Nizam al-Dawla Nasr kî bû?
Nizam al-Dawla Nasr hukumdarekî xanedana Kurdî ya Merwaniyan bû ku di 1061 piştî Zayînê de cihê Nasr al-Dawla Ahmad ê mezin girt. Navê hukmê wî «Nizam al-Dawla» («Nîzam/Rêxistinvanê Dewletê») kevneşopiya navên rêzdariyê ya serdema Bûweyhiyan nîşan dide ku taybetmendiya hukumdarên Merwanî û Kurdên din ên wê serdemê bû. Ew di demeke bi taybetî dijwar de hat ser desthilatê: piştî serdema zêrîn a 50 salan a Nasr al-Dawla Ahmad, ew bi zexta zêdebûyî ya berfirehbûna Selçûqiyan re rûbirû bû ku rewşa siyasî ya tevahiya cîhana Îslamî diguherand. Xanedana Merwaniyan (983–1085 piştî Zayînê) malbateke hukumdar a Kurdî bû ku Diyar Bekr — herêma Diyarbekira îroyîn li başûr-rojhilatê Tirkiyeyê — kontrol dikir û carinan hukumê xwe heta Bedlîs û Mûsilê berfireh dikir. Şervanê Kurd Badh ibn Dustak ew damezrand û xanedan zêdetirî sedsalekê ji her du paytextên xwe Mayyafariqin (Silvana îroyîn) û Amîd (Diyarbekira îroyîn) hukum kir. Serdema zêrîn a wê di bin Nasr al-Dawla Ahmad de (1011–1061 piştî Zayînê) dît ku xanedanê bi jêhatî zextên Bîzansî, Fatimî û Bûweyhî hevseng dikirin û di heman demê de piştgirî dida yek ji derbarên Kurdî yên herî pêşketî yên cîhana Îslamî ya serdema navîn.
Dîroknasên Kurd Nizam al-Dawla Nasr hukumdarek dibînin ku karê dijwar ê cîgirtina yek ji mezintirîn padîşahên Kurd ên serdema navîn û birêvebirina xanedanê di veguherîna wê ya piştî serdema zêrîn de li pêş wî bû. Hukmê wî destpêka qonaxa dawî ya xanedana Merwaniyan bû, dema hêza Selçûqiyan li seranserê herêmê her ku diçû xweseriya Kurdan sînordar dikir.
Xalên Sereke
Nizam al-Dawla Nasr di 1061 piştî Zayînê de cihê Nasr al-Dawla Ahmad girt û xanedaneke li lûtkeya prestîja xwe mîras girt, lê bi zexta mezinbûyî ya Selçûqiyan re rûbirû bû.
Navê wî «Nizam al-Dawla» tê wateya «Nîzam/Rêxistinvanê Dewletê» û rola wî di parastina hukumraniya Merwaniyan di nav veguherîneke dijwar de nîşan dide.
Împaratoriya Selçûqiyan, ku di 1055 piştî Zayînê de Bexda talan kiribû, di hukmê wî de hêza serdest bû û rewşa siyasî diguherand.
Nasir al-Dawla Mansur (1079 piştî Zayînê), hukumdarê dawî yê mezin ê Merwaniyan berî dawiya xanedanê di 1085 piştî Zayînê de, cihê wî girt.
Dîroknasên Kurd Merwaniyên piştî serdema zêrîn mînakek ji hunera birêvebirina dewletê ya Kurdan di bin zextê de dibînin — ku du dehsalên din piştî serdema zêrîn serxwebûn domand.
Agahiyên Kurt
Naverok
Dewleta Merwaniyan piştî serdema zêrîn
Jiyana Destpêkê û Kok
Nizam al-Dawla Nasr endamê malbata hukumdar a Kurdî ya Merwaniyan bû ku di 1061 piştî Zayînê de, piştî mirina Nasr al-Dawla Ahmad, hat ser desthilatê. Wî xanedaneke li lûtkeya prestîja xwe mîras girt, lê di destpêka serdemeke siyasî ya nû û dijwartir de jî bû. Împaratoriya Selçûqiyan, ku di du dehsalên berê de cîhana Îslamî guherandibû, êdî hêza serdest a herêmê bû û têkiliya wê bi Merwaniyan re dê dijwariya diyarker a salên piştî serdema zêrîn bûya.
Nizam al-Dawla Nasr wek hukumdarê Kurd ê Merwaniyan bajarê mezin ê Kurdî Amîd (Diyarbekir) û herêma Diyar Bekr birêve dibir, ku heta dema hatina wî ser desthilatê nêzî 80 salan di bin kontrola Kurdî ya Merwaniyan de bûn. Parastina vê mîrasê di bin zexta Selçûqiyan de dijwariya navendî ya hukmê wî bû.
Çarçoveya Dîrokî
Nizam al-Dawla Nasr di lûtkeya serdestiya Selçûqiyan li cîhana Îslamî de hukum kir. Sultanê Selçûqî Alp Arslan (hukumdar 1063–1072 piştî Zayînê) û cîgirê wî Malik Shah (hukumdar 1072–1092 piştî Zayînê) li lûtkeya hêza Selçûqiyan bûn û kontrol ji Asyaya Navendî heta Deryaya Spî berfireh dikirin. Şerê Melazgirê (1071 piştî Zayînê) — ku tê de Selçûqiyan Împaratoriya Bîzansê bi awayekî diyarker têk bir — di hukmê Nizam al-Dawla Nasr de çêbû û nexşeya siyasî ya herêmê ji bingehê guherand.
Ji bo Merwaniyan bilindbûna Selçûqiyan tê vê wateyê ku hevsengkirina piralî ya jêhatî ya Nasr al-Dawla Ahmad êdî ne gengaz bû: êdî di rastiyê de hêzeke serdest a yekane li herêmê hebû û Merwanî diviyabû têkiliya xwe bi Selçûqiyan re birêve bibin û bi qasî ku gengaz bû xweseriya Kurdan biparêzin.
Dewleta Merwaniyan piştî serdema zêrîn
Hukumranî piştî Nasr al-Dawla
Piştî hukmekî 50 salan ê yek ji navdartirîn hukumdarên cîhana Kurdî ya serdema navîn, her cîgirek dê bi dijwariya berawirdkirinê re rûbirû bûya. Nizam al-Dawla Nasr hem prestîja serdema zêrîn a Merwaniyan hem jî zextên derveyî yên zêdebûyî yên ku veguherîna Selçûqî afirandibû mîras girt. Hukmê wî li ser parastina cewhera hukumraniya Merwaniyan sekinî dema rastiyên siyasî yên nû birêve dibir.
Têkiliya bi Selçûqiyan re
Merwanî di bin Nizam al-Dawla Nasr de wek dewleteke Kurdî ya naskirî, her çend her ku diçû sînordartir bû, di nîzama siyasî ya Selçûqiyan de xebata xwe domandin. Şêwaza hukumraniya xweser a Kurdan di bin serweriya bi nav a Selçûqiyan de lihevhatinek bû ku hişt xanedan nêzî du dehsalên din piştî serdema zêrîn bijî. Ev ne teslîmbûn bû, lê hunera birêvebirina dewletê ya li gorî rastiyan bû — heman kevneşopiya birêvebirina siyasî ku di tevahiya dîroka Merwaniyan de taybetmendiya wan bû.
Rêza Demî ya Bûyerên Sereke
Nîqaş, Nakokî û Têgihiştinên Şaş
Hukmê Nizam al-Dawla Nasr di çavkaniyan de ji serdema zêrîn a Nasr al-Dawla Ahmad kêmtir hatiye belgekirin. Dîroknasên Kurd cihê wî di rêza hukumdarên Merwaniyan de piştrast dikin, wek hukumdarek ku di nav veguherîneke dijwar a piştî serdema zêrîn de hukumraniya Kurdî ya Diyarbekirê parast; di heman demê de sînorên tomara dîrokî ji bo vê serdemê qebûl dikin.
Qonaxa piştî serdema zêrîn a xanedana Merwaniyan carinan wek paşketineke hêsan tê vegotin. Dîroknasên Kurd vê bi awayekî din di çarçoveyê de datînin: du dehsalên din ên hukumraniya Kurdan di bin zexta Selçûqiyan de, berî dawiya xanedanê di 1085 piştî Zayînê de, berdewamiya hunera birêvebirina dewletê û berxwedana siyasî ya Kurdan temsîl dikin.
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa Nizam al-Dawla Nasr berdewamiya hukumraniya Kurdî ya Merwaniyan e ku wî di salên dijwar ên piştî serdema zêrîn de pêk anî. Hukmê wî xanedana Kurdî nêzî du dehsalên din piştî Nasr al-Dawla Ahmad ê mezin yekpare û karûbar hişt, heta salên dawî yên cîgirê wî Nasir al-Dawla Mansur.
Ji bo gelê Kurd, hukumdarên paşîn ên Merwaniyan — di nav de Nizam al-Dawla Nasr — çîroka tevahî ya hukumraniya Kurdî li Diyarbekirê temsîl dikin: hem serdema zêrîn hem jî berdewamiya berxwedêr di bin zextê de. Hukumdarên Merwaniyan bi hev re zêdetirî sedsalekê bajarê navenda Kurdî birêve birin.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Nizam al-Dawla Nasr kî bû?
Nizam al-Dawla Nasr hukumdarê Kurd ê Merwaniyan bû ku di 1061 piştî Zayînê de cihê Nasr al-Dawla Ahmad girt. Wî di salên dijwar ên piştî serdema zêrîn de di bin zexta Selçûqiyan de xanedan birêve bir, heta cîgirê wî Nasir al-Dawla Mansur di 1079 piştî Zayînê de. Dîroknasên Kurd wî beşek ji çîroka tevahî ya Merwaniyan a hukumraniya Kurdî ya Diyarbekirê dibînin.
Piştî Nasr al-Dawla Ahmad çi bi xanedana Merwaniyan hat?
Piştî ku serdema zêrîn a 50 salan a Nasr al-Dawla Ahmad di 1061 piştî Zayînê de bi dawî bû, xanedana Merwaniyan di bin Nizam al-Dawla Nasr (1061–1079 piştî Zayînê) û Nasir al-Dawla Mansur (1079–1085 piştî Zayînê) de domand. Xanedan bi zexta zêdebûyî ya Selçûqiyan re rûbirû bû û di dawiyê de di 1085 piştî Zayînê de bi dawî bû, dema hêzên Selçûqî Diyar Bekr xistin bin destê xwe. Xanedan zêdetirî sedsalekê bi hukumraniya Kurdî domabû.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Merwanî — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Marwanids); Ansîklopediya Britannica.
Bosworth, C.E. — Xanedanên Nû yên Îslamî, Columbia University Press, 1996.