Muhammad ibn Husayn al-Rawadi Kî Bû?
Muhammad ibn Husayn al-Rawadi (mir nêzî 953–956 piştî Zayînê) damezrînerê xanedana Rewadiyan a Kurdbûyî bû, ku di sedsalên 10an û 11an de li Tebrîzê û Azerbaycanê hukum kir û di çavkaniyên serdema navîn de wekî mîrgeheke Kurdî tê vegotin. Malbata wî di destpêkê de bi eslê xwe Ereb bû — malbata Erebî ya Rewadî ji dawiya sedsala 8an ve wekî hukumdarên girêdayî Ebbasiyan li herêma Tebrîzê hukum kiribû — lê heta nîva sedsala 10an bi rêya zewacên bi malbatên Kurd ên herêmî re û tevlîbûna di cîhana eşîrî ya Kurdan de bi tevahî Kurdbûyî bûn. Dîroknasê Osmanî Münejjim Bashi, Muhammad ibn Husayn wekî yekem hukumdarê Rewadiyên Kurdbûyî nas dike û destnîşan dike ku wî li navçeyên Ermenistanê hukum kir.
Ji bo dîroknasên Kurd, Muhammad ibn Husayn al-Rawadi damezrînerê dewleta Kurdî ya yekem li Azerbaycanê ye — mîrgehek ku Tebrîz, Merağe, Erdebil, Urmiye û qadeke pir berfireh a axa dîrokî ya sînorê Kurdî-îranî kontrol dikir. Xanedana wî dê heta 1071 piştî Zayînê bidome û paşê beşdarî bavkaltiya yek ji mezintirîn xanedanên dîroka Îslamî bibe: Eyûbî, damezrînerên împaratoriya Selahedîn.
Xalên Sereke
Muhammad ibn Husayn al-Rawadi di nîva sedsala 10an de li Tebrîzê û Azerbaycanê xanedana Rewadiyan damezrand.
Malbata wî bi eslê xwe Ereb bû, lê heta sedsala 10an bi tevahî Kurdbûyî bû. Wan navên Kurdî yên wekî Mamlan (ji bo Muhammad) qebûl kirin û bi piştgiriya eşîrên Kurd hukum dikirin.
Mîrgeha Rewadiyan Tebrîz, Merağe, Erdebil û beşeke mezin ji herêma ku niha Azerbaycana Îranê ye — herêmeke dîrokî ya Kurdî — kontrol dikir.
Xanedana Rewadiyan ji nêzî 955 heta 1071 piştî Zayînê domand û hukumdarên wekî Abu Mansur Wahsudan, yek ji hukumdarên herî navdar ên Rewadiyan, derxistin.
Şaxek ji eşîra Kurdî Hadhbani ku ji Rewadiyan re xizmet dikir — Rewadiyye — bû eşîra Selahedîn û Eyûbiyan.
Agahiyên Kurt
Naverok
Esl û Kurdbûn
Eslê malbata Rewadiyan ji eşîra Erebî Ezd bû, ku di nîva sedsala 8an de wekî walîyên Ebbasiyan hatibûn Azerbaycanê. Di du sedsalên paşê de, bi rêya zewacên bi malbatên Kurd ên herêmî re û tevlîbûna di cîhana eşîrî ya Kurdan de, ew bi tevahî Kurdbûyî bûn. Di dema Muhammad ibn Husayn de wan navên Kurdî bikar dianîn — Mamlan ji bo Muhammad, Ahmadil ji bo Ahmad — û hêzên eşîrî yên Kurdan bi rê ve dibirin. Çavkaniyên serdema navîn wan wekî hukumdarên Kurd vedibêjin. Veguherîna ji walîyên Ereb ber bi hukumdarên Kurd ên Kurdbûyî ve mînakeke klasîk a asîmîlasyona çandî ya di cîhana Îslamî ya serdema navîn de ye.
Dîroknasê Osmanî Münejjim Bashi Muhammad ibn Husayn wekî yekem ê Rewadiyên Kurdbûyî û hukumdarê navçeyên Ermenistanê nas dike. Wî desthilata xwe li Tebrîzê û herêma derdorê ya Azerbaycanê ava kir — qadek ku heta îro civakên eşîrî yên Kurdan lê dijîn û di sedsala 10an de beşeke sereke ji cîhana siyasî ya Kurdan bû.
Çarçoveya Dîrokî
Muhammad ibn Husayn al-Rawadi mîrgeha xwe di serdema perçebûna siyasî ya Ebbasiyan de ava kir. Heta nîva sedsala 10an, Xilafeta Ebbasî di pratîkê de kontrola piraniya parêzgehên xwe winda kiribû. Hêzên herêmî — Bûweyhî li Îranê, Hemdanî li Sûriyê û Mezopotamyaya jorîn, Samanî li rojhilat — serxwebûna xwe îsbat dikirin. Rêberên Kurd li tevahiya Zagrosê û herêmên derdorê ji vê perçebûnê sûd wergirtin ku mîrgehên xwe ava bikin. Xanedana Rewadiyan li Azerbaycanê yek ji çend dewletên Kurdî bû ku di vê demê de derketin holê.
Mîrgeha Rewadiyan cihekî ji aliyê stratejîk ve girîng digirt — di navbera Bûweyhiyan li başûr, Ermeniyan li rojava û Şeddadiyan (xanedaneke din a Kurdî) li bakur-rojava de. Şiyana tevgerê di nav van zextên hevrik de, tevî parastina desthilata Rewadiyan li ser Tebrîzê û herêma berfirehtir a Azerbaycanê, ceribandina sereke ya siyasî ji bo Muhammad ibn Husayn û cihgirên wî bû.
Xanedana Rewadiyan
Ax û Hukumkirin
Mîrgeha Rewadiyan di lûtkeya xwe de Tebrîz, Merağe, Erdebil, Urmiye, Xoy, Selmas, Saraw, Merend û bajar û axên din ên Azerbaycanê kontrol dikir — yek ji herêmên çandinî û bazirganî yên herî dewlemend ên cîhana Îslamî ya serdema navîn. Çavkaniyên serdema navîn Rewadiyan wekî hukumdarên bi piştgiriya eşîrên Kurd vedibêjin, ku arteşên şervanên Kurd bi rê ve dibirin û kiryarên olî yên civaka misilman a Kurd a Sunnî diparastin.
Têkiliya bi Selahedîn û Eyûbiyan re
Yek ji têkiliyên herî girîng ên bîranîna dîrokî ya Kurdan girêdana xanedana Rewadiyan û Selahedîn e. Eyûbî — xanedana Selahedîn — ji Rewadiyye hatin, şaxek ji eşîra Kurdî Hadhbani ku ji hukumdarên Rewadiyan re xizmet kiribû û navê wan girtibû. Gotara Wikipedia li ser xanedana Eyûbiyan destnîşan dike ku «bavkalê wê, Najm ad-Din Ayyub ibn Shadi, ji Rewadiyye bû, şaxek ji eşîra Kurdî Hadhbaniyya». Rewadiyye wekî hêzên alîkar ji xanedana Rewadiyan re xizmet kiribû û navê axayên xwe girtibû. Ev yek Muhammad ibn Husayn al-Rawadi dike kesayetiyeke ku bi rêya dîroka xanedanan bi Selahedîn bixwe ve girêdayî ye.
Rêza Demî ya Bûyerên Sereke
Nîqaş û Nakokî
Polînkirina neteweyî ya Rewadiyan tê nîqaşkirin. Helbestvanê herêmî Qatran Tabrizi ji ber bavkaltiya wan a Erebî pesnê wan da û hukumdarê Rewadiyan Wahsudan eslê xwe yê tevlihev ê Erebî-îranî qebûl kir. Lê çavkaniyên serdema navîn bi berdewamî Rewadiyên paşê wekî hukumdarên Kurd vedibêjin. Dîroknasên Kurd li ser bingehê Kurdbûna wan, navên wan ên Kurdî (Mamlan, Ahmadil), bingeha piştgiriya wan a eşîrên Kurd û vegotina çavkaniyên serdema navîn a wan wekî Kurd, nasnameya wan a Kurdî piştrast dikin.
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa Muhammad ibn Husayn al-Rawadi xanedana ku wî damezrand ye: yek ji dewletên Kurdî yên yekem li Azerbaycanê, mîrgehek ku zêdetirî sedsalekê domand û têkiliyên wê bi eşîra Kurdî Hadhbani re di dawiyê de beşdarî bavkaltiya Selahedîn û Eyûbiyan bûn. Ew kesayetiya damezrîner a xanedanekê ye ku di sedsalên 10an–11an de Tebrîz kir bajarekî di bin hukumê Kurdan de û Azerbaycan kir axeke siyasî ya sereke ya Kurdan.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Muhammad ibn Husayn al-Rawadi kî bû?
Muhammad ibn Husayn al-Rawadi (mir nêzî 953–956 piştî Zayînê) damezrînerê xanedana Rewadiyan a Kurdbûyî li Tebrîzê, Azerbaycan, bû. Malbata wî di destpêkê de Ereb bû, lê heta sedsala 10an bi tevahî Kurdbûyî bû. Xanedana wî heta 1071 piştî Zayînê li Azerbaycanê hukum kir û ji aliyê bavkaltiyê ve bi malbata Rewadiyye ya Selahedîn re girêdayî bû.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Xanedana Rewadiyan — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Rawwadid_dynasty).
REWADÎ — Ansîklopediya Iranica (iranicaonline.org/articles/rawwadids).