Cûreyekî taybet ê rewşenbîran heye ku di jiyaneke tenê û berhemeke yekane de nakokiyên serdemeke tevahî bi xwe re digire. Mihemed Kurd Elî yek ji wan kesan bû. Ew di 1876 de li Şamê, di malbateke bi eslê Kurd de ji dayik bû — kalikê wî ji Silêmaniyê koç kiribû — û bû yek ji rojnamevan, dîroknas û kesayetiyên çandî yên Ereb ên herî girîng ên sedsala bîstemîn. Wî hêza xwe ya mezin a fikrî ji bo projeya nûkirina çanda Ereb xerc kir, bê ku tu carî mîrasa xwe ya Kurdî înkar bike an jî biçûk bibîne. Wî Akademiya Erebî ya Şamê damezrand, ku yek ji saziyên çandî yên herî bi nav û deng ên cîhana Ereb e. Ew edîtorê El-Muqtebes bû; kovareke ku ji her weşaneke din zêdetir rola xwe di çêkirina gotûbêjên çandî yên nahdeya Erebî ya Sûriyeyê de lîst. Wî dîrokên Sûriyeyê nivîsîn ku hîn jî nivîsarên bingehîn in. Û hemû van karan wek Kurdekî kir ku tercîh kiribû ji bo projeyeke çandî ya Ereb bi Erebî bixebite. Ev bijartin ji bo wî bi tevahî xwezayî bû û divê wek delîlekê li ser tevliheviya nasnameyê di cîhana Ereb a piştî Osmaniyan de were fêmkirin.

Çîroka wî çend texmînên hêsan dike bin pirsê: texmîna ku nasnameyên Kurd û Ereb nikarin bi hev re hebin; texmîna ku vejîna çanda Ereb bi tenê berhema Erebên etnîkî bû; û texmîna ku mirov neçar e di navbera mîrasa bav û kalên xwe û civaka çandî ya ku di rastiyê de tê de dijî û dixebite de bijartekê bike. Mihemed Kurd Elî ne girtîbûna nasnameyê tercîh kir û ne jî înkarkirina wê. Ew çi bû, ew bû: rewşenbîrekî Sûriyeyî bi eslê Kurd ku şopa xwe li çanda Erebî hişt. Nimûneya wî tîne bîra me ku tevgerên mezin ên çandî di dîrokê de her tim ji aliyê kesên bi eslên cihêreng ve hatine avakirin, ku ji bo armanceke hevpar xebitîne.

Naverok

1. Beşa 1: Rehên Şamê û mîrasa Kurdî

2. Beşa 2: Pêşketina zanyarekî rojnamevan

3. Beşa 3: El-Muqtebes û vejîna çanda Ereb

4. Beşa 4: Akademiya Erebî ya Şamê

5. Beşa 5: Dîroknasê Sûriyeyê

6. Beşa 6: Nasnameya Kurdî û neteweperweriya Ereb

7. Beşa 7: Mîras

8. Rêza demê

9. Çavkanî

10. Pirsên pir tên pirsîn

Beşa 1: Rehên Şamê û mîrasa Kurdî

Mihemed Kurd Elî di 1876 de li Şamê ji dayik bû; ew neviyê koçberekî Kurd ji Silêmaniyê bû ku li paytexta Sûriyeyê bi cih bûbû. Paşnavê «Kurd Elî» — bi Erebî «Elîyê Kurd» — nîşaneke rasterast a eslê etnîkî yê malbata wî bû, ku bi eşkereyî û bê şermê dihat hildan. Şam di dawiya sedsala nozdehemîn de bajarekî Osmanî yê pirçandî bû. Ereb, Kurd, Tirk, Ermenî, Çerkes û gelek gelên din di cihêrengiyeke tevlihev lê karkêr de tê de dijiyan; neteweperweriyên sedsala bîstemîn ên piştre dê bi hemû hêza xwe hewl bidana vê cihêrengiyê hêsan bikin û bitepisînin.

Hebûna Kurdan li Şamê berfireh û kevn bû. Kurd bi sedsalan li bajêr û derdora wî bi cih bûbûn. Gelek ji wan neviyên leşker û rêveberên ku di sedsala diwazdehemîn de bi Selahedîn û xanedana Eyûbiyan re ji bo fetih û rêvebirina Sûriyeyê hatibûn, bûn. Di serdema dereng a Osmaniyan de, civaka Kurd li Şamê bi tevahî di civaka bajarî ya Sûriyeyê de cih girtibû û di heman demê de nasnameyeke cuda diparast. Mihemed Kurd Elî di vê hawirdorê de mezin bû: ji aliyê çandî ve Ereb, ji aliyê zimanî ve Erebîaxêv, lê ji aliyê eslê malbatê û serbilindiya malbatê ve Kurd.

Beşa 2: Pêşketina zanyarekî rojnamevan

Kurd Elî li Şam û Misrê perwerde bû. Wî hem kevneşopiya klasîk a edebiyata Erebî û hem jî herikînên nû yên fikrî ku bi rêya cîhana çandî ya Misrê ji Ewropayê dihatin, ji xwe re kirin. Ew di Fransî de — zimanê lêkolînên Ewropî û çanda elîta Osmanî — serwext bû û vê derfeta zimanî ji bo têkiliya rasterast bi ramana dîrokî û felsefî ya Ewropayê re bi kar anî. Pêşketina wî ya fikrî ya nifşa nahdeyê bû: jin û mêran ku biryar dabûn mîrasa şaristaniya Îslamî bi destkeftiyên fikrî yên Ewropaya nûjen re li hev bînin. Wan bawer dikir ku zimanê Erebî û nasnameya çandî ya Ereb dikarin bibin amûra nûjeniyeke rastîn.

Beşa 3: El-Muqtebes û vejîna çanda Ereb

Di 1906 de, Kurd Elî kovara El-Muqtebes li Qahîreyê damezrand û piştre di 1908 de ew bir Şamê. Kovar bi lez bû yek ji weşanên herî girîng ên cîhana çandî ya Ereb: amûrek ji bo rexneya edebî, lêkolîna dîrokî, wergera zanistî û şîroveya siyasî ku alîkarî da çêkirina gotûbêjên fikrî yên nahdeya Erebî ya Sûriyeyê. Rûpelên wê tijî wergerên ji zimanên Ewropî, lêkolînên dîrokî yên şaristaniya Ereb û Îslamî, nîqaşên li ser pirsên siyasî yên wê demê û nivîsên kesayetiyên pêşeng ên fikrî yên cîhana Ereb bûn.

El-Muqtebes di bin sînorên sansûra serdema dereng a Osmaniyan û piştre di nav tevliheviyên Şoreşa Tirkên Ciwan, Şerê Cîhanê yê Yekem û Mandata Fransayê de dixebitî. Kurd Elî bi têkeliyeke mêrxasiyê û pragmatîzmê li hember van zextên siyasî rêya xwe dît. Bi vî awayî kovar di şertên ku gelek weşanên din tê de hilweşiyan de jiyan kir. Dîtina wî ya edîtoriyal bû ku ew kir pir bandordar: israra wî li ser têkeliya lêkolîna bi hûrgilî û nivîsa ku xwendevan dikare hêsan tê bigihîje, û li ser mijûlbûna bi rastiyên siyasî yên wê demê bê ku standardên fikrî bike gorî.

Beşa 4: Akademiya Erebî ya Şamê

Di 1919 de, Mihemed Kurd Elî Akademiya Erebî ya Şamê — Mecmeʿ el-Luxa el-ʿErebiyye bi-Dimeşq — damezrand. Ev yek ji saziyên çandî yên herî girîng ên cîhana Ereb bû. Akademî ji bo lêkolîn, pêşxistin û standardkirina zimanê Erebî hatibû veqetandin: amadekirina ferhengên bi desthilat, standardkirina termînolojiya teknîkî, parastina nivîsarên klasîk ên Erebî û pêşxistina Erebî wek amûra zanist û lêkolîna nûjen. Ew li ser nimûneya akademiyên mezin ên Ewropî hatibû avakirin, lê bi taybetî li gorî hewcedarî û kevneşopiyên çanda edebî ya Erebî hatibû arastekirin.

Damezrandina Akademiya Erebî ya Şamê ji aliyê mêrekî bi eslê Kurd ve yek ji wan rastiyan e ku bingehên piretnîkî yên jiyana çandî ya Ereb bi awayekî zelal tîne bîrê. Dilsoziya Kurd Elî ji bo zimanê Erebî û projeya çandî ya Ereb rastîn û kûr bû; û bi tevahî bi haydarbûna wî ji mîrasa xwe ya Kurdî re li hev dihat. Wî bi dehsalan serokatiya Akademiyê kir û li kêleka lêkolîna xwe ya dîrokî ew kir xebata sazî ya jiyana xwe.

Beşa 5: Dîroknasê Sûriyeyê

Li kêleka karê xwe wek rojnamevan û damezrînerê saziyan, Kurd Elî dîroknasekî pirberhem bû. Berhema wî ya dîrokî ya herî girîng Xitet el-Şam e: dîrokeke Sûriyeyê ya çendcildî ku hîn jî yek ji nivîsarên bingehîn ên dîroknivîsiya Sûriyeyê ye. Wî bi sûdwergirtina ji çavkaniyên arşîvî yên Osmanî û Erebî, lêkolînên Ewropî û zanîna xwe ya berfireh a welêt, vegotineke berfireh a dîrok, erdnîgarî û çanda Sûriyeyê nivîsî. Ev vegotin ji aliyê berfirehiya xwe û hûrgiliya rêbazî ya ku ji bo lêkolîna herêmê anî, bêhempa bû.

Beşa 6: Nasnameya Kurdî û neteweperweriya Ereb

Di tevahiya jiyana xwe ya kar de, Mihemed Kurd Elî bi eşkereyî behsa eslê xwe yê Kurdî dikir, di heman demê de jî dilsozê projeya çandî û neteweyî ya Ereb bû. Wî ev wek helwestên nakok nedidîtin. Di cîhana piretnîkî ya Sûriyeya Osmanî de, mêrek dikaribû ji aliyê eslê malbatê ve Kurd, ji aliyê ziman û çandê ve Ereb, ji aliyê olê ve Misilman û ji aliyê welêt ve Sûriyeyî be. Hemû van nasnameyan dikaribûn bi hev re bijîn, bê ku yek ya din înkar bike. Paşnavê wî bixwe, ku di tevahiya karê wî de li asta herî bilind a jiyana çandî ya Ereb hate parastin, ragihandineke berdewam a vê helwestê bû.

Beşa 7: Mîras

Mihemed Kurd Elî di 1953 de li Şamê, di heftêûheft saliya xwe de mir. Wî ji Împaratoriya Osmanî, Mandata Fransayê û damezrandina Sûriyeya serbixwe dirêjtir jiyan kiribû. Wî Akademiya Erebî ya Şamê li pey xwe hişt, ku heta îro wek yek ji saziyên herî girîng ên zimanê Erebî li cîhanê dixebite; dîrokeke Sûriyeyê ya çendcildî ku hîn jî bingeheke lêkolîna dîrokî ya Sûriyeyê ye; û xebateke rojnamevaniyê ya temenê xwe ku alîkarî da çêkirina çanda fikrî ya nahdeya Erebî.

Ji bo dîroka Kurdan, girîngiya wî ew e ku nimûneyek e ji beşdariya jêhatîbûna Kurdan di jiyana çandî ya berfireh a Rojhilata Navîn de. Ew bi maneya siyasî neteweperwerekî Kurd nebû; girêdana wî ya çandî ya sereke bi projeya Ereb re bû. Lê ew Kurdek bû ku beşdariyeke mezin di şaristaniyekê de kir û ev beşdarî bê ku xwe wek kesekî din nîşan bide, pêk anî. Di vê de, ew li kêleka Îbrahîm Henanû û kesên din wek delîlekê disekine ku nasnameya Kurdî di tevna dîroka cîhana Ereb de hatiye honandin. Tu yek ji her du civakan nikare vê dîrokê bi tevahî fêm bike, heya ku ya din qebûl neke.

Rêza dema Mihemed Kurd Elî

1876 — Li Şamê, ji bavekî bi eslê Kurd ji dayik dibe; li bajarê pirçandî yê serdema dereng a Osmaniyan mezin dibe.

1906 — Kovara El-Muqtebes li Qahîreyê damezirîne; di 1908 de wê dibe Şamê.

1908 — Şoreşa Tirkên Ciwan; El-Muqtebes di hawirdora nû ya siyasî de dibe dengekî girîng.

1914–1918 — Şerê Cîhanê yê Yekem; El-Muqtebes di bin sansûra dema şer de dixebite.

1919 — Akademiya Erebî ya Şamê (Mecmeʿ el-Luxa el-ʿErebiyye bi-Dimeşq) damezirîne.

Salên 1920an–1930an — Xitet el-Şam a çendcildî diweşîne; serokatiya Akademiya Erebî dike.

1946 — Serxwebûna Sûriyeyê; xebata xwe li Akademiya Erebî didomîne.

1953 — Di heftêûheft saliya xwe de li Şamê dimire.

Çavkanî

1. Kurd Elî, Mihemed. Xitet el-Şam. Şam: Maktabat al-Nuri, 1983 (çapa nû).

2. Commins, David Dean. Reforma Îslamî: Siyaset û guherîna civakî li Sûriyeya serdema dereng a Osmaniyan. Oxford University Press, 1990.

3. Khoury, Philip S. Sûriye û Mandata Fransayê. Princeton University Press, 1987.

4. McDowall, David. Dîrokeke nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.

5. Beşdarên Wîkîpediyayê. Mihemed Kurd Elî. https://en.wikipedia.org/wiki/Muhammad_Kurd_Ali

Pirsên pir tên pirsîn

Mihemed Kurd Elî kî bû?

Mihemed Kurd Elî (1876–1953) rojnamevan, dîroknas û damezrînerê saziyên çandî yê Sûriyeyî bi eslê Kurd bû. Wî Akademiya Erebî ya Şamê — saziya pêşeng a zimanê Erebî di cîhana Ereb de — damezrand û edîtoratiya kovara bandordar a El-Muqtebes kir, ku çanda fikrî ya nahdeya Erebî ya Sûriyeyê çêkir. Ew wek yek ji kesayetiyên fikrî yên Ereb ên herî girîng ên destpêka sedsala bîstemîn tê dîtin; mîrasa wî ya Kurdî jî aliyekî girîng ê girîngiya wî ya dîrokî ye.

El-Muqtebes çi bû û çima girîng bû?

El-Muqtebes kovareke ku Kurd Elî di 1906 de damezrand û bû yek ji weşanên herî girîng ên cîhana çandî ya Ereb. Wê rexneya edebî, lêkolîna dîrokî, wergerên zanistî û şîroveyên siyasî diweşandin û alîkarî da çêkirina gotûbêjên fikrî yên nahdeya Erebî ya Sûriyeyê. Di bin edîtoratiya Kurd Elî de, wê lêkolîna hûr bi gihîştina hêsan a xwendevanan re li hev anî û bi awayekî cidî hem bi mîrasa klasîk a Erebî û hem bi kevneşopiya fikrî ya nûjen a Ewropî re mijûl bû.

Mihemed Kurd Elî ji bo dîroka Kurdan çi girîngî heye?

Kurd Elî beşdariya kesên bi eslê Kurd di jiyana çandî ya berfireh a cîhana Ereb de nîşan dide. Ew neteweperwerekî Kurd nebû; dilsoziya wî ya çandî ya sereke bi projeya çandî ya Ereb re bû. Lê çîroka wî nîşan dide ku nasnameya Kurdî di tevna şaristaniya Ereb de hatiye honandin û her du civak divê vê qebûl bikin. Paşnavê wî — Kurd Elî — ku di tevahiya karê wî de li asta herî bilind a jiyana çandî ya Ereb hate parastin, ragihandineke berdewam e ku ev nasname nikarin tenê bi derxistina ya din hebin.