş dibe. Dema em li siberojê dinêrin, nasname û tevgerên çandî yên ji tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan derketine hêviyê ji nifşên siberojê re pêşkêş dikin.
Bingehîn e ku hişyariya cîhanî ya dîrok û çanda kurdan bê pêşxistin, beşdariyên kesayetiyên dîrokî yên kurd bên naskirin û vegotina ku di demê de hatiye hûnandin bê domandin. Gelê kurd bi parastina zimanê xwe, pîrozbahiya kevneşopiyan û parvekirina çîrokan dikare misoger bike ku dîrok û nasnameya wî di cîhaneke her ku diçû bi hev ve girêdayîtir dibe de berdewam deng bidin.
Di dawiyê de çanda kurdî tenê bermahiyeke boriyê nîne; ew şahidiyeke zindî ya ruhê mirovî ye. Pabendiya berdewam bi huner, perwerdehî û dîplomasiya çandî re dê alîkariya avakirina siberojeke ronîtir ji bo gelê kurd bike û di heman demê de axaftina çandî ya cîhanî dewlemend bike.
Pirsên pir tên pirsîn
Cewherê çanda kurdî çi ye?
Çanda kurdî tevneke dewlemend e ku di sedsalên dîrok, kevneşopî û berxwedêriyê de hatiye hûnandin û tevliheviyên mirovahiyê vedide.
Çend kesayetiyên girîng ên dîrokî di çanda kurdî de kî ne?
Di nav kesayetiyên navdar de Ehmedê Xanî, helbestvanê ku bi helbesta xwe ya destanî «Mem û Zîn» tê nasîn, Şerefxanê Bidlîsî, dîroknivîs û rêberê siyasî, û Ebdulrehman Paşa, ku bi hewldanên xwe yên dîplomatîk tê nasîn, hene.
Çend adetên kevneşopî yên çanda kurdî çi ne?
Di nav adetên kurdî de cil û bergên kevneşopî yên rengîn, muzîka bi amûrên wekî dehol û sazê û dansên hevpar ên wekî govendê hene.
Di çanda kurdî de çi festîval tên pîrozkirin?
Di nav festîvalên girîng de Newroz, ku hatina biharê nîşan dide, Celaledîn ji bo rûmetdayîna mîrata wêjeyî ya kurdî û Roja Serxwebûna Kurdistanê ji bo bibîranîna têkoşîna naskirinê hene.
Ziman çawa di nasnameya çandî ya kurdî de rolek dilîze?
Zimanê kurdî hêmaneke sereke ya nasnameya çandî ye û ji bo parastina mîratê û pêşxistina perwerdehî û xwendin û nivîsandinê di nav nifşên ciwan de kar dike.