Seîd Nursî: Zanyarê Îslamî yê Kurd û nivîskarê Risale-i Nur…

Naverok

Pêşgotin

Di dehsalên dawîn ên Împaratoriya Osmanî de, zarokekî Kurd ê ji gundekî çiyayî li nêzî Bedlîsê dê mezin bibe û bibe yek ji zanyarên Îslamî yên bi encamên herî girîng ên sedsala bîstem. Seîd Nursî, ku di sala 1877 de bi îmkanên hindik li gundê Nursê hat dinyayê, hişmendiyeke bêhempa hebû ku berî gihîştina salên temenê xwe yên sîyî navê Bedîuzzeman, Ecêba Serdemê, ji wî re anî. Rêwîtiya wî ji gundekî Kurdî yê kêmnaskirî heta encûmenên herî bilind ên zanîna Osmanî û paşê dehsalên sirgûn û girtîgehê di bin Komara Tirkiyeyê de, yek ji çîrokên herî berbiçav ên dîrokê yên bawerî û serhildana fikrî ye.

Nursî di sê serdemên herî aloz ên dîroka cîhana Misilman de jiya: hilweşîna hêdî ya xîlafeta Osmanî, kuştinên giran ên Şerê Cîhanê yê Yekem û sekulerkirina tund a Komara Tirkiyeyê di bin Mustafa Kemal Atatürk de. Li cihê ku zanyarên din reviyan, xwe guncandin an hatin bêdengkirin, Nursî bi nivîsandinê bersiv da: tefsîreke Quranê ya mezin a bi navê Risale-i Nur pêk anî ku ji şeş hezar rûpelan wêdetir e. Bi piranî li sirgûnê hat nivîsandin, bi destê bi hezaran dilsozên bê nav hat kopîkirin û tevî qedexeyên dewletê bi dizî li seranserê Tirkiyeyê belav bû. Risale-i Nur yek ji kiryarên herî berbiçav ên berxwedana fikrî ya Îslamî di dîroka nûjen de nîşan dide.

Rehên wî yên Kurdî bi awayên kûr nêrîna wî ya cîhanê şekil dan. Wî salên destpêkê yên xwe ji bo parastina reforma perwerdeyê li rojhilatê Kurdî derbas kirin; lobîgerî li siltanê Osmanî ji bo zanîngeheke ku zanîna olî bi ya zanistî ya nûjen ve girê bide kir û li ser maf û hewcedariyên gelê xwe nivîsand. Tevî ku paşê berê xwe da hundir û ji bo ruhaniyetê dev ji siyasetê berda, nasnameya wî ya Kurdî qet wî nehişt û gundê Nursê, ku navê wî dabû, di jiyaneke bi koçberkirinê hatibû diyarkirin de herdem xala vegerê ma. Îro bi milyonan kes li cîhanê xwe di nav mîratgirên tevgera ku wî damezrand de dihesibînin.

Reh di herêmên bilind ên Kurdî yên Bedlîsê de

Seîd Nursî di sala 1877 de li gundê Nursê, niştecihiyeke dûr li nêzî Xîzanê di Wilayeta Bedlîsê ya Împaratoriya Osmanî de, hat dinyayê; di kûrahiya dilê herêmên bilind ên Kurdî de. Bavê wî Mîrza û dayika wî Nuriye cotkarên Kurd ên dîndar û bi îmkanên hindik bûn û heft zarok di maleke ji kerpiçên bi tavê hatine hişkkirin de mezin dikirin, ku çiya li dora wê bûn. Dîmena Kurdistanê bandor li Seîdê ciwan kir: mezinahiya wê, bêdengiya wê û bedewiya wê paşê di nivîsên wî de wekî mecazên dubare yên afirandina îlahî û biçûkbûna mirovî derketin holê.

Nursî ji temenê herî biçûk ve şiyaneke ne asayî ya fêrbûnê nîşan da. Wî destpirtûkên zanîna Îslamî ya klasîk bi lezeke ku mamosteyên wî ecêbmayî dikirin ezber dikirin û jêhatîbûna wî ya nîqaşê heta di ciwaniyê de jî efsanewî bû. Li seranserê parêzgehên Kurdî ji medreseyekê diçû ya din, li cem zanyarên xwecihî yên herî baş dixwend û zanistên Îslamî yên kevneşopiya xwe bi lezeke ku tu sazî nikaribû bi temamî bihewîne fêr dibû. Salên wî yên destpêkê li medreseyên Kurdistanê herwiha salên nasîna kûr a kevneşopiya tesewifê bûn. Wî ji meşayixên berbiçav ên Neqşebendî rêberiya ruhî girt, lê peywira wî ya paşê dê ji her terîqeteke yekane wêdetir biçe.

Heta salên destpêkê yên temenê xwe yê bîstî, Nursî êdî navûdengek bi dest xistibû ku ji herêma wî wêdetir diçû. Ew hem bi berfirehiya zanîna xwe hem jî bi tûjiya ziman û cesareta rexneyên xwe li zanyarên xwedî cihên fermî dihat nasîn. Li gorî raporan, wî pêşniyar kiribû ku bi her desthilatdarekî olî di împaratoriyê de nîqaş bike û çîrokên serkeftinên wî bi berfirehî belav dibûn. Di vê serdemê de navê Bedîuzzeman, Ecêba Serdemê, cara yekem lê hat kirin; nasînek hem ji aliyê hevalan hem jî hevrikan ve ku ew li hember hişmendiyeke di kategoriyên asayî de cih nagire ne.

Ecêba serdemê: Xwediyekî jêhatîbûna bêhempa derdikeve

Perwerdeya destpêkê ya Nursî rêyeke ne asayî şopand. Berevajî piraniya zanyarên serdema xwe, wî îcazetnameyeke kevneşopî, dîplomaya fermî ya piştrastkirina qedandina bernameya dersan a klasîk, negirt. Wî avahiyên hişk ên pergala medreseyên heyî pir hêdî û pir teng didîtin û bê aramî ji mamosteyekî diçû yê din; zanîn bi lezeke ku pergala fermî ji bo hewandina wê nehatibû ava kirin werdigirt. Ev perwerdeya ne kevneşopî paşê dê bingeh bide rexneya wî ya perwerdeya Osmanî: pergalek ku wî bawer dikir bi veqetandina wan hem di zanistên olî hem jî yên sekuler de têk diçe.

Yek ji bûyerên herî zelalker ên jiyana wî ya destpêkê gihîştina wî ya bajêrê Wanê bû, ku dê nêzî dehsalekê li wir bimîne. Walîyê Wanê Tahir Paşa bû parêzvanê wî û pirtûkxaneyek û cihê xwendina bi dilxwestineke mezin di qadên cuda de ji wî re peyda kir: hem zanistên Îslamî hem jî felsefeya Rojava, zanista xwezayî, dîrok û matematîk. Ev ketina kûr a nav ramana nûjen ezmûneke guherîner bû. Nursî ji zanîna Rojava nearam nebû; baweriya wî xurt bû ku ramana rastîn a Îslamî tiştekî ji aqil û zanistê natirse û ku bi rastî aqil û zanist, heke bi rêkûpêk bên têgihîştin, rastiyên baweriyê nîşan didin.

Li Wanê wî nêrîna xwe ya Medresetüz Zehra pêş xist: zanîngeheke mezin a rojhilatê ku dê zanistên olî û qadên nûjen rex hev fêr bike. Ew bawer dikir ku veqetandina perwerdeya sekuler û olî sedema bingehîn a paşketina cîhana Misilman e; ciwan neçar dihatin kirin ku di navbera baweriya xwe û têkildarbûna bi nûjeniyê re hilbijêrin. Zanîngeha wî ya pêşniyarkirî dê vê hilbijartina şaş çareser bike. Ev nêrînek bû ku dê heta dawiya jiyana xwe, bê ku pêk bê, bi xwe re hilgire; rejîmên li pey hev ên ku ji encamên wê ditirsiyan gelek caran ew red kirin.

Stenbol, siyaset û parastina mafên Kurdî

Di dawiya 1907 de, Nursî gihîşt Stenbolê, paytexta împaratoriyê, û daxwaznameyek ji Siltan Ebdulhemîdê II re hilgirtibû ku pere ji bo zanîngeha rojhilatê ya wî ya pêşniyarkirî dixwest. Gihîştina wî yekser bal kişand. Li deriyê xwe li taxa Fatihê tabelayek hilawîsandibû ku lê dinivîsî: «Li vir hemû pirsgirêk tên çareserkirin û bersiva hemû pirsan tê dayîn, lê tu pirs nayê pirsîn.» Zanyarên Îslamî yên Stenbolê, ku vê îdiayê meraq kiribûn û belkî teşwîq kiribûn, hatin wî biceribînin. Gelek kes bi bandoreke baş çûn. Navûdengê wî berî wî gihîştibû û baweriya wî ya bi hişmendiya xwe, ku hin kesan jê re kubarî digot, ew hem navdar hem jî nîqaşbar kir.

Dema Şoreşa Tirkên Ciwan a sala 1908 xwedîhukmiya Hemîdî hilweşand û destûra Osmanî vegerand, Nursî wê bi coş pejirand. Ew bû piştgirekî dengbilind ê destûrxwaziyê; di rojnameyan de gotar dinivîsand û axaftin dikirin ku tê de diparast ku hukûmeta destûrî bi prensîbên Îslamî yên şêwirmendiyê re li hev tê, û bi rastî ew prensîb wê dixwazin. Ew tevlî Kürd Teavün ve Terakki Cemiyeti, Civaka Kurdî ya Alîkariya Hevbeş û Pêşketinê, bû û dest bi nivîsandina eşkere ya li ser rewş û mafên gelê Kurd kir; bi hêzkirina Kurdan wekî beşek ji projeya destûrî ya Misilman a berfirehtir pêşkêş kir.

Beşdariya wî ya parastina mafên Kurdî di vê serdemê de yekser û bêguman bû. Wî daxwaza destûra weşandina rojnameyeke bi zimanê Kurdî ya bi navê Marifet ve İttihad-ı Ekrad, Pêkhatin û Yekîtiya Kurdî, kir; ev baweriya wî nîşan dida ku pêşketina çandî û perwerdeyê di nav Kurdan de ji bo nûkirina cîhana Misilman a Osmanî pêwîst e. Dema dijşoreşa Adara sala 1909 pergala destûrî ji bo demeke kin xist xeterê, Nursî bi eşkereyî piştgiriya tepisandina wê kir. Ew hat girtin û darizandin, lê hat beraetkirin. Têkiliya wî bi Komîteya Yekîtî û Pêşketinê, partiya desthilatdar a Tirkên Ciwan, re herdem bi tengezarî bû: wî destûrxwaziya wan pesn dida, lê li hember neteweperweriya wan a Turkî disekinî.

Xutbeya Şamê û dema berî şer

Di sala 1911 de, Nursî çû Şamê û li Mizgefta Emewî ji civîna zêdetirî deh hezar nimêjkaran re tiştê ku bi navê Hutbe-i Şamiye, Xutbeya Şamê, hat nasîn pêşkêş kir. Xutbe teşxîseke berfireh a paşketina cîhana Misilman û bernameyeke nûkirina wê bû. Wî şeş nexweşiyên ku bawer dikir civakên Misilman diêşînin diyar kirin: belavbûna bêhêvîtiyê, nebûna rastgoyiyê di jiyana siyasî de, hezkirina şer, nezanîna girêdanên ku bawermendan yek dikin, xwedîhukmî û serdestiya berjewendiya kesane li ser xizmeta qenciya hevbeş.

Xutbeya Şamê tenê axaftineke olî nebû; berhemeke felsefeya civakî û siyasî bû ku di demeke ku Împaratoriya Osmanî bi serhildanên neteweperwer û zextên hêzên mezin dihejî tê de hat pêşkêşkirin. Nursî diparast ku bersiva guncaw a Misilman ji qeyranê re hêvî ye, ne bêhêvîtî, û ku rizgariya cîhana Misilman di hevgirtina exlaqê Îslamî bi zanista nûjen û rêveberiya destûrî re ye. Xutbe paşê hat nivîsandin û bû yek ji nivîsên bingehîn ên berhevoka Risale-i Nur; nifşên şopînerên wî ew dîsa çap kirin û xwendin.

Di heman salê de, ew bi Siltan Mehmedê V re di serdana împaratoriyê ya Kosovoyê de çû û şahidê kontrola nazik a împaratoriyê ya li ser axên wê yên Ewropî bû. Dema berî Şerê Cîhanê yê Yekem vegeriya Wanê, Nursî medreseya xwe ava kir; di dawiyê de bi qaseke biçûk tiştê ku xewna kirina li seranserê herêma rojhilatê dîtibû pêk anî û dest bi xebata tefsîreke Quranê ya bi Erebî kir. Dema Împaratoriya Osmanî di sala 1914 de ket şer, ew dudil nebû. Ji bo xizmeta leşkerî bi dilxwazî beşdar bû û li eniya rojhilatê li dijî artêşa Rûsyayê ya dagirker wekî fermandarê hêzên milîs xebitî.

Şerê Cîhanê yê Yekem û dîlbûna Rûsyayê

Eniya rojhilatê ya Şerê Cîhanê yê Yekem yek ji qadên herî hov ên tevahiya şer bû. Nursî li gel hêzên Osmanî û Kurdî li dijî pêşveçûna împaratoriya Rûsyayê di Anadoluyê re şer kir û li herêma çiyayî ya ku ewqas baş nas dikir fermandariya yekîneyên ne asayî kir. Li gorî raporan, wî li ser hesp û di xendekan de beşên tefsîra Quranê ya xwe nivîsand; hûrgiliyeke ku di nav şopînerên wî de bû efsane. Hevdemên wî cesareta wî ya di bin agir de tomarkirin û ew di şer de birîndar bû. Paşê, di destpêka 1916 de dema Bedlîs ket, hêzên Rûsyayê ew dîl girtin.

Nursî nêzî du sal û nîv wekî dîlê şer li Kostromayê, bajarekî bakurrojava ya Rûsyayê, derbas kir. Ezmûn bi kûrahî tenêker bû; ji civaka Osmanî, xwendekarên xwe û cîhana fikrî ya ku tê de jiyabû qut bû. Wekî paşê nivîsand, ev serdema xwehesibandina kûr a hundir bû. Wî Şoreşa Rûsyayê ya sala 1917 ji nêzîk ve dît û di alozîya girtina desthilatdariyê ji aliyê Bolşevîkan ve ji kampê reviya; bi rêya Ewropayê vegeriya Stenbolê. Ew di dawiya 1918 de gihîşt paytextê, tam dema Împaratoriya Osmanî teslîmî Hevalbendan dibû.

Vegera wî ya Stenbolê bi saetên herî tarî yên hilweşîna împaratoriyê re hevdem bû. Bajêr di bin dagirkirina Hevalbendan de bû; siltan di qesra xwe de hema hema girtî bû û paşeroja cîhana Misilman mîna li ser xetereke mezin bû. Tevî vê yekê, Nursî wekî lehengê şer hat pêşwazîkirin û li Dârü’l-Hikmeti’l-İslâmiye, encûmena herî bilind a zanîna Îslamî ya Împaratoriya Osmanî, hat tayînkirin. Ev nasîna hem asta wî ya fikrî hem jî xizmeta wî ji împaratoriyê re bû. Ji bo zanyarekî Kurd ê ji gundekî çiyayî rûmeteke berbiçav bû û lûtkeya cihê wî yê fermî di saziyên Osmanî de nîşan da.

Ji lehengê Osmanî heta sirgûnîyê Komarê

Di salên yekser ên piştî şer de, Nursî bi serbixweya xwe ya taybet di nav siyaseta aloz a împaratoriya ku ber bi mirinê diçû û tevgera neteweperwer a Turkî ya derdiket de rêya xwe dît. Destpêkê wî piştgiriya tevgera berxwedanê ya Mustafa Kemal li Anadoluyê kir, çimkî ew wekî parastineke rewa ya axên Misilman li dijî emperyalîzma Xiristiyan didît. Lê her ku xwezaya bernameya Kemal zelaltir bû, sekulerkirina temam a civaka Turkî ku dê xîlafetê ji holê rake, perwerdeya olî qedexe bike û modelekî Rojavayî yê rêveberiyê ferz bike, Nursî bi kûrahî xemgîn bû û di dawiyê de piştgiriya xwe vekişand.

Dema di sala 1923 de Komara Tirkiyeyê hat ragihandin û sala din xîlafet hat rakirin, Nursî ji jiyana giştî vekişiya. Ew vegeriya Wanê, paşnavê xwe li gorî gundê lê jidayikbû kir Nursi û dest bi guherîna kûr a ruhî û fikrî kir ku paşê dê wekî derbasbûna ji «Seîdê Kevn» ber bi «Seîdê Nû» ve binav bike. Seîdê Kevn rewşenbîrekî giştî yê têkoşer bû ku bi siyaset û desthilatdariyê re têkildar bû; Seîdê Nû ji hemû wan dûr ket, çimkî bawer bû ku xizmeta herî mezin a ku dikare bike siyasî nîne, ruhî ye: parastina baweriya mirovên asayî li dijî hêzên lawazker ên sekulerîzm û ateîzmê.

Vekişîna wî ji siyasetê ew ji dewletê neparast. Di sala 1925 de, serhildana Şêx Seîd, serhildaneke mezin a Kurdî li dijî Komara nû, bi tundûtûjiyeke mezin hat tepisandin. Tevî ku Nursî vexwendina Şêx Seîd a tevlîbûna serhildanê bi eşkereyî red kiribû û bi rastî wê wekî bi encamên berevajî rexne kiribû, desthilatdar hêj ew wekî kesekî ku dikare pirsgirêk çêbike diyar kirin. Ew sirgûnî Burdurê hat kirin, paşê birin Ispartayê û di dawiyê de neçar kirin ku di gundê biçûk ê Barlayê de bi şertên bi rastî girtina malê bijî. Cih ewqas dûr bû ku hukûmet hesab dikir ew li wir nikare zirarê bike. Ew xelet bûn.

Seîdê Nû: Guherîn li Barlayê

Barla gundekî biçûk ê Anadoluyê bû ku belkî çend sed kes tê de dijiyan û di girên li jorê golekê li herêma Ispartayê de veşartî bû. Li gorî nêrîna hukûmetê, cihê herî guncaw ji bo girtina zanyarekî Kurd ê ku ne li gorî dilê wan bû: tenê, dûr ji navendên mezin ên nifûsê û bi îmkanên sînordar ên ragihandinê. Lê Nursî girtina xwe kir vekişîneke zahidan û gundiyên Barlayê kirin xwendekarên xwe yên yekem. Wekî paşê nivîsand, wan diyariya zanîn û ronahiyê ya ku gihîştibû nav wan nas kir û dest bi civîna li dora wî kirin.

Li Barlayê, di navbera 1926 û 1934 de, Nursî nêzî du ji sê parên tevahiya berhevoka Risale-i Nur nivîsand. Wî di rewşeke ku wekî ronahîgirtin, ne nivîsandin, danasî de dinivîsand: gotin ne ji hişê wî, lê ji Quranê bixwe dihatin û salên dua û ramana kûr navbeynkariya wan dikirin. Ew bi acîliyeke ji qeyranê jidayikbûyî dinivîsand: Tirkiyeya li dora wî avahiyên sazî yên Îslamê yek bi yek ji holê radikir, medrese digirtin, perwerdeya olî qedexe dikir, alfabeya Erebî bi tîpên Latînî diguherand û bangê nimêjê yê bi Erebî radikir. Her reform ji bo Nursî êrişek li baweriya bi milyonan mirovên asayî bû ku çavkaniyên fikrî yên berxwedana li dijî wê tunebûn.

«Seîdê Nû» bi berbiçavî ji zanyarê ciwan ê têkoşer ê ku ulemayên Stenbolê rexne kiribûn kesayeteke cuda bû. Wî li hember desthilatdariya siyasî helwesta vekişîna bi armanc pejirand; ne ji ber tirsê, lê ji baweriya wê yekê ku têkildarbûna bi siyasetê re dê peywira ruhî ya ji xwe re danî xerab bike û balê jê dûr bike. Wî diyariyên dewletê red kirin. Wî daxwazkirina şertên baştir red kir. Bi armanc di xizaniyê de jiya, cilên sade li xwe dikirin, bi sadehî dixwar û tenê tiştên bi dilxwazî dihatin dayîn dipejirandin. Şopînerên wî, ku xwe xwendekarên Nûrê bi nav dikirin, rêz li vê zahidiyê wekî şêweyeke fêrkirinê bixwe digirtin.

Risale-i Nur: Şahesereke li sirgûnê hatî dinyayê

Risale-i Nur, Nameyên Ronahiyê, tefsîreke Quranê ya kevneşopî nîne. Ew ayet bi ayet di nivîsa Quranê re pêş naçe ku wateyên wê yên zimanî û hiqûqî li gorî şêwaza tefsîra klasîk rave bike. Di şûna wê de, pirsên bingehîn ên baweriyê, hebûna Xwedê, rastiya vejînê, xwezaya xwebûna mirovî û wateya êşê, bi delîldanîna aqilî, mecaz û ramana kûr a berdewam nîqaş dike. Ew Quranê wekî çavkaniya xwe ya sereke bi kar tîne, lê xwendevan dixe nav diyalogeke li gorî hişê nûjen hatî amadekirin. Nursî ji bo kesên li dibistanên sekuler hatibûn perwerdekirin û bi delîlên zanista materyalîst û felsefeya ateîst re rûbirû bûn dinivîsand.

Berhevok bi çar beşên sereke hatiye dabeşkirin: Gotin (Sözler), Name (Mektubat), Birûsk (Lem’alar) û Tîrêj (Şuâlar). Bi hev re ji şeş hezar rûpelan wêdetir in. Gotin dilê teolojîk ê berhevokê pêk tînin û delîlên Nursî ji bo stûnên baweriya Îslamî bi berawirdên hûrgilî û nîşandanên mantiqî pêş dixin. Name bersivên pirsên xwendekaran in; gelek ji wan taybetmendiyên kesane û rêberiya ruhî hene. Birûsk mijarên ruhî bi bedewiyeke helbestî ya taybet vedikolin. Tîrêj zehmetiyên herî tund ên serdema Komarê nîqaş dikin: tepisandina bangê nimêjê, girtina ziyaretgehan û zordariya li dijî bawermendan.

Tiştê ku Risale-i Nur taybet dikir tenê naveroka wê nebû, rêbaz û şêweya wê jî bû. Nursî bi armanca fêmkirina hêsan dinivîsand û teknîka temsîlê, nîşandan bi rêya berawirdê, bi kar dianî da ku rastiyên teolojîk ên abstrakt bigihîjin têgihîştina xwendevanên ku perwerdeya olî ya fermî tunebûn. Ew ne wekî profesorekî ku dersê dide xwendekaran, lê wekî hevalekî ku bi dengê bilind difikire, zehmetiyan çareser dike, nezelaliyê dipejirîne û bi pêvajoya ramanê bixwe digihîje baweriyê dinivîsand. Ev şêweya rêwîtiya fikrî ya hevbeş di edebiyata Îslamî de nû bû û tam tiştê ku bi milyonan Tirkên asayî pêdivî pê hebû bibihîzin bû, ku di cîhaneke baweriya wan ji piştgiriya sazî hatibû bêparhiştin de bê rêberî mabûn.

Tora veşartî ya destnivîsên bi destê hatine kopîkirin

Belavkirina Risale-i Nur di du dehsalên yekem ên hebûna wê de bi temamî neqanûnî bû. Komara Tirkiyeyê di sala 1928 de alfabeyeke Latînî ferz kiribû û alfabeya kevneşopî ya Erebî ya ku Nursî nivîsên xwe pê dinivîsand bi fermî kevnkirî û ji bo nifşa nû negihîştbar kiribû. Desthilatdarên dewletê Risale-i Nur wekî propagandaya olî ya hilweşîner qedexe kirin û car bi car dest danîn ser kopiyên wê. Xwedîbûna destnivîsan dikaribû bibe sedema girtîgehê. Tu yek ji van belavbûna nivîsan ne rawestand; dibe ku heta bileztir jî kiribe.

Çareseriya Nursî di sadehiya xwe de biwêrek bû. Wî ji her kesê dixwest Risale-i Nur bixwîne dixwest ku wê bi destê kopî bike, bi alfabeya Erebî, û herî kêm kesekî din bîne ku heman tiştî bike. Destnivîs li malên xwendekarên wî dihatin çêkirin, ji gundekî diçûn yê din û ji bajarokekî diçûn yê din; bazirganên gerok û rêwiyan ew hilgirtin, di tûrikên zînê de û di bin textên erdê de dihatin veşartin. Hejmara texmînkirî ya rûpelên bi destê hatine kopîkirin di vê serdemê de digihîje şeş sed hezaran. Ev yek ji operasyonên herî mezin ên weşana veşartî di dîroka cîhana Misilman de bû.

Ev tora veşartî ya kopîkar û belavkaran, xwendekarên Nûrê an Nurcu, bû bingeha tevgera civakî ya ku ji her hewldana tepisandina wê dirêjtir ma. Kopîkirin bixwe şêweyeke pratîka ruhî bû: nivîsandina gotinên Risale-i Nur wateya hundirînkirina wan û girtina berpirsiyariya parastin û veguhastina wan bû. Xwendekarên ku nivîs kopî dikirin bi hev û bi Nursî bixwe re girêdan ava kirin, bi rêya tora nameyan a ku wekî civakeke li cihên cuda belavkirî dixebitî: civateke bê avahî, dibistaneke bê dîwar, ku tenê pabendbûna hevbeş a kesên li seranserê Anadoluyê belav bûbûn wê didomand.

Dadgeh, jehrkirin û dehsalên zordariyê

Dewleta Tirkiyeyê di navbera salên 1930î û 1950î de Nursî gelek caran xist dadgehan. Ew dihat girtin û di navbera girtîgeh û cihên sirgûnê de dihat veguhastin: Burdur, Isparta, Kastamonu, Denizli û Afyon. Rêkûpêkiya van veguhastinan hem fikara desthilatdaran a derbarê bandora wî de hem jî neşiyana wan a peydakirina bingeheke hiqûqî ji bo bêdengkirina wî ya daîmî nîşan dida. Di sala 1943 de, ew bi 126 xwendekarên xwe re şandin Dadgeha Bilind a Denizliyê. Komîteyeke pispor a zanyar û dadweran Risale-i Nur lêkolîn kir û di dawiyê de dît ku ew ji aliyê siyasî ve bêalî ye; biryarek ku di sala 1944 de bû sedema beraeta wî.

Zordarî bi pêvajoyên hiqûqî sînordar nebû. Nursî gelek caran îdia kir ku hewlên jehrkirina wî hatine kirin; şopînerên wî ev îdiayên bi girîngî digirtin, ji ber şêwaza nexweşiyên wî yên ji nişka ve di demên girtîgehê de. Wî di dema dadgehê de neh mehan li girtîgeha Denizliyê derbas kir, têkiliya bi xwendekarên xwe re jê hat qedexekirin û şertên hişk lê hatin ferzkirin. Paşê, li girtîgeha Afyonê, qeyranên din ên tenduristiyê di şertên ku piştgirên wî wekî qirêjkirina bi armanc danasîn de pêk hatin. Çi ev îdia rast bûn çi ne, wan kûrahiya baweriya civaka wî nîşan dida ku dewlet biryardar e bi her amûra heyî wî wêran bike.

Di tevahiya van dijwariyan de, Nursî aramiyeke bi armanc parast ku şopînerên wî wekî hevsengiya pîroz dixwendin. Wî lava ji zordarên xwe ji bo dilovaniyê red kir. Tevî derfetên revê, wî revîna ji Tirkiyeyê red kir. Li girtîgehê gelek dinivîsand û heta dema girtî bû jî tişt li Risale-i Nur zêde dikirin. Nameyên wî yên ji girtîgehê ji xwendekaran re, ku gelek ji wan di berhevokê de ne, belgeyên bêhempa yên mêrekî ku biryar dabû her êşê wekî diyariya îlahî, her girtîgehê wekî cihê vekişîna zahid û her sirgûnê wekî şêweyeke hicretê şîrove bike ne. Şiyana wî ya veguherandina êşê bo fêrkirina ruhî belkî taybetmendiya herî berbiçav a ceribandina wî ya dirêj bû.

Seîdê Sêyem: Salên dawîn û mirina aram

Azadtirkirina nisbî ya jiyana siyasî ya Tirkiyeyê piştî sala 1950, dema Partiya Demokrat di hilbijartinên Tirkiyeyê yên yekem ên bi hevrikiya rastîn de hat desthilatdariyê, asteke rehetiyê ji Nursî re anî ku bi dehsalan nejiyabû. Hukûmeta nû ji pêşiyên xwe yên Kemalîst kêmtir bi tundî sekulerîst bû û hawîrdora derbirîna olî hinekî bi toleranstir bû. Nursî ji tenêbûnê derket, dest bi civînên vekirîtir ên bi xwendekar û mêvanan re kir û heta destûr da ku Risale-i Nur cara yekem di sala 1956 de bi alfabeya nû ya Latînî bê çapkirin; ev hejmara xwendevanan bi qaseke mezin berfireh kir.

Ev serdem, ku Nursî jê re «Seîdê Sêyem» digot, bi têkildarbûna ji nû ve ya hişyar bi jiyana giştî re hat nîşankirin, lê herdem li gorî şertên xwe. Wî bi eşkereyî piştgiriya Partiya Demokrat kir û ew wekî bendeke li dijî Kemalîzma dijî ol a Partiya Gel a Komarî didît. Wî li dijî komunîzmê axaft, ku wekî xetereya îdeolojîk a herî xeternak a li pêşiya civakên Misilman didît. Destwerdanên wî yên siyasî teorîk bûn, ne rêxistinî: qet partiyek ava nekir, qet berendamê hilbijartinê nebû û qet li desthilatdariya sazî negeriya. Bandora wî tenê bi nivîsandinê û bi desthilatdariya kesane ya bêhempa ya ku li ser şopînerên xwe bi dest xistibû dihat bikaranîn.

Di 23ê Adara 1960 de, Seîd Nursî li Rihayê mir; bajarekî xwedî dengvedaneke sembolîk a kûr wekî cihê jidayikbûna Pêxember Îbrahîm di kevneşopiyê de. Ew 83 salî bû. Mirina wî tenê du meh berî derbeya leşkerî ya Gulana 1960 hat, ku Partiya Demokrat ji desthilatdariyê xist û dorhêleke nû ya zordariyê dest pê kir. Desthilatdaran, ji tirsa alozîyan, laşê wî ji gorê derxist û li cihekî veşartî dîsa defin kir. Ev kiryara dawîn a zordariya piştî mirinê ji bo şopînerên wî hewldana dawîn û herî bêencam a dewletê ya sînordarkirina mêrekî bû ku gotinên wî êdî ji her sînorê ku dikaribûn ava bikin derbas bûbûn. Gorê wî paşê dîsa hat dîtin û ew bi fermî li Ispartayê dîsa hat definkirin.

Rêza demê ya bûyerên sereke

1877 — Di malbateke cotkar a Kurdî de li gundê Nursê, li nêzî Xîzanê di Wilayeta Bedlîsê ya Împaratoriya Osmanî de, hat dinyayê.
nêzî salên 1890î — Li medreseyên seranserê Kurdistanê dixwîne; ji ber zanîna xwe ya bêhempa navê Bedîuzzeman, Ecêba Serdemê, bi dest dixe.
1897–1907 — Li Wanê di bin parastina Walî Tahir Paşa de dijî; bi berfirehî felsefe û zanista Rojava dixwîne û nêrîna zanîngeha Medresetüz Zehra pêş dixe.
1907 — Digihîje Stenbolê; daxwaznameyek ji Siltan Ebdulhemîdê II re pêşkêş dike ji bo pereyên avakirina zanîngeheke rojhilatê ji bo Kurdan.
1908 — Bi coş piştgiriya şoreşa destûrî ya Tirkên Ciwan dike; di rojnameyan de li ser destûrxwazî û mafên Kurdî dinivîse.
1909 — Piştî dijşoreşê tê darizandin û beraet dibe. Tevlî civakên cuda yên Kurdî û Îslamî dibe û ji wan derdikeve.
1911 — Li Mizgefta Emewî Xutbeya Şamê ji zêdetirî deh hezar nimêjkaran re pêşkêş dike; bi Siltan Mehmedê V re diçe Kosovoyê.
1914–1916 — Di Şerê Cîhanê yê Yekem de li eniya rojhilatê şer dike û fermandariya hêzên milîs li dijî artêşa Rûsyayê dike; di şer de birîndar dibe.
1916 — Dema Bedlîs dikeve hêzên Rûsyayê wî dîl digirin; li Kostromayê li Rûsyayê wekî dîlê şer tê girtin.
1917–1918 — Di Şoreşa Bolşevîk de direve; bi rêya Ewropayê vedigere Stenbolê û li Dârü’l-Hikmeti’l-İslâmiye tê tayînkirin.
1923–1924 — Dema Komar xîlafetê radike, piştgiriya xwe ya Mustafa Kemal vedikişîne; ji jiyana giştî vekişe û guherîna ruhî dest pê dike.
1925 — Piştî serhildana Şêx Seîd, tevî nebûna beşdariya wî, sirgûnî Burdurê tê kirin; paşê di bin girtina malê de tê birin Barlayê.
1926–1934 — Nêzî du ji sê parên Risale-i Nur li Barlayê dinivîse; tora veşartî ya destnivîsên bi destê hatine kopîkirin dest pê dike.
1935–1948 — Gelek caran di navbera sirgûnên Kastamonu, Denizli û Afyonê de tê veguhastin; di sala 1943 de tê darizandin û di 1944 de beraet dibe; di tevahiya demê de gelek dinivîse.
1950 — Partiya Demokrat hilbijartinên Tirkiyeyê yên yekem ên hevrikî bi dest dixe; Nursî bi hişyarî dîsa derdikeve û bi eşkereyî piştgiriya hukûmeta nû dike.
1956 — Risale-i Nur cara yekem bi alfabeya Latînî tê çapkirin; li seranserê Tirkiyeyê xwendevan bi qaseke mezin zêde dibin.
23ê Adara 1960 — Di temenê nêzî 83 salî de li Rihayê dimire; li wir tê definkirin; desthilatdar paşê laşê wî bi dizî ji gorê derdixin û li cihekî nenas dîsa defin dikin.
Piştî 1960 — Tevgera Nûrê mezinbûnê didomîne; di dawiyê de şopînerên wê li seranserê cîhanê digihîjin bi milyonan; Risale-i Nur tê wergerandin bi dehan zimanan.

Pirs û bersiv

Çima Seîd Nursî wekî sembolekî Kurdî tê hesibandin, dema ku bi piranî wekî zanyarekî Îslamî yê Turk tê nasîn?

Seîd Nursî ji aliyê etnîkî ve Kurd bû, li herêma bi piraniya Kurd a Bedlîsê ji dê û bavên Kurd hatibû dinyayê û dehsalên jiyana xwe yên şekildanê li rojhilatê Kurdî yê Împaratoriya Osmanî derbas kiribûn. Çalakiya wî ya destpêkê bi eşkereyî taybetmendiyeke Kurdî hebû: tevlî civakên çandî yên Kurdî bû, hewl da rojnameyeke Kurdî biweşîne, ji bo zanîngeheke li rojhilatê Kurdî lobîgerî kir û bi berfirehî li ser hewcedariyên perwerdeyê û siyasî yên gelê Kurd nivîsand. Tevî ku peywira wî ya ruhî ya paşê ji sînorên etnîkî derbas bû û ew bixwe ji siyaseta nasnameya etnîkî ber bi nêrîneke ruhî ya giştî ya Îslamî ve çû, rehên wî yên Kurdî qet tiştek ku veşêre an red bike nebûn. Gundê Nursê, ku paşnavê wî dabû, di tevahiya jiyana wî de li navenda nasnameya wî ma. Ew hem aîdî cîhana Kurdî ya ku ew şekil da ye hem jî aîdî cîhana Îslamî ya berfirehtir a ku hewl da nû bike ye.

Risale-i Nur tam çi ye û çima girîng e?

Risale-i Nur, Nameyên Ronahiyê, berhevokeke ji şeş hezar rûpelan wêdetir a tefsîra Quranê û teolojiya Îslamî ye ku Nursî di navbera salên 1910î û 1950î de nivîsand. Berevajî tefsîrên kevneşopî yên ku ayet bi ayet di Quranê re diçin, Risale-i Nur pirsên bingehîn ên baweriya Îslamî, hebûna Xwedê, rastiya vejînê, wateya êşê û armanca jiyana mirovî, bi rêya delîldanîna aqilî, berawirdên hûrgilî û ramana kesane ya berdewam nîqaş dike. Girîngiya wê bi heman qasî di çarçoveya wê de ye ku di naveroka wê de ye: di serdema Tirkiyeyê ya herî bi tundî sekulerîst de hat nivîsandin, dema perwerdeya Îslamî qedexe bû, medrese hatibûn girtin û avahiyên sazî yên baweriyê bi rêkûpêk dihatin rakirin. Bi pêşkêşkirina çavkaniyên fikrî ji mirovên asayî re da ku bê piştgiriya sazî baweriya xwe bidomînin û biparêzin, Risale-i Nur alîkariya parastina baweriya Îslamî li Tirkiyeyê di yek ji hawîrdorên herî dijber ên dîroka Misilman a nûjen de kir.

Sê qonaxên jiyana Nursî yên ku ew bixwe danasîn çi bûn?

Nursî jiyana xwe bi sê qonaxên cuda dabeş kir. Serdema «Seîdê Kevn», ku bi nêzîkî ji salên destpêkê heta nêzî 1921 diçû, bi têkildarbûna siyasî, têkoşeriya zanistî û beşdariya çalak a di mijarên giştî yên Împaratoriya Osmanî de hat nîşankirin; di nav de piştgiriya destûrxwaziyê, parastina mafên Kurdî û xizmeta wî ya leşkerî. Serdema «Seîdê Nû», ji nêzî 1921 heta 1949, bi vekişîna bi armanc ji siyasetê, baldayîna li ser nivîsandina ruhî û nivîsandina piraniya Risale-i Nur di şertên sirgûn û girtîgehê de hat diyarkirin. Di vê qonaxê de wî daxwazên Seîdê Kevn wekî tiştên balê dûr dikin û ji aliyê ruhî ve bi xeter in red kirin. Di serdema «Seîdê Sêyem», ji 1949 heta mirina wî di 1960 de, têkildarbûneke ji nû ve ya hişyar û hilbijartî bi jiyana giştî re pêk hat: piştgiriya Partiya Demokrat, axaftina li dijî komunîzmê û destûrdayîna çapkirina berhemên wî ya berfirehtir; di heman demê de xwezaya bingehîn a ruhî ya peywira xwe parast.

Çima Nursî piştgiriya serhildana Şêx Seîd a sala 1925 red kir?

Şêx Seîd, rêberê olî yê Kurd ê ku di sala 1925 de serhildana li dijî Komara Tirkiyeyê bi rê ve bir, bi eşkereyî Seîd Nursî vexwend ku tevlî serhildanê bibe û wî bi eşkereyî red kir. Sedemên wî teolojîk û stratejîk bûn, ne kêmbûna hevgirtina Kurdî. Ew bawer dikir ku serhildana çekdar bersiva rast a siyasetên sekulerîst ên Komarê nîne, ku bê gihîştina armancên xwe dê êşê bîne ser nifûsa Kurd û ku amûrên nûkirina Îslamî ruhî û perwerdeyî ne, ne leşkerî. Ew ji tevlihevkirina olê bi kiryara siyasî ya tundûtûj re jî biguman bû û ditirsiya ku dê her duyan bêîtîbar bike. Dîrokê bi qasekê hişyariya wî piştrast kir: serhildan bi tundûtûjiyeke mezin hat tepisandin û têkçûna wê tam heman cûreya zordariya çandî ya ku Nursî herî zêde jê ditirsiya bileztir kir. Lê redkirina wî ya tevlîbûna serhildanê ew ji dewletê neparast; dewletê ew tevî vê yekê ji ber gumana piştgiriyê sirgûn kir.

Tora veşartî ya belavkirina Risale-i Nur çawa dixebitî?

Nursî rêbazeke berbiçav a belavkirinê damezrand ku kiryara kopîkirinê kir şêweyeke pratîka olî. Wî ji her xwendekarê dixwest Risale-i Nur bixwîne dixwest ku beşên wê bi destê kopî bike, bi alfabeya Erebî ya kevneşopî ya ku Komarê bi fermî bi alfabeya Latînî guherandibû, û herî kêm kesekî din bîne ku heman tiştî bike. Ev destnivîsên bi destê hatibûn kopîkirin paşê ji kesekî diçûn yê din, ji gundekî diçûn yê din û ji bajarokekî diçûn yê din, bi rêya tora hilgirên pêbawer. Ew gelek caran bazirganên gerok, hecî an rêwî bûn ku nivîs vedişartin û li seranserê welat vediguhastin. Dîroknas texmîn dikin ku hejmara rûpelên bi destê hatine kopîkirin di serdema neqanûniyê de nêzî şeş sed hezaran bû. Ev tor wekî civakekê jî dixebitî: xetereya hevbeş a kopîkirin û belavkirina nivîsên qedexekirî girêdanên bawerî û berpirsiyariya hevbeş di nav xwendekarên ku belkî bi tu awayekî din dê qet hevdîtin nekirana de ava kirin.

Nêrîna Nursî ya li ser têkiliya Îslam û zanista nûjen çi bû?

Nursî helwesteke di serdema xwe de ne asayî hebû: li şûna dîtina zanista nûjen wekî xetereke li ser baweriya Îslamî, ew bawer dikir ku zanista rastîn û baweriya rastîn bi pêdivî di ahengê de ne û nakokiyên xuya ji şaştêgihîştinên her du aliyan derdikevin. Ew diparast ku cîhana xwezayî, heke bi rêkûpêk bê lêkolînkirin, bixwe şêweyeke wehya îlahî ye, Quranê ku bi zimanê afirandinê hatiye nivîsandin, û ku bersiva rast a zanîna zanistî redkirin nîne, hevgirtin e. Zanîngeha wî ya Medresetüz Zehra ya pêşniyarkirî tam ji bo nîşandana vê hevgirtinê hatibû sêwirandin û zanistên olî û xwezayî rex hev dida fêrkirin. Di Risale-i Nur de, wî gelek caran berawirdên ji zanista xwezayî, optîk, biyolojî û astronomiyê, bi kar dianîn da ku delîlên teolojîk ronî bike. Ew bawer dikir ku materyalîzm û ateîzm encamên neçar ên zanista nûjen nînin, lê xerabkirinên wê ne û ku têkildarbûneke bi hişê zelal bi zanistan re dê di demdirêj de piştgiriya baweriyê bike, dê wê lawaz neke.

Desthilatdarên Tirkiyeyê di dehsalên sirgûn û girtîgeha Nursî de çawa li gel wî tevdigeriyan?

Nursî ji nîveka salên 1920î heta destpêka 1950î bi zordariya dewletê ya berdewam re rûbirû bû. Ew ji herêma xwe hat sirgûnkirin, li gundên dûr di bin girtina malê de hat girtin, gelek caran li dadgehê hat darizandin û gelek caran hat girtîgehkirin. Pirtûkên wî hatin qedexekirin û dest danîn ser wan. Ew di navbera cihên girtinê de, Burdur, Isparta, Barla, Kastamonu, Denizli û Afyon, bi rêkûpêkiyeke ku ji her civakeke niştecî dûr dikir dihat veguhastin. Wî gelek caran îdia kir ku di demên girtîgehê de hatiye jehrkirin; şopînerên wî vê îdiayê pejirandin û dibe ku gumana rastîn a li karbidestên ku ew tenê bi amûrên hiqûqî nikaribûn bêdeng bikin nîşan bide. Tevî van hemûyan, Nursî di dadgehên xwe yên sereke de beraet bû, bi piranî ji ber ku dadgehan nikaribûn piştrast bikin ku nivîsên wî kiryara hilweşandina siyasî pêk tînin. Nakokiya di navbera beraetên wî û zordariya berdewam de rewşa dijwar a dewleteke ku dixwest ew bêdeng be lê nikaribû bi qanûnî wê rewa bike nîşan dida.

Xutbeya Şamê çi bû û çima girîng e?

Xutbeya Şamê, Hutbe-i Şamiye, axaftineke mezin bû ku Nursî di sala 1911 de li Mizgefta Emewî li Şamê ji temaşevanên ku hejmara wan zêdetirî deh hezar kes tê texmînkirin re pêşkêş kir. Tê de wî şeş nexweşiyên ku li gorî wî cîhana Misilman diêşandin teşxîs kirin: bêhêvîtî, nerastgoyî di jiyana giştî de, hezkirina şer, nezanîna girêdanên di navbera Misilmanan de, xwedîhukmî û serdestiya berjewendiya kesane li ser xizmeta civakê. Wî diparast ku derman di hêvî, rastgoyî, yekîtiya Îslamî, rêveberiya destûrî û vegera erkên exlaqî yên baweriyê de ye. Xutbe paşê hat nivîsandin û tevlî berhevoka Risale-i Nur hat kirin; li wir bû yek ji nivîsên herî zêde xwendî û jê veguhastî. Girîng e, çimkî Nursî di şêweya xwe ya herî berfireh û giştî de nîşan dide: nêrîneke nûkirina şaristaniya Misilman diyar dike ku ji vekişîna wî ya paşê wêdetir diçe û yekser bi pirsên civakî û siyasî yên serdema wî re têkildar dibe.

Tevgera Nûrê çi ye û çiqas mezin bûye?

Tevgera Nûrê, Nurculuk, civaka şopînerên ku fêrkirinên berhevoka Risale-i Nur dixwînin û li gorî wan dijîn e. Di dawiya salên 1920î de wekî xelekeke biçûk a xwendekaran li dora Nursî li Barlayê dest pê kir û tevî zordariya pergalî ya dewletê, an ji ber wê, mezin bû û bû yek ji tevgerên Îslamî yên herî mezin li Tirkiyeyê û ji wê wêdetir. Texmînên sala 2008 hejmara şopînerên Nurcu li cîhanê di navbera pênc û şeş milyonan de danîn û nêzî pênc hezar û pênc sed dersxane, salonên xwendinê ku endam ji bo xwendina Risale-i Nur tê de dicivin, li cîhanê dixebitîn. Tevger avahiyeke rêxistinî ya fermî, tomarên endamtiyê, çîna karbidestên olî an hiyerarşiyek tune; tenê xwendina hevbeş a nivîsan û torên nefermî yên piştgiriya hev wê li hev digirin. Bandora wê di civaka Turkî de mezin bûye, bi taybetî di perwerde, civaka sivîl û medyayê de. Lê tevger bi dabeşbûnên hundirî re jî rûbirû bûye û tevgera Gülen, ku damezrînerê wê Fethullah Gülen xwendekarekî Nurcu bû, yek ji şaxên veqetiyayî yên mezin nîşan dide.

Seîd Nursî îro çawa tê bîranîn û mîrata wî çi ye?

Seîd Nursî îro wekî yek ji zanyarên Îslamî yên herî girîng ên sedsala bîstem tê bîranîn; kesekî ku rêyek ji bo zindîhiştina baweriyê di şertên ji bo vemirandina wê hatibûn sêwirandin de peyda kir. Mîrata wî piralî ye. Ji aliyê teolojîk ve, Risale-i Nur beşdariyeke nîşander a ramana Îslamî ye û rêyeke têkildarbûna bi nûjeniyê re pêşkêş dike ku ne teslîmî materyalîzma sekuler dibe û ne jî ber bi têgihîştina paşverû ya peyv bi peyv ve vedikişîne. Ji aliyê civakî ve, tevgera Nûrê ya ku wî îlham da civaka sivîl a Turkî bi awayên kûr şekil daye û di dehsalên sekulerîzma Kemalîst de beşdarî berxwedêrîya pratîka olî bûye. Di nav Kurdan de, ew wekî kurê Kurdistanê tê bîranîn ku çand û baweriya herêmên bilind ên Kurdî bir nav yek ji nivîsên Îslamî yên herî bibandor ên serdema nûjen. Gorê wî, piştî salên veşartina ji aliyê dewletê ve, di dawiyê de hat dîtin û ew bi fermî dîsa hat definkirin; nasîneke sembolîk ku tepisandina bîra wî di dawiyê de têk çû. Ew di siyaseta Tirkiyeyê de kesayeteke li ser nîqaşê dimîne û tevgerên cuda yên Îslamî û neteweperwer wî yê xwe dihesibînin, lê cihê wî di çîroka ramana Kurdî û Îslamî de misoger e.

Encam

Jiyana Seîd Nursî lêkolîneke paradoksa bandora bi bêdesthilatdarî hatî bidestxistin e. Wî tu posta hukûmetê negirt, fermandariya tu artêşê nekir û kontrola tu saziyê nekir. Ew hat sirgûnkirin, girtîgehkirin, jehrkirin û bêdengkirin; lê gotinên ku li gundên dûr û hucreyên girtîgehê nivîsand bi hêzeke nayê rawestandin li seranserê Tirkiyeyê û di dawiyê de li seranserê cîhanê belav bûn, ku tu qasa zora dewletê nikaribû sînordar bike. Risale-i Nur şahidiya wê ramanê ye ku raman, dema bi rastgoyiya fikrî ya rastîn bersiva hewcedariyên mirovî yên rastîn didin, di dawiyê de nayên wêrankirin.

Nasnameya wî ya Kurdî beşeke ji vê çîrokê nayê veqetandin e. Ew ji qeraxên cîhana Osmanî hat; ji gundekî çiyayî li herêmeke ku împaratoriyê ji mêj ve wekî perawêz didît. Wî bi xwe re çavkaniyên çandî yên zanîna Îslamî ya Kurdî, biryardariya di dîmeneke dijwar de hatibû çêkirin û zanîneke kûr a wê wateyê anî ku Misilmanek bibe ku bawerî û zimanê wî ew li derveyî kategoriyên serdest ên hem împaratoriya kevn hem jî komara nû didanîn. Van ezmûnên perawêzbûnê teolojiya wî şekil dan: Risale-i Nur a wî bi hêza herî mezin bi kesên ku di cîhaneke çarçoveyên wateyê yên ku pê hatibûn mezinbûn terk kiriye de xwe bê rêberî dibînin re diaxive. Ezmûn di rehên xwe de Kurdî bû, lê di dengvedana xwe de giştî bû.

Îro, dema tevgera Nûrê mezinbûnê didomîne û Risale-i Nur tê xwendin, lêkolînkirin û wergerandin bi dehan zimanan, zarokê ji Nursê yê ku bû Ecêba Serdemê yek ji şahidên herî bi hêz ên rastiyeke ku her serdem divê dîsa bibîne dimîne: şêweyên herî kûr ên berxwedanê siyasî nînin, ruhî ne; dengbilind nînin, bêdeng in; bi destê kesên bi desthilat nayên bikaranîn, lê kesên dilsoz wan didomînin. Seîd Nursî tiştek ava nekir ku bikaribe bê hilweşandin, tiştek negirt ku bikaribe dest lê bê danîn û tiştek xwedî nekir ku bikaribe jê bê standin. Tiştê ku li dû xwe hişt nîşan da ku nayê wêrankirin.

Çavkanî

Vahide, Şükran. Îslam li Tirkiyeya nûjen: Jînenameyeke fikrî ya Bedîuzzeman Seîd Nursî. SUNY Press, 2005.
Abu-Rabi, Ibrahim M., sererastkar. Îslam li xaçerêyê: Li ser jiyan û ramana Bedîuzzeman Seîd Nursî. SUNY Press, 2003.
Markham, Ian û Özdemir, İbrahim, sererastkar. Cîhanîbûn, exlaq û Îslam: Nimûneya Bedîuzzeman Seîd Nursî. Ashgate, 2005.
Turner, Colin û Horkuc, Hasan. Seîd Nursî. Rêza berhemên Avakarên Cîhana Misilman. Oneworld Publications, 2009.
Nursî, Said. Gotin (Sözler). Ji berhevoka Risale-i Nur hatiye wergerandin. Sozler Publications, Stenbol, 2004.
Nursî, Said. Name (Mektubat). Ji berhevoka Risale-i Nur hatiye wergerandin. Sozler Publications, Stenbol, 2004.
Nursî, Said. Birûsk (Lem’alar). Ji berhevoka Risale-i Nur hatiye wergerandin. Sozler Publications, Stenbol, 2004.
Yavuz, M. Hakan. Nasnameya siyasî ya Îslamî li Tirkiyeyê. Weşanxaneya Zanîngeha Oxfordê, 2003.
Zürcher, Erik J. Tirkiye: Dîrokeke nûjen. I.B. Tauris, 2004.
Hourani, Albert. Ramana Erebî di serdema lîberal de, 1798–1939. Weşanxaneya Zanîngeha Cambridgeê, 1983.
Bruinessen, Martin van. Axa, Şêx û Dewlet: Avahiyên civakî û siyasî yên Kurdistanê. Zed Books, 1992.
Mardin, Şerif. Ol û guherîna civakî li Tirkiyeya nûjen: Nimûneya Bedîuzzeman Seîd Nursî. SUNY Press, 1989.
Özdalga, Elisabeth. Îslamîzm li Tirkiyeyê: Ji amûr û wateyê wêdetir. Routledge, 2006.
Çiçek, M. Talha. Şer û avabûna dewletê li Sûriyeyê: Wîlayetdariya Cemal Paşa di Şerê Cîhanê yê Yekem de. Routledge, 2014.