Li Hewraman Textê parêzgeha Kurdistanê ya Îranê, merasîmên Pîr Şelyar efsaneya zewacê, xwarina hevpar, def û ziyareta tirbê li hev digihînin. Cejna zivistanê û Komsaya biharê rêzikên cuda hene. Beşdarî, bawerî û bîra çandî ya Hewramiyan di navenda wan de ne.

Reqas bi cilên kurdî yên qehweyî li ber xeleka beşdaran û temaşevanan ber bi pêş ve xwar dibe, çiyayên bi berf li paş in
Civîna Pîr Şelyar li Hewraman Text, 1 Sibat 2020. Aryan Nasrollahi / Mehr News Agency, CC BY 4.0. © Aryan Nasrollahi / Mehr News Agency · Wikimedia Commons · CC BY 4.0.

Efsaneya zewacê

Li gor vegotina Enstîtuya Çandî ya ECO, Şah Behar Xatun, keça padîşahê Buxarayê, bi kerameta Pîr Şelyar ji nû ve dibihîze û diaxive. Bav sozê xwe digire: kesê wê sax bike dikare pê re bizewice. Merasîma salane vê zewacê bi bîr tîne. [1] Ev vegotineke pîroz a civakê ye; keramet û neseba padîşahî biyografiyeke navîn a serbixwe belgekirî nînin.

Rêzika zivistanê

Enstîtuya Çandî ya Îranê li Romayê sê rojên sereke ji çarşemê, li dora nîveka Behmenê, diyar dike: qurban, çêkirin û belavkirina xwarinê, def, sema, dua û zikr. [2] Lêkolîna meydanî ya Hamejani, Bayzidi û Sahabi rêzikeke firehtir vedibêje: zarok gûzên darên weqfê belav dikin, paşê şîraniyan kom dikin; înêya paşîn li tirbê nan û mast parve dikin. [3] Amadekarî û dawî ji civîna sereke dirêjtir in. Ev şirove bernameya saleke bê nayê piştrastkirin.

Xwarin, muzîk û erk

Lêkolîn çêkirina Hlloshinê bi goştê qurbanê û parvekirina wê bi niştecih û mêvanan re vedibêje. Sema, helbest û def, paşê dua û axaftin li mala bi Pîr ve girêdayî tên qeyd kirin. Komên Hewraman û gundên cîran bi peymaneke devkî erkên organîzekirinê parve dikin. [3] Amadekirina xwarinê beşek ji merasîmê ye. Wêneya 2020 civîneke zivistanê nîşan dide, ne zewaca efsaneyî.

Komsaya biharê

Komsay merasîmeke cuda ya biharê ye. Enstîtuya Romayê civîna înê berî nîveka Ordîbehiştê li tirbê, bi Fatîhe, def û şikandina kevirê vedibêje. Nûbûna kevirê baweriyeke gelêrî ye, ne encama erdnîgariyê. [2] ECO perçeya kevirê bi çîroka bereketa sewalan a Şêx Gomar ve girê dide. [1] Demsala merasîmê ji diyarîkirina rojeke salane ya nepiştrast ewletir e.

Mêjû û kevnî

Plana rêveberiya mîrata Îranê Pîr Şelyar weke derwêşekî sedsala diwazdehan nîşan dide û merasîmê bi têkiliya Îslam û Zerdeştiyê şirove dike. [4] Ev şiroveya dosyeya namzediyê ye. Vegotina baweriyê, wekheviyên merasîman û dîroka damezrandinê ya belgekirî delîlên cuda ne. Dua, xwendin û zikr rasterast hatine qeyd kirin. [2] Etîmolojiyeke pêşniyarkirî an wekheviya cejnan berdewamiya bêqut a berî Îslamê îspat nake.

Di peyzaja zindî de

UNESCO Peyzaja Çandî ya Hewraman/Uramanat di 2021 de tomar kir: niştecih, cotkariya paleyî, sewaldarî û koçberiya demsalî. [5] Ev tomara Mîrata Cîhanê ji tomara merasîma zewacê di mîrata nemaddî ya neteweyî ya Îranê de cuda ye. [2] Merasîm malbat, xwarin, muzîk û cihên pîroz di peyzajeke jiyandî de li hev digihîne.

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. ECO Cultural Institute, “Ancient Rituals and Ceremonies in the Village of Uraman Takht, Kurdistan Province”, 4 November 2025; wedding and stone legends.
  2. Istituto Culturale dell’Iran, Rome, “Il rito Pir Shaliar”, 2018, updated 2019; winter observances, Kumsai and national heritage registration.
  3. Yousef Hamejani, Qader Bayzidi and Jalil Sahabi, “The Semiotics of Pir-e Shaliar Ritual Ceremony in Cultural Landscape of Hawraman”, Bagh-e Nazar 15(67), January 2019, English text pp.19–34, especially 26–28; journal-uploaded full text, CC BY 4.0.
  4. Iran’s World Heritage nomination documentation, Management Plan: The Cultural Landscape of Hawraman/Uramanat, printed p.13; the state party’s interpretation of Pir Shalyar.
  5. UNESCO World Heritage Centre, Cultural Landscape of Hawraman/Uramanat, property 1647, inscribed 2021; landscape and agropastoral practices.
  6. Aryan Nasrollahi / Mehr News Agency, Pir Shalyar’s wedding festival in Uraman Takht, 1 February 2020, image 15, Wikimedia Commons, CC BY 4.0.