Meyan Xatûn yek ji sedsalên herî tevlihev ên dîroka Kurdî derbas kir. Ew di destpêka salên 1870an de di cîhana dawiya Osmaniyan de ji dayik bû û di dawiya salên 1950an de mir, piştî ku şahidiya hilweşîna împaratoriya ku destpêka jiyana wê şêwe kiribû, parçekirina Kurdistanê di nav çar dewletan de, du Şerên Cîhanê û bilindbûna dewlet-neteweya nûjen di hemû dijminatiya wê ya nasnameya Kurdî de kir. Jiyana ji serdema Ebdulhemîdê Duyem heta serdema Nasir û Eisenhower ne jiyana sedsalekê bû, lê ya çendan — û ji bo jineke Kurd a xwedî cih, ew rêdîtin di rêzeke guherînên siyasî ya hema bêje nehişbar de bû, ku her yekê cîhana derdora wê ji nû ve birêxistin kir.

Jinên Kurd ên elîta eşîrî di cîhana dawiya Osmaniyan de xwedî helwesteke taybet bûn: di heman demê de bi adetên civakî yên civaka çiyayî ya Misilman a muhafezekar ve girêdayî bûn û xwedî desthilatiyeke pratîkî bûn ku çavdêrên Ewropayî û Osmanî gelek caran sosret didîtin. Malên rêberên eşîrî yên bi hêz ne tenê cihên navmalê bûn; ew navendên siyasî û aborî bûn, û jinên ku ew bi rê ve dibirin hêza rastîn bi kar dianîn — li ser çavkaniyan, li ser torên erkan û li ser perwerdehiya nifşa paşê. Meyan Xatûn di vê kevneşopiyê de kar kir.

Jiyana wê pencereyek e ji bo têgihiştina serpêhatiya jinên Kurd ên çîna wê di nav sedsalekê guherînên mezin de — jinên ku kêm dibûn mijara sernavên nûçeyan, lê tevna jiyana civakî ya Kurdan di nav her felaketa ku sedsala bîstem li ser gelê wan anî de bi hev re girtin.

Naverok

1. Beşa 1: Cîhana ku ew tê de ji dayik bû

2. Beşa 2: Jinên Kurd ên elîta eşîrî

3. Beşa 3: Şer û guherîna cîhana Osmanî

4. Beşa 4: Jiyan di bin komarê de

5. Beşa 5: Mîras

6. Rêza demî

7. Çavkanî

8. Pirsên pir tên pirsîn

Beşa 1: Cîhana ku ew tê de ji dayik bû

Meyan Xatûn di 1873 an 1874an de li cîhana çiyayî ya Kurd a dawiya Împaratoriya Osmanî ji dayik bû — civakek ku sazûmanên eşîrî û torên olî yên Îslamî çarçoveya jiyana rojane dabîn dikirin, û dewleta Osmanî tê de hebûneke dûr bû; ew di daxwazên bacê û komkirina leşkeran de ji her rêveberiyeke erênî ya herêmê rastîntir bû. Herêmên bilind ên Kurdistanê yên vê serdemê cîhaneke dewlemendiya çandî ya sosret bûn: civakek ku li gel cotkar û şivanên ku piraniya nifûsê pêk dianîn, helbestvanên mezin, şervanên tirsnak û rêberên ji aliyê siyasî ve zîrek hilberandin.

Jinên çîna wê bi awayê jinên elîta bajarî ya Osmanî nayên veşartin. Daxwazên pratîkî yên jiyana eşîrî — rêvebirina malên mezin, çavdêriya karên çandinî û şivantiyê, pêşwazî û mêvandariya mêvanên ku ji seranserê herêmê agahiyên siyasî dianîn — jinên agahdar, jêhatî û xwedî şiyana biryardanê dixwestin. Kevneşopiya jinên Kurd ên bi hêz, ku kesayetiyên wek Edela Xanim a eşîra Caf mînakên wê ne, di tevna civakî ya Kurdan de kûr bû.

Beşa 2: Jinên Kurd ên elîta eşîrî

Rola jinan di civaka eşîrî ya Kurd de ji ya çavdêrên derve bi gelemperî nas dikirin tevlihevtir bû. Her çend desthilatiya siyasî ya fermî hema bêje bi tevahî ya mêran bû, desthilatiya nefermî — desthilatiya şehrezayî, serpêhatî û têkiliya civakî — ne tenê bi zayendekê ve girêdayî bû. Jinên bi temen ên malbatên berbiçav rêzek bi dest dixistin ku adetên zayendî derbas dikir. Wan nakokî navbeynî dikirin, lojîstîka mêvandariya eşîrî ya ji bo avakirina têkiliyên siyasî navendî bû bi rê ve dibirin û wek depoyên zanîna nesebî û siyasî ya ji bo xebitîna civaka eşîrî bingehîn bû kar dikirin.

Temenê dirêj ê Meyan Xatûn — ew nêzî heştê û çar sal jiya — wateya wê hebû ku wê cureya desthilatiyê ya tenê bi dehsalan çavdêrî û beşdariyê tê kom kir. Heta nîvê sedsala bîstem, ew girêdaneke zindî bi cîhaneke bi tevahî hatibû guhertin re bû: jinek di pergala eşîrî ya Kurdî–Osmanî de ji dayik bûbû û dîtibû ku ew du caran tê ji holê rakirin û pergala siyasî ya nû cihê wê digire; pergala ku kêm sebr ji bo jiyana civakî ya xweser a Kurdî ya wê tê de mezin bûbû hebû.

Beşa 3: Şer û guherîna cîhana Osmanî

Salên Şerê Cîhanê yê Yekem ji bo herêmên Kurd ên Împaratoriya Osmanî felaketbar bûn. Parêzgehên rojhilatê Enatoliyê — ku beşeke mezin a nifûsa Kurd li wir dijî — meydana şer a di navbera hêzên Osmanî, Rûsî û paşê Brîtanî de bûn. Qirkirina Ermeniyan a 1915–1916an, koçberkirinên bi zorê, kampanyayên leşkerî û xelayî û nexweşiyên ji wan derketin beşeke pir mezin a nifûsa rojhilatê Enatoliyê kuştin. Civakên Kurd ji hemû van felaketan bandor bûn, hem wek qurbanên wêrankirina giştî hem jî, di hin rewşan de, wek beşdarên tundiya ku dewleta Osmanî li dijî Ermeniyan bi rê ve dibir.

Jinên wek Meyan Xatûn — jinên ku mal bi rê ve dibirin û ji bo mayîna malbatên xwe di nav xerabûna şer û koçberiyê de berpirs bûn — beşeke bêhevseng a barê van salan hilgirtin. Hilweşîna împaratoriyê û damezirandina paşê ya Komara Tirkiyeyê çarçoveya siyasî ya ku jiyana civakî ya Kurdan tê de çalak bû bi bingehîn guhertin. Siyasetên navendîkirinê yên êrîşkar ên dewleta nû tam sazûmanên eşîrî û olî kirin armanc ku çarçoveya xweseriya Kurdî dabîn kiribûn.

Beşa 4: Jiyan di bin komarê de

Tepeserkirina Serhildana Şêx Seîd di 1925an de ji aliyê Komara Tirkiyeyê ve û kampanyayên paşê yên li dijî jiyana çandî û siyasî ya Kurdî rewşa hebûna Kurdan li Tirkiyeyê guhertin. Koçberkirina bi kom a malbatên Kurd ji rojhilatê Enatoliyê, qedexekirina zimanê Kurdî di jiyana giştî de, ji holê rakirina sazûmanên eşîrî — ev siyaset rasterast bandorê li civakên ku jinên Kurd ên nifşa Meyan Xatûn jiyana xwe tê de derbas kiribûn kirin. Sazûmanên desthilatiyê yên ku wan hêza xwe ya nefermî tê de bi kar anîbû dihatin ji holê rakirin.

Lê civaka Kurd di vê serdemê de xweragiriyeke sosret nîşan da. Her çend sazgehên siyasî û çandî yên fermî hatin tepeserkirin, tevna civakî ya jiyana Kurdî — ku bi torên malbatê, pêkanîna olî, kevneşopiya devkî û desthilatiya nefermî ya rûspiyên rêzdîtî dihat parastin — ji texmînên siyasetên dewletê mayîndetir derket. Jinên wek Meyan Xatûn, ku parêzvanên vê tevna civakî bûn, bi wateyeke pir rastîn parêzvanên berdewamiya ku tepeserkirina fermî nikarî bi tevahî vemirîne bûn.

Beşa 5: Mîras

Meyan Xatûn di 1957 an 1958an de mir, li cîhaneke ji ya ew tê de ji dayik bûbû bi awayekî nenas hatibû guhertin. Împaratoriya Osmanî ev demeke dirêj bû ji holê rabûbû. Kurdistan hîn parçekirî bû. Daxwazên siyasî yên Kurdan hîn bi cih nehatibûn. Lê gelê Kurd — ku jinên wek wê alîkar bûbûn tevna wî ya civakî di nav dehsalan tepeserkirinê de biparêzin — bi tevahî zindî bû. Mîrasa wê ne mîrasa meydana şer an platforma siyasî ye; ew mîrasa bêdengtir a ragiriyê ye: jina ku dema cîhan hilweşiya tişt bi hev re girt, tiştê ku dikarî bê parastin parast û ew radestî nifşa paşê kir.

Rêza demî ya Meyan Xatûn

1873/4 — Di cîhana eşîrî ya Kurd a dawiya Împaratoriya Osmanî de ji dayik bû.

1914–1918 — Şerê Cîhanê yê Yekem herêmên bilind ên Kurdî yên rojhilatê Enatoliyê wêran dike.

1923 — Damezirandina Komara Tirkiyeyê; tepeserkirina çandî û siyasî ya Kurdî dest pê dike.

1925 — Serhildana Şêx Seîd tê tepeserkirin; malbatên Kurd bi kom tên koçberkirin.

1957/8 — Di temenê nêzî heştê û çar salî de dimire.

Çavkanî

1. Mojab, Shahrzad (edîtor). Jinên Neteweyeke Bêdewlet: Kurd. Mazda Publishers, 2001.

2. McDowall, David. Dîroka Nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.

3. Bruinessen, Martin van. Axa, Şêx û Dewlet. Zed Books, 1992.

4. Jwaideh, Wadie. Tevgera Neteweyî ya Kurd. Syracuse University Press, 2006.

5. Beşdarên Wikipedia. Meyan Xatûn. https://en.wikipedia.org/wiki/Meyan_Khatun

Pirsên pir tên pirsîn

Meyan Xatûn kî bû?

Meyan Xatûn (1873/4–1957/8) jineke Kurd a elîta eşîrî bû ku tevahiya rêça dawiya Osmaniyan û destpêka komarê derbas kir. Jiyana wê hilweşîna Împaratoriya Osmanî, damezirandina Komara Tirkiyeyê û tepeserkirina bi pergal a jiyana çandî û civakî ya Kurdî di sedsala bîstem de derbas kir. Ew nûnertiya nifşa jinên Kurd dike ku di nav dehsalan guherînên siyasî de berdewamiya civakî parastin û bîra çandî parastin.

Jinên Kurd ên elîta eşîrî di civaka Kurd de çi rol lîstin?

Jinên Kurd ên elîta eşîrî di civaka Kurd de xwedî helwesteke desthilatiya nefermî ya girîng bûn. Wan malên mezin ên wek navendên siyasî û aborî kar dikirin bi rê ve dibirin, nakokî navbeynî dikirin, torên erkan ên civakî diparastin û wek parêzvanên zanîna nesebî û siyasî ya ji bo xebitîna eşîrê bingehîn bû kar dikirin. Her çend desthilatiya siyasî ya fermî bi piranî ya mêran bû, desthilatiya nefermî ya jinên bi temen ên malbatên berbiçav bi berfirehî dihat naskirin û rêz jê re dihat girtin.

Meyan Xatûn çawa di kevneşopiya berfirehtir a jinên Kurd ên navdar de cih digire?

Ew di kevneşopiya jinên Kurd ên bi hêz de ye ku kesayetiyên wek Edela Xanim a eşîra Caf, Mestûre Erdelan û Asenath Barzanî di nav xwe de digire — jinên ku di civaka Kurd de desthilatiya rastîn bi kar anîn, çi bi meqamên fermî yên desthilatiyê, destkeftiyên edebî an bandora nefermî ya ku bi şehrezayî, serpêhatî û cihê civakî re tê. Çîrokên wan rastkirineke bingehîn a wê dîtina xelet in ku dîroka Kurdî tenê karê mêran bû.