Şêx Elî Xan Zengene ji 1669 heta 1689 wezîrê mezin ê Şah Suleyman bû. Kariyera wî hêza herêmî ya kurdî bi rêveberiya împaratoriyê girê da.

Deriyê kerpîçî yê karwanseraya Çale Sîyah bi kemera bilind a tûj, kemerên paşveçûyî û darên pêşiyê
Karwanseraya Şêxelî Xan, an Çale Sîyah, li parêzgeha Îsfehanê, 2018. Avahiya mayî mînaka patronaja Sefewî ye. Behrad.52.2020, 4 August 2018 · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0.

Malbat û erkdarî

Şêx Elî Xan di 1611 an 1613 de di malbata kurdî ya Zengene de çêbû. Bavê wî Elî Beg di stablên şahane de dixebitî; birayê wî Şahrux Sultan berî wî serokê malbatê bû. Desthilata herêmî ya derdora Kirmanşahê berî bilindbûna wî ya li dîwanê bû. [1] Rudi Matthee tayînkirina wî wek wezîrê mezin hezîrana 1669an dide. [2]

Dahat û sînorên hêza wezîr

Lêkolîna Elî T. Tewfîq a 2018an reformên darayî û têkiliyên wî yên dîwanê dikole. Berhevkirina dahatan, kêmkirina gendeliyê û ewlehiya rêyan li gel berxwedana xwediyên axê yên bihêz vedibêje. Ji civakên xiristiyan, cihû û hindî daxwazên bacê yên giran jî qeyd dike. [3] Zêdebûna xezîneyê û avahiyên giştî ne ji bo her komê heman sûd bûn. Desthilata wî bi şah, hevalbendiyên dîwanê û tayînkirinan ve girêdayî bû; ev erk serweriyeke serbixwe nebû.

Aştî bi Osmaniyan re

Matthee li dijî şerê nû yê bi Osmaniyan û nebaweriya wî bi sozên leşkerî yên Ewropiyan dinivîse. Rexnegiran vê helwestê bi axa wî ya rojavayê Îranê ve girê dida, ku şerê sînor dikaribû wê zirar bike. [1] Dîplomasî hesabên stratejîk û berjewendiyên madî bi hev re dihewand.

Avahî, weqf û rêwîtî

Tewfîq gundên ku dahata wan ji bo karwanseraya Bîsutûnê hatibû weqifkirin û dibistan, hemam, pir û saziyên rêyan li çend bajaran dikole. [3] Ev projeyên cuda bûn. UNESCO Şêxelî Xan, an Çale Sîyah, di nav Karwanserayên Farisî yên sala 2023an de qeyd dike. Van cihan rêwî û bazirganan cihê mayînê, av û xwarin didan û mirovên bi ziman û olên cuda dicivandin. [4] [5] Wêne vê binesaziyê nîşan dide, ne portreya wezîr.

Mirin û berdewamiya malbatê

Di 25ê cotmeha 1689an de mir. Li gor Matthee kurê wî Şahqulî Xan di 1707–1715an de wezîrê mezin bû. [1] Erkên paşê yên malbatê tora rêveberiyê ya ji temenê wezîrekî dirêjtir nîşan didin.

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. Rudi Matthee, Šayḵ-ʿAli Khan Zangana, Encyclopaedia Iranica (2000; updated 2015).
  2. Rudi Matthee, Administrative Stability and Change in Late-17th-Century Iran, IJMES 26/1 (1994), pp. 77–98; published extract.
  3. Ali T. Tawfiq, الصدر الأعظم الشيخ علي خان زنكنة الكردي: دراسة في دوره خلال العهد الصفوي, Humanities Journal of University of Zakho 6/2 (2018), pp. 463–471, especially pp. 466–469.
  4. UNESCO World Heritage Centre, The Persian Caravanserai; 2023 inscription and the Sheikhali Khan component, also documented in the official gallery.
  5. UNESCO World Heritage Centre, Sheikhali Khān (Chāleh Siyāh) Caravanserai, official component photograph record (2019).