Nasir al-Dawla Mansur kî bû?
Nasir al-Dawla Mansur hukumdarê dawî yê girîng ê xanedana Kurdî ya Merwaniyan bû û ji 1079 piştî Zayînê heta dawiya xanedanê di 1085 piştî Zayînê de hukum kir. Wî beşa dawî ya çîrokeke xanedanî ya Kurdî ya sedsalekê birêve bir ku tê de Merwanî bi enerjîya damezrîner Badh ibn Dustak, hukmên aramker ên El-Hesen û Mumahhid al-Dawla û serdema zêrîn a awarte ya 50 salan a Nasr al-Dawla Ahmad li Diyar Bekr hukum kiribûn. Xanedana ku zextên Bîzansî, Fatimî û Bûweyhî hevseng kiribûn di dawiyê de nikarîbû li ber tevahiya hêza leşkerî ya Selçûqiyan a li dijî wê bisekine. Di 1085 piştî Zayînê de Selçûqiyan axên Merwaniyan xistin bin destê xwe. Xanedana Merwaniyan (983–1085 piştî Zayînê) malbateke hukumdar a Kurdî bû ku Diyar Bekr — herêma Diyarbekira îroyîn li başûr-rojhilatê Tirkiyeyê — kontrol dikir û carinan hukumê xwe heta Bedlîs û Mûsilê berfireh dikir. Şervanê Kurd Badh ibn Dustak ew damezrand û xanedan zêdetirî sedsalekê ji her du paytextên xwe Mayyafariqin (Silvana îroyîn) û Amîd (Diyarbekira îroyîn) hukum kir. Serdema zêrîn a wê di bin Nasr al-Dawla Ahmad de (1011–1061 piştî Zayînê) dît ku xanedanê bi jêhatî zextên Bîzansî, Fatimî û Bûweyhî hevseng dikirin û di heman demê de piştgirî dida yek ji derbarên Kurdî yên herî pêşketî yên cîhana Îslamî ya serdema navîn.
Dîroknasên Kurd Nasir al-Dawla Mansur parêzvanê dawî yê xanedaneke mezin a Kurdî dibînin — hukumdarek ku dewleta Merwaniyan li hev hişt heta hêzên derveyî li ser wê serdest bûn. Dawiyehatina xanedana wî zêdetirî sedsalek hukumraniya Kurdî ya Diyarbekirê ji holê ranekir; wê beşek girt ku mîrasa wê heta roja îroyîn di têkiliya çandî ya Kurdan bi vî bajarî re dimîne.
Xalên Sereke
Nasir al-Dawla Mansur (1079–1085 piştî Zayînê) hukumdarê dawî yê Kurd ê Merwaniyan bû û xanedaneke ku zêdetirî sedsalekê li Diyar Bekr hukum kiribû bi dawî anî.
Hukmê wî di 1085 piştî Zayînê de bi dawî bû dema hêzên Selçûqî axên Merwaniyan xistin bin destê xwe.
Xanedana Merwaniyan (983–1085 piştî Zayînê) nêzî 102 salan domand — yek ji xanedanên Kurdî yên serdema navîn ên herî dirêjmayî.
Dawiyehatina xanedana wî mîrasa Kurdî li Diyarbekirê ji holê ranekir — mîrasek ku îro jî di hişmendiya çandî ya Kurdan de zindî dimîne.
Dîroknasên Kurd Merwaniyan yek ji girîngtirîn xanedanên Kurdî yên serdema navîn dibînin, ku sedsala hukumraniya wê nasnameya Kurdî ya Diyarbekirê şekil da.
Agahiyên Kurt
Naverok
Jiyana Destpêkê û Kok
Nasir al-Dawla Mansur endamê malbata hukumdar a Kurdî ya Merwaniyan bû ku di 1079 piştî Zayînê de hat ser desthilatê, dema xanedan dikete salên xwe yên dawî. Wî dewleteke ku ji salên 1050an û 1060an ve di bin zexta zêdebûyî ya Selçûqiyan de bû mîras girt û hukmê wî hewldana dawî ya parastina serweriya Kurdî ya Merwaniyan li ser Diyar Bekr temsîl dikir.
Navê wî, Nasir al-Dawla («Alîkar/Pêşengê Dewletê»), kevneşopiya navandinê bi navên rêzdariyê ya xanedana Merwaniyan nîşan dide. Wî wek hemû hukumdarên Merwaniyan ji her du paytextên Mayyafariqin (Silvana îroyîn) û Amîd (Diyarbekira îroyîn) hukum kir — bajarê mezin ê dorpêçkirî bi dîwar, ku kelehayên wî yên bazalta reş ew kiribû yek ji bajarên Rojhilata Nêzîk a serdema navîn ên ku parastina wan herî hêsan bû.
Çarçoveya Dîrokî
Hukmê kurt ê Nasir al-Dawla Mansur (1079–1085 piştî Zayînê) di serdema sultaneta Selçûqî ya pêgihîştî di bin Malik Shah de (hukumdar 1072–1092 piştî Zayînê) hat. Împaratoriya Selçûqiyan li lûtkeya berfirehiya axa xwe bû û wezîrê wê Nizam al-Mulk avahiyên îdarî û leşkerî yên cîhana Îslamî ji nû ve rêxistin dikirin. Ji bo dewletên Kurdî yên biçûktir wek Merwaniyan, serdema Selçûqî zexteke ku berxwedan li ber wê ne gengaz bû temsîl dikir: qebûlkirina xistine bin dest a tevahî an rûbirûbûna bi fetha leşkerî.
Şerê Melazgirê (1071 piştî Zayînê) berê rewşa herêmê bi awayekî mezin guherandibû, bi ji holê rakirina hêza hevsengker a Bîzansê ku Merwaniyan berê li dijî zextên cûrbecûr bikar anîbû. Bi lawazbûna Bîzansê û serdestiya Selçûqiyan, cihê hereketê yê dîplomatîk ê Merwaniyan nêzî sifirê bûbû.
Dawiya xanedana Merwaniyan
Xistine bin destê Selçûqiyan
Di 1085 piştî Zayînê de hêzên Selçûqî di bin Malik Shah de axên Merwaniyan xistin bin destê xwe û hukumraniya Kurdî ya sedsalekê li Diyar Bekr bi dawî anîn. Rewşên taybet ên vê xistine bin destê — ka bi danûstandinê, têkçûna leşkerî an dînamîkên hundirîn — di çavkaniyan de bi tevahî nehatine belgekirin. Ya zelal ew e ku xanedan bê şerê dawî yê dramatîk ku taybetmendiya dawiyehatina hin dewletên din ên serdema navîn bû bi dawî bû. Dawiya xanedana Merwaniyan zêdetir xistine bin desteke siyasî bû ji tinekirineke leşkerî.
Xanedanê çi li pey xwe hişt?
Hukumraniya xanedana Merwaniyan a 102 salan li Diyarbekirê şopeke kûr a Kurdî li bajarî hişt. Piştgiriya wan ji zanyar û helbestvanan re, parastina mîrasa îdarî û mîmarî ya bajarî û sedsala hukumraniya wan a Kurdî beşdarî nasnameya çandî ya Kurdî ya Diyarbekirê bûn ku heta roja îroyîn domaye. Dîwarên navdar ên bazalta reş ên Diyarbekirê, her çend berî Merwaniyan kevnar bûn, di sedsala hukmê wan de hatin parastin û baştirkirin. Nasnameya Kurdî ya bajarî — Amîd bi Kurdî — di serdema Merwaniyan de kokên kûr hene.
Rêza Demî ya Bûyerên Sereke
Nîqaş, Nakokî û Têgihiştinên Şaş
Dawiya xanedana Merwaniyan di 1085 piştî Zayînê de carinan wek encameke kaçînêlênehatî ya berfirehbûna Selçûqiyan tê pêşkêşkirin. Dîroknasên Kurd vê bi awayekî din di çarçoveyê de datînin: Merwaniyan 102 salan hukum kir, ji xanedana Bûweyhiyan dirêjtir man, sê hevrikiyên mezin ên hêzên mezin derbas kirin (Bîzansî, Fatimî, Bûweyhî) û tenê li ber hêza pir serdest a Împaratoriya Selçûqiyan li lûtkeya wê ketin. Ev ne têkçûn e — ev tomareke berbiçav a domandina siyasî ya Kurdan e.
Jînenîgariya taybet a Nasir al-Dawla Mansur di çavkaniyên dîrokî de sînordar e. Dîroknasên Kurd cihê wî wek hukumdarê dawî yê Merwaniyan piştrast dikin û qebûl dikin ku dawiyehatina xanedanê di bin hukmê wî de wan serkeftinên ku Merwaniyan bi hev re pêk anîn biçûk nake.
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa Nasir al-Dawla Mansur bi dawî anîna xanedana Merwaniyan bi rûmet e. Xanedana ku bi wî bi dawî bû 102 salan li Diyarbekirê hukum kiribû, serdema zêrîn a Nasr al-Dawla Ahmad derxistibû û yek ji kûrtirîn şopên çandî yên Kurdî li her bajarekî cîhana Îslamî ya serdema navîn hiştibû. Navê wî — Nasir al-Dawla («Pêşengê Dewletê») — ya ku ew bû vedibêje: pêşengek ku dewleta Kurdî li hev hişt heta hêzên derveyî domandin ne gengaz kir.
Ji bo gelê Kurd, xanedana Merwaniyan — ku bi Nasir al-Dawla Mansur bi dawî bû — yek ji beşên mezin ên şaristaniya Kurdî ya serdema navîn e. Diyarbekir, Amîd, bajarê bi dîwarên bazalta reş û Dicleya ku li bin wî diherike, zêdetirî sedsalekê bajarekî Kurdî di bin hukumraniya Kurdî de bû. Ev mîras ya her kesê Kurd e ku vî bajarî wek mala xwe dibîne.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Nasir al-Dawla Mansur kî bû?
Nasir al-Dawla Mansur hukumdarê dawî yê xanedana Kurdî ya Merwaniyan bû û di 1079–1085 piştî Zayînê de hukum kir. Wî hukum kir heta ku hêzên Selçûqî di 1085 piştî Zayînê de axên Merwaniyan xistin bin destê xwe û xanedaneke ku zêdetirî sedsalekê li Diyar Bekr hukum kiribû bi dawî anîn. Dîroknasên Kurd wî beşek ji çîroka tevahî ya Merwaniyan a hukumraniya Kurdî ya Diyarbekirê dibînin.
Xanedana Merwaniyan çiqas domand?
Xanedana Merwaniyan nêzî 102 salan domand, ji damezrandina wê ji aliyê Badh ibn Dustak ve di 983 piştî Zayînê de heta xistine bin destê Împaratoriya Selçûqiyan di 1085 piştî Zayînê de. Di vê serdemê de şeş hukumdaran Diyar Bekr (di nav de Diyarbekir) birêve birin û serdema zêrîn a 50 salan a Nasr al-Dawla Ahmad (1011–1061 piştî Zayînê) lûtkeya xanedanê bû.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Merwanî — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Marwanids); Ansîklopediya Iranica.
Bosworth, C.E. — Xanedanên Nû yên Îslamî, Columbia University Press, 1996.