Cûreyekî taybet ê helbestvanên Kurd heye ku li deriyê navbera klasîk û nûjen disekine: form û ruhê kevneşopiyeke edebî ya hezar salî ji mîrasê digire û wan ji bo axaftina bi cîhaneke ku ji her nifşeke berê zûtir diguhere, bi kar tîne. Narî (bi nivîsa Nari jî) helbestvanekî wiha bû. Ew di 1874 de li bilindahiyên Kurdistanê ji dayik bû, di dema ku Împaratoriya Osmanî hîn yekparçe bû lê hilweşîna wê bi eşkereyî dihat dîtin. Wî helbesta Kurdî ya Soranî di kevneşopiya lîrîk de nivîsî: xezel û qesîde, helbestên evîn û hesretê û bêriya ruhî. Bi vê yekê ew bû yek ji wan dengan ku mîrasa edebî ya klasîk a Kurdî bi rêya wan derbasî sedsala bîstemîn bû.

Ew di 1944 de, di nav Şerê Cîhanê yê Duyem de mir. Wî hilweşîna Împaratoriya Osmanî, damezrandina Mandata Brîtanyayê li Iraqê û mezinbûna hêdî ya hişmendiya siyasî ya Kurdî li axên ku berê başûrê Kurdistanê bûn, dîtibû. Helbesta wî di navbera du cîhanan de pirek çêkir: cîhana kevneşopiya edebî ya klasîk a Kurdî ku Ehmedê Xanî û Melayê Cizîrî afirandibûn, û cîhana edebiyateke nûjen a Kurdî ku dest pê dikir bi pirsên nasnameya neteweyî, xwestekên siyasî û mayîna çandê re rû bi rû bibe.

Naverok

1. Beşa 1: Kevneşopiya helbesta Soranî

2. Beşa 2: Pêşketina helbestvanekî

3. Beşa 3: Mijar û huner

4. Beşa 4: Helbest di cîhaneke tevliheviya siyasî de

5. Beşa 5: Mîras û cihê wî di edebiyata Kurdî de

6. Rêza demê

7. Çavkanî

8. Pirsên pir tên pirsîn

Beşa 1: Kevneşopiya helbesta Soranî

Zaravayê Soranî yê Kurdî — ku bi piranî li herêma ku niha Herêma Kurdistanê ya Iraqê ye û li Kurdistana Îranê tê axaftin — yek ji kevneşopiyên edebî yên herî dewlemend ên cîhana Kurdî heye. Helbestvanên Soranî bi sûdwergirtina ji formên helbesta klasîk a Farisî û Erebî — xezel, qesîde û rubaî — kevneşopiyeke edebî ya pir pêşketî ava kirin. Wan formên klasîk ji bo vegotina serpêhatiyên bi taybetî Kurdî yên evîn, windakirin, bêriya ruhî û her ku diçû xwestekên siyasî, bi kar anîn.

Di dawiya sedsala nozdehemîn de, kevneşopiya edebî ya Soranî dest pê dikir bi mijarên nû re mijûl bibe, ku cîhana nûjen li ber çanda Kurdî dadanî: pirsa nasnameya neteweyî ya Kurdî, têkiliya nasnameyên Kurdî û Îslamî û xwestekên siyasî yên gelekî ku di navbera çend dewletan de hatibû parçekirin û li gorî cihê xwe bi astên cuda yên tepisandina çandî re rû bi rû bûbû. Narî di nav vê kevneşopiyê de dinivîsî. Wî form û kûrahiya wê ya ruhî ji mîrasê digirt û di heman demê de dest pê dikir li ser aliyên bi taybetî nûjen ên serpêhatiya Kurdan biaxive.

Beşa 2: Pêşketina helbestvanekî

Narî di 1874 de li bilindahiyên Kurdîaxêv ji dayik bû. Ew herêm piştî hilweşîna Împaratoriya Osmanî û parçekirina herêmê ya piştre dê bûbûna beşek ji Mandata Brîtanyayê ji bo Iraqê. Pêşketina wî di kevneşopiya klasîk de bû: li medreseyekê di edebiyata Erebî, Farisî û Kurdî de perwerde bû, serweriya teknîkî ya forma helbestê ku kevneşopiyê dixwest, fêr bû û hestiyariya ruhî û felsefî pêş xist ku helbestvanên mezin ên lîrîk ji teknîsyenên tenê cuda dike.

Wek piraniya helbestvanên Kurd ên nifşa xwe, wî di kevneşopiya klasîk de mexlesek — Narî — bi kar dianî. Ev yek nasnameyeke edebî dida helbestvan, ku ji nasnameya wî ya kesane cuda lê pê ve girêdayî bû. Nav maneyên agir û germiyê bi xwe re hildigire û tiştek ji tundiya hestî ya helbesta wî nîşan dide. Wî bi piranî bi Soranî dinivîsî, her çend kevneşopiya klasîk a ku tê de dixebitî ji adetên edebî yên Farisî û Erebî sûd werdigirt.

Beşa 3: Mijar û huner

Helbesta Narî bi piranî di şêwaza lîrîk a kevneşopiya klasîk de dixebite. Helbestên evînê — hem evîna dinyayî û hem ya Îlahî, li gorî kevneşopiya helbesta sûfî ku tê de hezkirî dikare di heman demê de kesekî mirovî û Îlahî be — û helbestên bêriya welatekî an îdealekê ku her tim wek li derveyî destê mirov xuya dike. Forma xezelê, bi rêza xwe ya hişk a qafiyeyê û redîfê, bi adetê ku helbestvan di beyta dawî de navê xwe dixe û bi tora xwe ya tevlihev a wêneyên adetî û guhêrînên neadetî, amûra wî ya xwezayî bû.

Tişta ku Narî di nav kevneşopiyê de cuda dike, rasterastiya vegotina hestên wî û şiyana wî ya bikaranîna formên klasîk bi tazebûneke ku ji xemilandina tenê dûr e. Helbestên wî tenê adetên klasîk ji nû ve nade li ber; ew wan adetan bi kar tînin ji bo gotina tiştekî ku mirov hest dike bi rastî hatiye hîskirin, ji bilî destkeftiyeke teknîkî ya tenê. Ev taybetî — hesta rastîn ku bi formeke serwerkirî tê vegotin — helbestvanên mayînde ji nivîskarên beytan ên jêhatî cuda dike. Ev yek e ku berhema Narî di kevneşopiya edebî ya Kurdî de zindî hiştiye.

Beşa 4: Helbest di cîhaneke tevliheviya siyasî de

Cîhana ku Narî tê de dijî ji aliyê Şerê Cîhanê yê Yekem û encamên wî ve hate guherandin. Hilweşîna Împaratoriya Osmanî, damezrandina Mandata Brîtanyayê li Iraqê û Peymana Lozanê ku îhtîmala mafê Kurdan ê diyarkirina çarenûsa xwe ji holê rakir, hemû di jiyana wî ya kar a mezinbûnê de qewimîn. Şiyarbûna siyasî ya Kurdî ya salên 1920an û 1930an — mezinbûna partiyên siyasî yên Kurdî, pêşketina rojnamevanî û weşangeriya Kurdî, zêdebûna bikaranîna zimanê Kurdî ji bo armancên siyasî û edebî — çarçoveyeke nû ji bo helbesta Kurdî ava kir.

Narî van guherînan dît û di heman demê de bi piranî di kevneşopiya lîrîk a klasîk de nivîsîna xwe domand. Ew bi maneya rasterast helbestvanekî siyasî nebû; wî helbestên ku banga serxwebûna Kurdistanê bikin an hêzên kolonyal şermezar bikin, nedinivîsî. Eger siyaseta wî dihate vegotin, ew bi rêya taybetiya xembar a helbesta wî dihate vegotin: hesta windakirinê, bêriya îdealeke ku nehatiye pêkanîn û bêaramîya ruhî ku kevneşopiya klasîk her tim ji xwe re rê vedikir. Lê di çarçoveya dîroka Kurdan de ev yek dengvedaneke siyasî ya eşkere bi xwe re hildigirt.

Beşa 5: Mîras û cihê wî di edebiyata Kurdî de

Narî di 1944 de mir û berhemek li pey xwe hişt ku di kevneşopiya edebî ya Soranî de cihekî bi rûmet digire. Ew beşek ji nifşa helbestvanên Kurd bû ku kevneşopiya klasîk di salên dijwar ên siyasî yên destpêka sedsala bîstemîn de zindî hiştin. Di wê demê de, şertên afirandina edebiyata Kurdî neewle bûn û mayîna Kurdî wek zimanekî edebî bixwe ne garantîkirî bû.

Mîrasa wî helbestvanên mezin ên klasîk ên kevneşopiya Kurdî — Ehmedê Xanî, Melayê Cizîrî, Xaneya Qubadî — bi helbestvanên nûjen ên sedsala bîstemîn ve girê dide, ku dê kevneşopiya edebî ya Kurdî ber bi arasteyên nû ve birina. Ew pirek bû: mêrek ku formên klasîk bi qasî ku wan bi serweriyeke rastîn bi kar bîne, kûr fêm dikir û bi qasî ku cîhana nû bibîne, dirêj jiyan kir; cîhaneke ku di dawiyê de dê ji wan forman derbas bûya. Di dîroka edebî ya Kurdî de, pirên wiha bingehîn in. Ew domdarî ne ku dihêlin kevneşopiyek di nav qutbûnan de bijî.

Rêza dema Narî

1874 — Li bilindahiyên Kurdistanê, li herêma ku îro Herêma Kurdistanê ya Iraqê ye, ji dayik dibe.

Dawiya sedsala 19emîn — Perwerdeya klasîk di kevneşopiya edebî ya Erebî, Farisî û Kurdî de.

1918 — Hilweşîna Împaratoriya Osmanî; Kurdistan di navbera sînorên neteweyî yên nû de tê parçekirin.

Salên 1920an–1930an — Şiyarbûna siyasî û çandî ya Kurdî di bin Mandata Brîtanyayê li Iraqê de.

1944 — Dimire û helbesta lîrîk a Soranî wek mîrasa xwe li pey xwe dihêle.

Çavkanî

1. Hassanpour, Amir. Neteweperwerî û ziman li Kurdistanê 1918–1985. Mellen Research University Press, 1992.

2. Blau, Joyce. Kurdîya Amediyê û Çiyayê Şingalê. Parîs: Klincksieck, 1975.

3. McDowall, David. Dîrokeke nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.

4. Edmonds, C.J. Kurd, Tirk û Ereb. Oxford University Press, 1957.

5. Beşdarên Wîkîpediyayê. Narî (helbestvan). https://en.wikipedia.org/wiki/Nari_(poet)

Pirsên pir tên pirsîn

Narî kî bû?

Narî (1874–1944) helbestvanekî Kurd ê Soranîaxêv bû ku di kevneşopiya lîrîk a klasîk de dixebitî. Wî xezel û qesîde li gorî şêwaza helbestvanên mezin ên Kurd û Faris ên berî xwe dinivîsîn. Ew beşek ji nifşê bû ku kevneşopiya edebî ya klasîk a Kurdî di destpêka dijwar a siyasî ya sedsala bîstemîn de zindî hişt û di navbera mîrasa klasîk û edebiyata nûjen a Kurdî ya ku nû derdiket de pirek çêkir.

Narî bi kîjan zaravayî dinivîsî û çima ev girîng e?

Narî bi piranî bi Kurdîya Soranî dinivîsî, zaravayê ku bi piranî li Kurdistana Iraqê û beşên Kurdistana Îranê tê axaftin. Soranî yek ji kevneşopiyên edebî yên herî dewlemend ên cîhana Kurdî heye; bi dîrokeke çendsedsalî ya helbesta klasîk ku ji formên Farisî û Erebî sûd werdigire. Helbestvanên ku di destpêka sedsala bîstemîn de bi Soranî dixebitîn, parêzvanên vê kevneşopiyê bûn, di demeke ku vegotina çandî ya Kurdî li her çar herêmên Kurdistanê di bin zexta giran a siyasî de bû.

Cihê Narî di dîroka edebî ya Kurdî de çi ye?

Narî cihê kesayetiyeke derbasbûnê digire: helbestvanek ku bi serweriyeke rastîn di kevneşopiya klasîk de dixebitî û di serdema ku ev kevneşopî dest pê dikir cihê xwe bide helbesta nûjen a Kurdî ya nîvê sedsala bîstemîn, jiyan kir. Berhema wî helbestvanên klasîk ên sedsalên hivdehemîn û hejdehemîn bi helbestvanên nûjen ên serdema piştî şer ve girê dide û di nav yek ji serdemên herî tevlihev ên dîroka Kurdan de têlekî domdariyê peyda dike.