Pêşgotin Li Ser Sabat Îslambûlî
Di tomarên dîroka bijîşkiyê de kêm kes tevdana zayend, etnîsîte û berdewamiyê bi qasî Sabat Îslambûlî bi awayekî zindî nîşan didin. Îslambûlî di 1867an de, di nav reformên tevlihev ên Împaratoriya Osmanî de, ji dayik bû û di 1941ê de, li ber deriyê serûbinbûna cîhanê, koça dawî kir. Wê bend şikandin û bû yek ji yekem bijîşkên jin ên ji Sûriyê, û bi rastî yekem jina Kurd a Cihû ya naskirî ku destûrnameyeke bijîşkî ya rojavayî bi dest xist.
Rêwîtiya wê ji kolanên kevnar ên Şamê bo salonên pîrozgirtî yên yekem koleja bijîşkî ya jinan a Amerîkayê, û vegera wê bo Rojhilata Navîn, wêneyekî serhildana bêdeng li dijî normên baviksalarî, sînorên împaratoriyê û hêviyên çandî çêdike. Di demekê de ku li gelek deverên cîhanê jin ji mafên bingehîn bêpar dihatin hiştin, şopandina bijîşkiyê ji aliyê Îslambûlî ve ne tenê laş derman kir, lê ava civakê jî xist ber pirsyarê û îlham da nifşên jinan li cîhana Erebî û derveyî wê.
Ev nivîsa blogê jiyana Sabat Îslambûlî bi kûrahî vedikole û ji tomarên dîrokî û têgihiştinên akademîk sûd digire da salên wê yên destpêkê, perwerdeya wê ya pêşeng, pîşeya wê ya ku bi zorê tê şopandin û mîrata wê ya mayînde derxe holê. Em ê li çarçoveya civakî û siyasî ya serdema wê, astengiyên ku dibe ku wê wek jineke ji hindikahiyê di qadeke serdestiya mêran de rûbirû bûbe û têkiliya çîroka wê bi vegotinên berfirehtir ên femînîzm, diyasporaya Cihû û nasnameya Kurdî binêrin. Ev vegotina bi qasî 3,200 peyvan armanc dike Îslambûlî ji jêrenotên dîrokê vegerîne û wê wek çirayeke rêber bo pêşengên îroyîn ên bijîşkî û mafên jinan pîroz bike.
Sê jinên di vê wêneya bêhempa ya 1885an de ...
Jiyana Destpêkê: Reh Di Tevna Pirreng A Sûriya Osmanî De
Sabat M. Îslambûlî di 1867an de li Şamê, paytexta bi dîrok a Sûriya Osmanî, ji dayik bû. Ev herêm Sûriya îroyîn, Lubnan, Filistîn û beşên Urdunê digirt nav xwe. Dîroka rast a ji dayikbûna wê hîn ne zelal e û di tomarên kêmas ên asayî yên wê serdemê de veşartî maye, lê çavkanî wê bi berdewamî li dor 1867an bi cih dikin. Ew ji malbateke Kurd a Cihû bû, ji civakeke ku rehên xwe digihand koçên kevnar ên Cihûyan bo Kurdistanê û piştre bo navendên bajaran ên wek Şamê. Cihûyên Kurd, ku pir caran li kêleka Erebî bi Kurmancî an zaravayên Aramî diaxivîn, di nav tevna etnîsîte û olan a Împaratoriya Osmanî de hindikahiyeke zindî, lê derxistî li peravê, pêk dianîn.
Salên 1860î li Sûriya Osmanî demeke guherînê bûn. Reformên Tenzîmatê (1839–1876), ku armanca wan nûjenkirina împaratoriyê bû, mafên berfirehtir dan kesên ne Misilman, Cihû jî di nav wan de, û derfetên aborî û danûstandinên çandî pêş xistin. Taxa Cihûyan a Şamê, ku kinîşt û bazarên qerebalix lê hebûn, navendeke zanîn û bazirganiyê bû. Lê aloziyên li dijî Cihûyan di bin rû de zindî bûn. Bûyera Şamê ya 1840î nimûneyeke wê bû: Cihû bi derew bi kuştina rêûresmî hatin tawanbarkirin û ev yek destwerdana navneteweyî kişand. Malbata Îslambûlî, ku bi ihtîmaleke mezin derfetên wê kêm lê meyla wê bo zanînê hebû, di vê hawirdorê de jiya. Guhertoyên navê wê, Sabat Islambouli, Tabat Islambouly û Thabat Islambooly, astengiyên veguhastina tîpan ji Erebî bo Îngilîzî nîşan didin û hinekî nasnameya wê ya pirçandî eşkere dikin.
Li ser zarokatiya wê kêm tişt hatine tomarkirin, lê ji bo keçekê di civakeke kevneperest de perwerde kêm bû. Jinên Osmanî, bi taybetî yên ji hindikahiyan, bi sînordariyan re rûbirû bûn; adetên dişibihin perdêkirinê rolên giştî sînordar dikirin û xwendina fermî di destê mêran de bû. Lê civakên Cihû pir caran girîngî didan xwendin û nivîsînê, bi taybetî ji bo nivîsarên olî. Dibe ku nasîna destpêkê ya Îslambûlî bi fêrbûnê re ji malbatê an mamosteyên taybet hatibe û ev yek armanca wê gur kiribe. Di dawiya salên xortaniya xwe de wê biryara wêrek da ku li derveyî welêt bijîşkî bixwîne; gavake ku piştgiriya malbatê, derfetên darayî û biryardariyeke ku nerm nebû dixwest.
Aliya Kurdî ya mîrata wê çînên din lê zêde dike. Kurdên li axa Osmanî belavbûyî eşîrên nîvkoçer bi kevneşopiyên devkî yên dewlemend bûn, lê Kurdên bajaran, wek malbata wê, bi jiyana bajêr re tevlî bûn. Îslambûlî wek Kurdeke Cihû tevliheviya nasnameyan nîşan dida û baweriya Samî bi rehên zimanî yên Hînd-Ewropî re digihand. Ev paşxane bi ihtîmaleke mezin berxwedêriyek lê çand, ji ber ku Kurd û Cihû her du jî bi hewildanên navendîkirinê yên Osmanî re rûbirû bûn ku xweseriyên wan dihelandin.
Rêwîtî Bo Amerîkayê: Perwerde Li Koleja Bijîşkî Ya Jinan A Pennsylvania
Di 1885an de Îslambûlî di temenê 18an de dest bi rêwîtiyeke ji ser Okyanûsa Atlantîkê bo Philadelphia kir û xwe li Koleja Bijîşkî ya Jinan a Pennsylvania (WMCP) tomar kir. Ev yekem saziya cîhanê bû ku bi taybetî ji bo perwerdekirina bijîşkên jin hatibû avakirin. WMCP di 1850yî de, di nav tevgera mafên jinan a li ser pêşketinê de, hat damezrandin, yekdestdariya mêran li ser bijîşkiyê xist ber pirsyarê û pêşengên wek Ann Preston û Hannah Longshore mezûn kirin. Di salên 1880î de wê xwendekarên navneteweyî dikşand û bû sembola femînîzma cîhanî.
Hatina Îslambûlî bi pêlekê ji pêşengan re hevdem bû. Wê salê wê bi Anandibai Joshi ji Hindistanê û Kei Okami ji Japonya re ji bo wêneyeke ku bû sembol poz da. Ev sê jin ê bibûna yekem bijîşkên xwedî destûrname ji welatên xwe.
Wêneyên Dîrokî Pêşengên Jin Ên Bijîşkiyê Nîşan Didin — The World from PRX
Ev wêne li pêşwaziya dekan hate kişandin û niha sembola femînîzmê ye. Di wê de ew bi cilên serdema Victorian xuya dikin û baweriyeke bêdeng bi xwe re eşkere dikin. Joshi, ku windahiyeke kesane wê bi pêş dixist, dixwest tenduristiya jinên Hindistanê baştir bike; Okami, ku mîsyoner piştgiriya wê dikirin, armanc dikir bijîşkiya Japonî nûjen bike; Îslambûlî şiyariya Rojhilata Navîn nîşan dida.
Bernameya xwendina wê anatomî, fîzyolojî, neştergerî û bijîşkiya ducanî û zayînê digirt nav xwe. Ev mijarên dijwar ji aliyê mamosteyên jin ve dihatin dersdan da pêşdaraziyên zayendî biçewisînin. Wê wek biyaniyekê di nav bendên zimanî, ji ber ku Îngilîzî zimanê wê yê zikmakî nebû, û şokên çandî de rêya xwe dît, ji adetên Amerîkî heta pêşdaraziyên nijadî. Hestên li dijî koçberan di bin rû de zindî bûn, lê WMCP tevlîbûna her kesî pêş dixist. Ji aliyê darayî ve burs an pereyên malbatê piştgiriya wê dikirin; dibe ku torên Cihûyan li Philadelphia alîkariya wê kiribin.
Îslambûlî di 1890î de bi destûrnameya Doktora Bijîşkiyê (MD) mezûn bû û tevlî komeke hilbijartî bû. Teza wê, ku dibe ku li ser pirsgirêkên tenduristiya jinan ên belav li Sûriyê bûbe, winda maye, lê serkeftina wê deng veda. Rojnameyan mezûnên navneteweyî pîroz kirin û pêşketina cîhanî ya jinan derxistin ber çavan.
Veger Bo Rojhilata Navîn: Pîşe Di Nav Nediyariyê De
Piştî mezûnbûnê Îslambûlî li dor 1890î vegeriya Şamê bi niyeta ku bijîşkiyê bike. Li Sûriya Osmanî destûrnameya fermî ya jinan tune bû, lê destûrnameya wê ya rojavayî bawerpêkirin dida wê. Wê bi ihtîmaleke mezin jin û zarok derman dikirin û li ser rêjeya bilind a mirina dayikan û nexweşiyên veguhêz ên wek kolerayê dixebitî. Di civakeke ku ji bo nexweşên jin çûna ba bijîşkên mêr qedexe hesab dikirin de, rola wê girîng bû.
Hûrgiliyên xebata wê ya bijîşkî li Şamê kêm in; valahiyên arşîvê dîroknivîsiya baviksalarî nîşan didin. Dibe ku ew li klînîkên Cihûyan an nexweşxaneyên mîsyonan xebitîbe, ku ji bo hindikahiyan asayî bûn. Di salên 1890î de reformên Osmanî, di nav wan de dibistanên bijîşkî, hatin kirin, lê jin heta piştre bêpar dihatin hiştin.
Di destpêka salên 1900î de Îslambûlî çû Qahîreya Misrê, bajareke mezin a bi jiyan û civakeke mezin a Cihûyan, ku piştî dagirkirina 1882an bandora Brîtanya lê hebû. Navê wê di rehbereke bijîşkî ya Misrê ya 1909an de hat nivîsîn û wê payeya xwe ya pîşeyî parast. Jiyana Qahîreyê ya pirneteweyî derfet didan; dibe ku wê li nexweşxaneyan an bi serê xwe bijîşkî kiribe û girîngî dabe bijîşkiya jinan. Çima wê cih guherand? Têkiliyên malbatî, hêviyên aborî an rev ji bêîstiqrariya Osmanî, belkî Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908an an hestên li dijî Cihûyan.
Pîşeya wê guherînên mezin dît: Şerê Cîhanê yê Yekem Împaratoriya Osmanî hilweşand û mandat çêkirin; Şoreşa Misrê ya 1919an daxwaza serxwebûnê kir. Wê wek jineke Cihû di nav bilindbûna neteweperestî û siyonîzmê de rêya xwe dît, her çend tu delîl beşdariya wê ya siyasî nîşan nade.
Astengî: Derbasbûna Bendên Zayend, Etnîsîte Û Împaratoriyê
Rêya Îslambûlî tijî astengî bû. Wê wek jinekê li cîhana Osmanî serî li normên ku jin di karê malê de digirtin rakir. Fetwa û adet perwerdeya jinan sînordar dikirin; xwendina wê li derveyî welêt şoreşgerane bû. Wê li Amerîkayê dijminatiya bi biyaniyan re dît: koçberên ji «Rojhilatê» an wek tiştên ecêb dihatin nîşandan an bi cudakariyê re rûbirû dibûn.
Ji aliyê etnîsîteyê ve nasnameya wê ya Kurd a Cihû astengî zêdetir kirin. Kurd bi çewisandina Osmanî re rûbirû bûn; Cihû êrişên komî dîtin. Li Misrê dijminatiya bi Cihûyan re di navbera her du şeran de mezin bû û di salên 1940î de bi derxistinan gihîşt lutkeyê. Di pîşeyê de hevalkarên mêr bi ihtîmaleke mezin wê kêm didîtin; dibe ku kêmbûna tomaran ji jêbirina bi zanebûn hatibe.
Jiyana wê ya kesane razdar maye: tu zewac an zarok nehatine tomarkirin; belkî pîşe ji bo wê pêşî bû. Dûrketina ji hevalên wek Joshi, ku ciwan mir, û Okami, ku ji ber cudakariya zayendî dev ji kar berda, tenêtiya wê derdixe holê.
Mîrat: Îlhamdana Nifşan Di Nav Nehatina Naskirinê De
Sabat Îslambûlî di 1941ê de li Qahîreyê di temenê 74an de mir, dema Şerê Cîhanê yê Duyem bi tundî didomand. Mirina wê bêdeng derbas bû, lê mîrata wê dimîne. Wê rê vekir ji bo jinên Rojhilata Navîn di bijîşkiyê de; di salên 1920î de zanîngehên Sûriyê jin dipejirandin. Rêxistinên wek Bilindkirina Jinên Sûriyê wê wek çavkaniya îlhamê dibînin.
Di dîroka Kurdî de ew wek yekem bijîşka jin tê pîroz kirin û sembola bi hêzkirina jinan e. Vegotinên Cihû wê di çîrokên serkeftina diyasporayê de bi cih dikin. Wêneya 1885an, ku li medyaya civakî bi berfirehî belav bûye, çîroka wê berfirehtir digihîne.
Îro, di nav cudahiyên zayendî yên lênêrîna tenduristiyê li cîhana Erebî de, berxwedêriya Îslambûlî deng vedide. Neviyên wê li Kanadayê bîra wê diparêzin. Dema em li jiyana wê difikirin, ew tîne bîra me ku pêşketin ji wêrekiya kesane ya li hember astengiyên pergalî tê.
Rêzdemiya Jiyana Sabat Îslambûlî
Sal | Bûyer |
1867 | Li Şamê, Sûriya Osmanî, ku niha Sûriye ye, di malbateke Kurd a Cihû de ji dayik dibe, di nav reformên Tenzîmatê de ku mafên berfirehtir dan kesên ne Misilman. |
1885 | Di temenê 18an de diçe Philadelphia li DYA û xwe li Koleja Bijîşkî ya Jinan a Pennsylvania (WMCP) tomar dike, yekem dibistana bijîşkî ya cîhanê ji bo jinan; li pêşwaziya dekan bi Anandibai Joshi û Kei Okami re ji bo wêneyeke dîrokî poz dide. |
1890 | Bi destûrnameya Doktora Bijîşkiyê (MD) ji WMCP mezûn dibe û dibe yek ji yekem bijîşkên jin ên ji Sûriyê û yekem jina Kurd a Cihû ya naskirî ku destûrnameyeke bijîşkî ya rojavayî bi dest dixe. |
~1890 | Vedigerî Şamê da bijîşkiyê bike, bi ihtîmaleke mezin girîngî dide tenduristiya jin û zarokan di civakeke ku nexweşên jin bijîşkên jin tercîh dikirin de. |
Destpêka salên 1900î | Diçe Qahîreya Misrê, dibe ku ji ber derfetên pîşeyî, têkiliyên malbatî an rev ji bêîstiqrariya Osmanî; di hawirdoreke pirneteweyî bi civakeke mezin a Cihûyan de xebata xwe ya bijîşkî didomîne. |
1909 | Navê wê di rehbereke bijîşkî ya Misrê de wek bijîşkeke li ser kar tê nivîsîn û payeya wê ya pîşeyî li Qahîreyê tê piştrastkirin. |
1941 | Li Qahîreyê di temenê 74an de dimire, di nav salên destpêkê yên Şerê Cîhanê yê Duyem û bilindbûna aloziyên li dijî Cihûyan li herêmê de. |
Bûyerên Girîng Ên Jiyana Sabat Îslambûlî
Jiyana Destpêkê Û Çarçoveya Çandî (1867–1885)
Sabat Îslambûlî di 1867an de li Şamê ji dayik bû, bajareke zindî lê tevlihev di bin desthilatdariya Osmanî de. Wê wek endameke malbateke Kurd a Cihû di civakeke hindikahiyê de mezin bû ku kevneşopiyên Cihû bi mîrata Kurdî re digihand û di pirrengiya etnîkî û olî ya împaratoriyê de jiyan dikir. Reformên Tenzîmatê yên wê serdemê parastinên qanûnî û derfetên zêdetir dan kesên ne Misilman, wek Cihûyan, û hawirdoreke ku lêgerînên zanînê tê de dikaribûn pêş bikevin ava kirin. Her çend normên civakî perwerde û rolên giştî yên jinan sînordar dikirin, malbata Îslambûlî bi ihtîmaleke mezin piştgiriya fêrbûna wê ya destpêkê kir, dibe ku bi mamosteyên taybet an xwendinên olî. Ev bingeh armanca wê ya xwendina bijîşkiyê gur kir û bû sedem ku di temenê 18an de biryara wêrek bide ku bi tenê biçe Dewletên Yekbûyî; serkeftineke kêm ji bo jineke Rojhilata Navîn a wê demê.
Şopandina Perwerdeya Bijîşkî Li Amerîkayê (1885–1890)
Îslambûlî di 1885an de gihîşt Philadelphia û xwe li Koleja Bijîşkî ya Jinan a Pennsylvania tomar kir, saziyek ku di nav tevgera mafê dengdanê ya Amerîkayê de di perwerdeya bijîşkî ya jinan de pêşeng bû. Wê bi xwendekarên navneteweyî re xwend, di nav wan de Anandibai Joshi ji Hindistanê û Kei Okami ji Japonya, û bû beşeke sêkeseke dîrokî ku li pêşwaziya dekan wêneya wan hate kişandin; wêneyeke ku niha femînîzma cîhanî nîşan dide. Bernameya wê ya dijwar anatomî, neştergerî, bijîşkiya ducanî û zayînê û mijarên din digirt nav xwe, û ji aliyê mamosteyên jin ve dihat dersdan da li dijî pêşdaraziyên zayendî di bijîşkiyê de bisekinin. Wê bendên zimanî, guherandinên çandî û ihtîmala dijminatiya bi biyaniyan re derbas kirin û di 1890î de bi MD mezûn bû; ev yek wê kir yek ji jinên herî pêşîn ên ji Rojhilata Navîn ku gihîştin vê qontaxê. Ev dem biryardariya wê û torên piştgiriyê derxistin holê, ku dibe ku civakên Cihûyan li Amerîkayê jî di nav wan de bûbin û serkeftina wê mimkin kiribin.
Pîşeya Bijîşkî Li Şam Û Qahîreyê (1890–Destpêka Salên 1900î)
Îslambûlî piştî vegera xwe bo Şamê li dor 1890î dest bi bijîşkiyê kir, li herêmeke ku derfetên fermî ji bo bijîşkên jin lê tune bûn. Wê bi ihtîmaleke mezin girîngî dida bijîşkiya jinan, bijîşkiya zarokan û tenduristiya jinan, û xizmeta nexweşên ku ji ber normên çandî ji bijîşkên mêr dûr diketin dikir. Perwerdeya wê ya rojavayî avantaja taybet dida wê di dermankirina pirsgirêkên belav de, wek nexweşiyên veguhêz û tevliheviyên tenduristiya dayikan. Di destpêka salên 1900î de ew çû Qahîreyê, bajareke pêşverûtir di bin bandora Brîtanya de û bi diyasporayeke Cihû ya bi jiyan. Navê wê di rehbera bijîşkî ya 1909an de hat nivîsîn û wê xebata xwe domand, dibe ku li nexweşxaneyan an di cihên taybet de. Dibe ku derfetên baştir an rev ji guherînên siyasî yên Osmanî, wek Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908an, ev koçkirin pêk anîbin. Di tevahiya wê demê de wê wek Kurdeke Cihû di nav astengiyên cudakariya zayendî û aloziyên etnîkî de rêya xwe dît.
Salên Dawî Û Mîrat (1900î–1941)
Pîşeya Îslambûlî ya paşîn li Qahîreyê di paşxaneya Şerê Cîhanê yê Yekem, hilweşîna Împaratoriya Osmanî û tevgerên neteweperest ên Misrê de pêş ket. Dema dijminatiya bi Cihûyan re di navbera her du şeran de bilind dibû, wê jiyana xwe ya pîşeyî heta mirina xwe ya 1941ê parast. Her çend tomarên jiyana wê ya kesane kêm in û tu zewac an zarokên naskirî tune ne, serkeftinên wê îlham dan nifşên paşerojê. Ew wek pêşengeke ku bendên li ber jinan di bijîşkiyê de li cîhana Erebî şikandin tê bîranîn, û çîroka wê bi vegotinên nûjen ên femînîzmê û wêneya 1885an a bi berfirehî belavbûyî berfirehtir tê gihandin. Îro rêxistinên li Sûriyê û civakên Kurd wê wek sembola berxwedêriyê bi rêz dibînin û neviyên wê li Kanadayê bîra wê diparêzin. Ev yek rola wê di pêşxistina wekheviya zayendî û nûnertiya hindikahiyan di lênêrîna tenduristiyê de derdixe holê.
Beşa Pirs Û Bersivan: Sabat Îslambûlî
Li vir çend pirsên bi berdewamî li ser Sabat Îslambûlî (1867–1941) tên kirin hene, bijîşka pêşeng a Kurd a Cihû ji Sûriyê ku bû yek ji yekem jinên Rojhilata Navîn ku destûrnameyeke bijîşkî ya rojavayî bi dest xistin. Ev pirs ji tomarên dîrokî û têgihiştinên akademîk ên li ser jiyan û beşdariya wê hatine derxistin.
Sabat Îslambûlî kî bû?
Sabat Îslambûlî, ku navê wê wek Tabat Islambouly an Thabat Islambooly jî tê nivîsîn, bijîşkeke pêşeng bû ku li Şama Sûriya Osmanî ji dayik bû. Ew wek yek ji yekem bijîşkên jin ên ji Sûriyê û yekem jina Kurd a Cihû ya naskirî ku destûrnameyeke bijîşkî ji saziyek rojavayî bi dest xist tê naskirin. Pîşeya wê dawiya Împaratoriya Osmanî û destpêka sedsala 20an li Misrê girt nav xwe, ku wê lê bijîşkî dikir û girîngî dida tenduristiya jin û zarokan. Jiyana Îslambûlî berxwedêriya li hember bendên zayendî, etnîkî û împaratorî nîşan dida û wê kir sembola femînîzma destpêkê li Rojhilata Navîn.
Paşxaneya malbatî ya wê çi bû?
Îslambûlî ji malbateke Kurd a Cihû li Şamê bû, beşeke civakeke hindikahiyê ku kevneşopiyên olî yên Cihû bi mîrata çandî ya Kurdî re digihand. Cihûyên Kurd li Sûriya Osmanî pir caran li kêleka Erebî bi Kurmancî an Aramî diaxivîn û bi bazirganiyê an zanînê re mijûl bûn. Malbata wê bi ihtîmaleke mezin piştgirî û derfetên perwerdeya wê li derveyî welêt peyda kirin, ku nêrîneke pêşverû di nav normên civakî yên kevneperest de nîşan dida. Wan wek Kurdên bajaran di nav tevna etnîkî ya împaratoriyê de jiyan dikir, carinan bi aloziyên li dijî Cihûyan re rûbirû dibûn lê ji reformên Tenzîmatê ku mafên kesên ne Misilman berfireh kirin sûd digirtin.
Ew li ku û kengî ji dayik bû û çawa mir?
Ew di 1867an de li Şamê, paytexta Sûriya Osmanî, ku Sûriya îroyîn û herêmên derdora wê digirt nav xwe, ji dayik bû. Îslambûlî di 1941ê de li Qahîreya Misrê di temenê 74an de mir. Mirina wê di qontaxên destpêkê yên Şerê Cîhanê yê Duyem de pêk hat, di nav bilindbûna hestên li dijî Cihûyan li herêmê de, her çend sedemên taybet nehatine tomarkirin. Ji ber kêmbûna tomarên dîrokî rewşên rast hîn ne zelal in, lê mirina wê dawiya serdemekê ji bo jinên pêşeng ên bijîşkiyê nîşan da.
Girîngiya serkeftina wê ya bijîşkî çi bû?
Mezûnbûna Îslambûlî ji Koleja Bijîşkî ya Jinan a Pennsylvania di 1890î de pêşeng bû û wê kir yek ji jinên herî pêşîn ên cîhana Erebî ku MD ji dibistaneke rojavayî bi dest xistin. Di demekê de ku jin li Împaratoriya Osmanî bi piranî ji perwerdeya bilind û rolên pîşeyî bêpar dihatin hiştin, serkeftina wê normên baviksalarî xist ber pirsyarê û pêwîstiya bijîşkên jin ji bo dermankirina nexweşên jin bi parastina şermê derxist holê. Wê bi Anandibai Joshi û Kei Okami re sêkeseke ku bû sembol pêk anî û pêşketina cîhanî ya jinan di bijîşkiyê de nîşan da. Xebata wê gihîştina jinan bi lênêrîna tenduristiyê li Sûriye û Misrê pêş xist û rê ji nifşên paşerojê re vekir.
Wê çi perwerde dît û ev yek çawa bandor li pîşeya wê kir?
Perwerdeya destpêkê ya Îslambûlî li Şamê bi ihtîmaleke mezin ne fermî bû, bi rêya malbatê an mamosteyên taybet, û girîngî dida xwendin û nivîsînê di civakeke ku xwendina fermî ji bo keçan lê kêm bû de. Di 1885an de ew çû Philadelphia da li Koleja Bijîşkî ya Jinan a Pennsylvania bixwîne, yekem saziya taybet ji bo perwerdeya bijîşkî ya jinan. Bernameya wê anatomî, neştergerî, bijîşkiya ducanî û zayînê û fîzyolojî digirt nav xwe û zanîna bijîşkî ya rojavayî ya nûjen da wê. Ev perwerde ne tenê rê da wê ku piştî vegerê bi awayekî bikêr bijîşkiyê bike, lê bawerî jî da wê ku serî li sînordariyên çandî rake û pîşeya xwe li qadên kêmxizmetkirî ên wek bijîşkiya jinan û zarokan di civakên kevneperest de bi cih bike.
Çima ew çû Qahîreyê?
Îslambûlî piştî kirina bijîşkiyê li Şamê piştî 1890î çû Qahîreyê di destpêka salên 1900î de, bi ihtîmaleke mezin li derfetên pîşeyî yên baştir li bajareke pirneteweyîtir di bin bandora Brîtanya de digeriya. Qahîreyê civakeke mezin a Cihûyan û qadeke pêşverû ya bijîşkî hebû, bi nexweşxaneyan û rehberên ku heta 1909an navê wê wek bijîşk nivîsandibûn. Dibe ku bêîstiqrariya Osmanî, wek Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908an an hestên li dijî Cihûyan, koçkirina wê jî pêk anîbe. Vekirîbûna nisbî ya Misrê rê da wê xebata xwe ya bijîşkî di nav guhertina dîmena siyasî piştî Şerê Cîhanê yê Yekem de bidomîne.
Wê çi astengî dîtin?
Îslambûlî wek jin, Kurd û Cihû di civakên Osmanî û Misrê de, ku mêr tê de serdest bûn, bi bendên girîng re rûbirû bû. Normên zayendî rolên giştî yên jinan sînordar dikirin û perwerde û bijîşkiya wê li derveyî welêt dikirin kirineke şoreşgerane. Dibe ku wê li Amerîkayê dijminatiya bi biyaniyan re, astengiyên zimanî û gumanên pîşeyî ji hevalkarên mêr dîtibin. Aloziyên etnîkî, di nav wan de dijminatiya bi Cihûyan re û çewisandina hindikahiyan ji aliyê Osmaniyan ve, çînên din ên xetereyê lê zêde kirin. Valahiyên arşîvî di çîroka wê de ihtîmala jêbirinê ji ber dîroknivîsiya baviksalarî nîşan didin. Tevî van ew berdewam bû, bi ihtîmaleke mezin bê zewac an malbat da pîşeya xwe bixe pêşî.
Mîrata wê çawa mayînde bûye?
Mîrata Îslambûlî wek pêşeng îlham dide bi hêzkirina jinan li Rojhilata Navîn û derveyî wê. Ew di dîrokên Sûrî û Kurdî de wek yekem bijîşka jin a paşxaneya xwe tê pîroz kirin û berxwedêriya li hember çewisandinê nîşan dide. Wêneya 1885an a bi Joshi û Okami re bi berfirehî belav bûye û çîroka wê di vegotinên femînîzmê de berfirehtir digihîne. Rêxistinên nûjen ên wek Bilindkirina Jinên Sûriyê beşdariya wê di wekheviya lênêrîna tenduristiyê de bi rêz dibînin. Neviyên wê li Kanadayê bîra wê diparêzin û ew di nav cudahiyên zayendî yên berdewam ên bijîşkiya cîhana Erebî de nimûneyek ji bo şopandinê dimîne; ew wêrekiya kesane di guherîna pergalî de tîne bîra me.
Çavkanî
Ev beş çavkaniyên sereke yên di tevahiya nivîsa blogê, rêzdemî, bûyerên girîng û pirs û bersivên li ser Sabat Îslambûlî de hatine bikaranîn rêz dike. Çavkanî ji materyalên biyografî, dîrokî û akademîk ên bawerpêkirî hatine girtin.
«Sabat Îslambûlî — Grokipedia.» Grokipedia. https://grokipedia.com/page/Sabat_Islambouli.
«Sabat Îslambûlî: Jineke Dîrokê.» Bilindkirina Jinên Sûriyê. https://www.upliftingsyrianwomen.org/sabat-islambouli-a-woman-of-history.
«Sabat Îslambûlî.» Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Sabat_Islambouli.
«Jineke Kurd di nav yekem bijîşkên jin de, mezûna sedsala 19an.» Kurdipedia.org. https://www.kurdipedia.org/Default.aspx?lng=8&q=20220604200524416243.
«Portreya Anandibai Gopal Joshi, Kei Okami û Sabat Îslambûlî.» Facebook. https://www.facebook.com/groups/archeologyandcivilizations/posts/4829447873815365.
«Sabat Îslambûlî.» MidEastMed. https://www.mideastmed.org/entity/71081/person.
«Têkoşînên Zayendî Li Ser Pîşeya Bijîşkî Li Rojhilata Navîn Û Bakurê Efrîqaya Nûjen.» Duke University Press. https://read.dukeupress.edu/jmews/article-pdf/18/1/1/1482950/1kozma.pdf.
«ZANÎNGEHA AMERÎKÎ YA BEYRÛTÊ, El-Tebîb: Hilberandin Û Danûstandina Zanîna Bijîşkî Li Levanta Sedsala 19an.» Scholarworks AUB. https://scholarworks.aub.edu.lb/bitstreams/302519b6-49af-481f-a350-0c6f3c68ad07/download.
«Agahiyên Li Ser Sabat Îslambûlî Ji Bo Zarokan.» Kids Kiddle. https://kids.kiddle.co/Sabat_Islambouli.
«Sabat el-Îslambûlî.» Tumblr. https://www.tumblr.com/elvisomar/155725203819/sabat-al-islambouli-18671941-physician-sabat.