Paşxaneya Dîrokî: Kurd Û Elewî Di Veguhastina Osmanî-Tirkî De
Bilindbûn Bo Rêberiyê: Ji Dilsoziya Osmanî Bo Serîrakirina Li Komarê
Pêşgotin Li Ser Seyîd Riza
Li newalên bi sî yên Dêrsimê, ku Çemê Munzurê di nav çiyayên dijwar de rêya xwe dibire, çîroka Seyîd Riza wek şahidiya berxwedêriya li dijî asîmîlasyon û çewisandinê disekine. Seyîd Riza li dor 1863an li Vilayeta Xarpêtê ya Împaratoriya Osmanî ji dayik bû û di 1937an de di nav seferên hovane yên Komara Tirkiyeyê de hate darvekirin. Ew ji serokekî eşîrî zêdetir bû; kesayetekî olî yê Elewî yê rêzgirtî, rêberekî siyasî yê Kurd û rûyê sembolîk ê Serhildana Dêrsimê bû. Wî wek Kurdekî Zaza yê Elewî di nav veguhastina tevlihev ji desthilatdariya împaratorî bo navendîkirina neteweperest de rêya xwe dît û têkoşîna gelê xwe li dijî Tirkkirina bi zorê nîşan da. Jiyana wî, ku bi hevalbendî, serîrakirin û fedakariya dawî hat nîşankirin, hê di bîra komî ya Kurdî de deng vedide û hem berxwedêriya çandî hem bedela mirovî ya avakirina dewletê nîşan dide.
Serdema Seyîd Riza demeke serûbinbûna kûr bû. Di dawiya serdema Osmanî de aloziyên etnîkî bilind bûn û di dawiyê de gihîştin Şerê Cîhanê yê Yekem û hilweşîna împaratoriyê. Derketina Komara Tirkiyeyê di bin Mistefa Kemal Ataturk de di 1923an de nûjenî soz da, lê bi hesabê nasnameyên hindikahiyan. Ji bo Kurdan, bi taybetî civakên Elewî li Dêrsimê, ku di 1935an de navê wê bû Tuncelî, ev yek tê wateya siyasetên êrişker ên asîmîlasyonê. Rêberiya Seyîd Riza di serhildana 1937–1938an de van pevçûnan derxist holê, ku xweseriya herêmî tê de bi dîtina Enqereyê ya dewleteke neteweyî ya yekreng re pev diçû. Ev nivîsa blogê diçe kûrahiya biyografiya wî û ji vegotinên dîrokî sûd digire da salên wî yên destpêkê, bilindbûna wî ya navdariyê, serhildanê, dawiya wî ya trajîk û mîrata mayînde bikole.
Paşxaneya Dîrokî: Kurd Û Elewî Di Veguhastina Osmanî-Tirkî De
Kurd, komeke etnîkî ya pirreng ku Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriya îroyîn digire nav xwe, ji demeke dirêj ve li herêmên çiyayî yên rojhilatê Anatolyayê dijiyan. Di Împaratoriya Osmanî de wan di bin pergala milletê ya ku civakên olî nas dikir de xweseriya nisbî hebû. Lê sedsala 19an hewildanên navendîkirinê anîn, ku reformên Tenzîmatê û bilindbûna neteweperestiyê ew xurtir kirin. Kurdên Zaza, ku bi zaravayekî cihê diaxivîn, civakên zindî li Dêrsimê pêk anîn, herêmeke ku bi baweriya xwe ya Elewî tê naskirin; şaxeke tevlihevker a Îslama Şîe ku girîngî dide mîstîsîzm, wekhevî û rêzgirtina ji Elî, pismamê Pêxember.
Elewî, ku desthilatên Osmanî yên Sunnî pir caran ew dixistin peravê, ji ber kiryarên xwe yên batinî û rêveberiya civakî bi gumanan re rûbirû dibûn. Eşîrên Dêrsimê bi awayekî nîvserbixwe kar dikirin û rêberên wek Seyîd Riza hem desthilata giyanî hem ya dinyayî bi kar dianîn. Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908an û qirkirinên paşîn ên li dijî Ermeniyan di 1915an de demografî ji nû ve ava kirin; Kurd carinan hevkar bûn, lê pir caran parêzvanê cîranên xwe bûn.
Şerê Serxwebûna Tirkiyeyê (1919–1923) wekhevî soz da, lê Peymana Lozanê ya 1923an mafên Kurdan derxistin û ev yek bû sedema serhildanên wek ya Şêx Seîd di 1925an de û Koçgirî di 1920–1921ê de. Rejîma Ataturk laîkî û Tirkkirin şopand û ziman û çanda Kurdî qedexe kirin. Qanûna Niştecihkirina Ji Nû Ve ya 1934an armanc dikir Kurdan li deverên ku Tirk tê de piraniya bûn belav bike, û Qanûna Tunceliyê ya 1935an desthilatdariya leşkerî li ser Dêrsimê ava kir û navê «Mufetîşiya Giştî Ya Çarem» li wê kir, di bin General Ebdullah Alpdogan de. Van siyasetên Dêrsim wek herêma «pirsgirêkê» nîşan dan û destwerdana leşkerî rewa kirin. Serhildana Seyîd Riza encama dawî ya van aloziyan bû, serhildana Kurdî ya 27emîn ji 1923an ve û hewildaneke bêhêvî ji bo xweseriyê.
Jiyana Destpêkê Û Mîrata Malbatî
Seyîd Riza li dor 1863an li Lertîkê, ku niha Pulur Lirtîk e, gundekî navçeya Ovacikê li Vilayeta Xarpêtê ya wê demê, Ovacika îroyîn li Parêzgeha Tunceliyê, ji dayik bû. Dîroka rast a ji dayikbûna wî ne naskirî ye, lê lihevhatina dîrokî wê di vê salê de bi cih dike. Ew ji çar kurên Seyîd Îbrahîm ê biçûktirîn bû, rêberê rêzgirtî yê eşîra Hesenan an Hesênan, yek ji eşîrên Kurd ên Elewî yên navdar li Dêrsimê. Malbat ji xanedana Ocaxê bû, rêzeke rêberên olî ku xwe digihand Pêxember Mihemed û payeya «Seyîd» an «Sayyid» bi dest dixist, nîşaneya desthilata giyanî.
Seyîd Riza di erdên dûrmayî yên Dêrsimê de mezin bû û bi kevneşopiyên Elewî û adetên eşîrî dewlemend bû. Elewîtî, bi girîngîdana xwe ya giyanîtiya hundir, helbest û rêûresmên komî yên wek merasîmên cemê, dîtina wî ya cîhanê ava kir. Ew Zazakiya Kurdî, Tirkî û bi ihtîmaleke mezin Farisî fêr bû û di hawirdora pirzimanî ya Osmanî de rêya xwe dît. Piştî mirina Seyîd Îbrahîm Riza li gorî wesiyeta bavê xwe rêberî mîras girt û desthilata li ser eşîra Hesenan xurt kir. Ev cîgirtin ne tenê siyasî bû; wî wek Seyîd payeya «rehber», rêber, ya herî bilind di hiyerarşiya Elewî de bi dest xist, li ser mijarên giyanî şîret dida û di nakokiyan de navbeynkariya dikir.
Jiyana wî ya malbatî normên eşîrî nîşan dida. Kurên wî hebûn, di nav wan de Uşene Seyîd, ku bi navê Seyîd Huseyn jî tê naskirin, ku ê heman qedera wî dîtibûya, û yên din ku di karûbarên herêmî de bûn. Mala Seyîd Riza navendeke mêvanperweriyê bû ku nirxên Elewî yên wekhevî û dadweriyê tê de serdest bûn. Wî di destpêkê de bi pêşxistina hevalbendiyan di nav eşîrên nakok ên Dêrsimê de rêberî nîşan da û ji bo astengiyên paşerojê amade bû.
Bilindbûn Bo Rêberiyê: Ji Dilsoziya Osmanî Bo Serîrakirina Li Komarê
Bilindbûna Seyîd Riza bi Şerê Cîhanê yê Yekem (1914–1918) re hevdem bû. Wî wek serokê eşîrê Hesenan bi Împaratoriya Osmanî re li dijî êrişên Rûs li rojhilatê Anatolyayê hevalbend kir. Hêzên wî sînor parastin û spasdariya Osmanî bi dest xistin. Lê ev dilsozî hilbijartî bû. Di Qirkirina Ermeniyan a 1915an de desthilatên Osmanî daxwaz kirin ku ew Ermeniyan ji bo koçberkirina bi zorê radest bike. Seyîd Riza red kir û penageh da gelek kesan, kiryarek ku di nav hovîtiyê de prensîbên wî yên mirovî derxistin holê.
Piştî şer, dema împaratorî hilweşiya, Seyîd Riza piştgiriya tevgerên xweseriya Kurdî kir. Wî penageh da rêberên Serhildana Koçgirî ya 1920–1921ê, serhildaneke destpêkê ya Kurdî li dijî dewleta Tirk a nû. Ev yek ew wek kesayetekî sereke di dîmena berfirehtir a neteweperestiya Kurdî de bi cih kir û wî têkilî bi rewşenbîrên wek Dr. Nûrî Dêrsimî û rêberên eşîrî yên wek Elîşêrê Koçgirî re çêkirin. Wî li Stenbolê bi civatên Kurdî re têkilî danîn û parêzvaniya mafên çandî kir.
Di salên 1920î de Dêrsim bi kiryarî herêmeke xweser diman, li derveyî destê Enqereyê. Seyîd Riza bi rêya encumenên eşîrî rêveberî dikir, nakokî çareser dikirin û nasnameya Elewî-Kurdî diparast. Qedexeyên hikûmeta Tirkiyeyê li ser weşanên Kurdî, çewisandina axêveran û koçkirinên bi zorê nerazîbûn gur kirin. Nameyeke ku tê gotin Seyîd Riza bo Wezîrê Derve yê Brîtanya Anthony Eden di 1937an de şandibû gilî dikir: «Hikûmetê bi salan hewl daye gelê Kurd asîmîle bike, wan çewisandiye, weşanên bi Kurdî qedexe kiriye, yên ku bi Kurdî diaxivin çewisandine û mirovan ji beşên berhemdar ên Kurdistanê bi zorê bo deverên neçandî yên Anatolyayê koçber kiriye ku gelek li wan deveran mirine. Zindan tijî kesên neşervan in, rewşenbîr têne gulebarankirin, darvekirin an sirgûnkirin bo cihên dûr. Sê milyon Kurd daxwaz dikin ku li welatê xwe bi azadî û aştiyê bijîn.» Her çend nivîskariya wê di nav nîqaşê de ye û dibe ku Nûrî Dêrsimî nivîsandibe, wê nerazîbûnên serdemê girtin nav xwe.
Qanûna Niştecihkirina Ji Nû Ve ya 1934an û Qanûna Tunceliyê ya 1935an kontrol fermî kirin, navê Dêrsimê guherandin û desthilatdariya leşkerî sepandin. Seyîd Riza ev wek tehdîdên ji bo hebûnê didît û eşîr li dijî asîmîlasyonê seferber kirin.
Serhildana Dêrsimê: Çirûskên Berxwedêriyê
Alozî di Adara 1937an de di pîrozbahiyên Newrozê, cejna buhara Kurdî ya nûbûn û berxwedêriyê nîşan dide, gur bûn. Seyîd Riza serhildan ragihand û eşîr li dijî êrişên Tirk kom kirin. Pireke darîn a li ser Munzurê hat şewitandin û xetên telefonê hatin birîn, gihîştina hikûmetê têk çûn. Hêzên Tirk Seyîd Riza tawanbar kirin û operasyon dest pê kirin.
Serhildan ne serhildaneke yekgirtî bû, lê rêzek pevçûnên biçûk ji bo parastina xweseriya herêmî bû. Eşîrên bi tifengên kevn çekdar bi artêşa Tirk a nûjen bi top û balafiran re rûbirû bûn. Di Çileya 1937an de Seyîd Riza ji bo danûstandinên aştiyê kurekî wek navbeynkar şand ba General Alpdogan; kur hate kuştin û şîdet zêde bû.
Heta buharê leşkerên Tirk operasyonên gerandinê kirin û sivîl komkuj kirin. Bombebaranên hewayî, ku Sabîha Gokçen, keça Ataturk a pejirandî, balafirên wan diajot, gund kirin hedef. Hejmarên fermî 13,806 miriyan bi nav dikin, lê texmîn ber bi jor ve diçin û bi hezaran kes hatin sirgûnkirin. Zarok bi zorê hatin pejirandin û wek Tirk hatin mezin kirin û nasname hatin jêbirin; trajediyeke di «Keçên Winda Yên Dêrsimê» de hatiye tomarkirin.
Hêzên Seyîd Riza heta Îlonê li ber xwe dan, lê hêza agir a bilindtir serdest bû. Di 12ê Îlona 1937an de, dema diçû danûstandinên ku lê efû soz hatibû dayîn, ew bi 72 hevalan re hate girtin.
Girtin, Darizandin Û Darvekirin: Tinazkirina Bi Dadweriyê
Darizandina li Elazigê tinaz bû û du hefte bi sê rûniştinan domand. Seyîd Riza yê 74salî li gorî qanûna Tirk ne dihat darvekirin, lê dadgehê temenê wî bi derew kir 54. Roja Şemiyê biryar li ser wî hat dayîn, tiştek ne asayî, da serdana Ataturk û ihtîmala efûkirinê pêşî lê bigire. Ji ber tunebûna elektrîkê çirayên otomobîlan odeya dadgehê ronî kirin û bi lez kesek ji bo darvekirinê hat peydakirin.
Yazdeh kes cezayê mirinê wergirtin û cezayên çar kesan sivik bûn. Seyîd Riza karûbarên Tirkî bi temamî fam nekir. Şahid Îhsan Sabrî Çaglayangîl bi bîr anî: Seyîd Riza got «Hûn ê min darve bikin», piştre got «Hûn ji Enqereyê hatine da min darve bikin?» Wî nimêj red kir, tiştên xwe spartin kurê xwe û ragihand: «Em kurên Kerbelayê ne. Em bêguneh in. Şerm e. Hovîtî ye. Kuştin e!» Wî bixwe bend danî stûyê xwe û di 15ê Mijdara 1937an de kursî bi lingê xwe da. Kurê wî Uşene lava kir: «Ez ê bibim koleyê we! Hinek dilê we bi ciwaniya min bişewite, min nekujîn!»
Belgeyek nîşan dide ku Ataturk şeva berî wê bi Seyîd Riza re hevdîtin kir û efû di berdêla lêborînxwestinê de pêşniyar kir, ku wî red kir. Laşê wî bi dizî hate veşartin; cihê gorê hîn nehênî tê parastin.
Mîrat: Sembola Berxwedêrî Û Birîna Çarenekirî
Mirina Seyîd Riza dawiya xweseriya kevneşopî ya Kurdî li Dêrsimê nîşan da, lê mîrata wî wek şehîd dimîne. Bîranînên salane di 15ê Mijdarê de girseyên mirovan li Dêrsim û civakên diyasporayê kom dikin û wî wek parêzvanê nasnameya Kurdî û Elewî bi rêz dibînin.
Di 2010an de Şaredariya Tunceliyê peykerek li deriyê bajêr ava kir û navê wî li parkê kir, gaveke ber bi rûbirûbûna bi dîrokê re. Lê nakokî didomin: dozan ew bi bilindkirina serhildanê tawanbar kir û bangên rakirina wê di 2019an de derketin holê. Di serdanekê de daxwaznameyek li ser gorê da Serokkomar Ebdullah Gul; nevî bi berdewamî daxwaza eşkerekirinê dikin.
Lêborîna Serokwezîr Recep Tayyip Erdogan di 2011ê de ji bo komkujiyê dîrokî bû, lê sînordar bû; ne tezmînat ne weşandina belgeyan lê nehatin. Seyîd Riza êşa komî nîşan dide û îlham dide tevgerên Kurdî yên nûjen ên wek PKK. Ew di wêje û hunerê de di berhemên wek «Dersim’in Kayıp Kızları» de derdikeve holê û birîna navbera nifşan derdixe holê.
Çîroka wî berdewamiya pirsa Kurdî derdixe holê: daxwazên mafên çandî, xweserî û rastiyê. Dema Kurd di nav pevçûnên berdewam de nasnameyê piştrast dikin, Seyîd Riza bedela berxwedêriyê û hêza berxwedêrî tîne bîra me.
Encam: Dengvedan Ji Çiyayan
Seyîd Riza (1863–1937) pireke di navbera serdeman de bû, ji eşîrperestiya Osmanî bo neteweperestiya komarî. Serîrakirina wî li dijî asîmîlasyonê jiyana wî lê çû, lê ew wek lehengekî nemir kir. Li çiyayên serhildêr ên Dêrsimê ruhê wî dimîne û bang li lihevhatina bi rabirdûyê re dike. Dema bala cîhanê ber bi mafên hindikahiyan ve diçe, mîrata wî bang li dadweriyê dike û piştrast dike ku dengên çewisandiyan bên bihîstin. Ev lêkolîna di çavkaniyên cihê de reh girtî girîngiya bîranîna kesên wek Seyîd Riza derdixe holê, ku têkoşînên wan têgihiştina me ya nasname û desthilatê ava dikin.
Bûyerên Girîng Û Rêzdemî
Ji bo nirxandina baştir a qewsa jiyana Seyîd Riza li vir rêzdemiyeke bûyerên girîng heye, ku ji tomarên dîrokî hatiye girtin. Ev rêzdemî qontaxên wî yên kesane, rolên rêberiyê û çarçoveya berfirehtir a dîrokî ya ku pîşeya wî ava kir derdixe holê, bi taybetî di Serhildana Dêrsimê de.
1863: Li gundê Lirtîkê, ku niha Pulur Lirtîk e, navçeya Ovacikê, Vilayeta Xarpêtê, Împaratoriya Osmanî, ku niha Parêzgeha Tunceliyê ye, ji dayik dibe. Wek kurê herî biçûk ê Seyîd Îbrahîm, rêberê eşîra Hesenan, Hesênan, di kevneşopiyên Kurdî yên Elewî û rêveberiya eşîrî de mezin dibe.
Destpêka salên 1900î (dîroka rast ne diyar e): Piştî mirina bavê xwe Seyîd Îbrahîm li gorî wesiyeta wî wek rêberê eşîra Hesenan li cihê wî dikeve. Payeya giyanî ya «rehber», rêber, di hiyerarşiya Elewî de bi dest dixe û hem desthilata olî hem ya siyasî xurt dike.
1914–1918 (Şerê Cîhanê Yê Yekem): Di dagirkirina rojhilatê Anatolya û herêma Dêrsimê de eşîra Hesenan di hevalbendiyê bi Împaratoriya Osmanî re li dijî hêzên Rûs rêberî dike û sînorên Osmanî diparêze.
1915 (Qirkirina Ermeniyan): Daxwazên Osmanî yên radestkirina Ermeniyan ji bo koçberkirina bi zorê red dike û penageh dide gelek kesan li Dêrsimê; di nav hovîtiyên berfireh de prensîbên mirovî nîşan dide.
1920–1921 (Serhildana Koçgirî): Penageh dide rêberên serhildana Koçgirî, serhildaneke destpêkê ya Kurdî li dijî dewleta Tirk a li ser derketinê, û xwe wek piştgirê xweseriya Kurdî bi cih dike.
1934–1935: Li dijî Qanûna Niştecihkirina Ji Nû Ve (1934) û Qanûna Tunceliyê (1935) yên hikûmeta Tirkiyeyê disekine, ku navê Dêrsimê dikin Tuncelî, desthilatdariya leşkerî disepînin û armanca asîmîlekirin û ji cih derxistina Kurdan dikin. Li xweserî û betal kirina van qanûnan disekine.
Adara 1937an: Di pîrozbahiyên Newrozê de bang li serhildanê li dijî siyasetên asîmîlasyonê yên Tirkiyeyê dike. Bûyer êrişên eşîrî li binesaziyê digirin nav xwe, wek şewitandina pireke darîn a li ser Çemê Munzurê û êrişên li ser qereqola polîs li Sîn û Pahê.
20/21 û 26/27ê Adara 1937an: Êrişên sereke yên eşîrî li hedefên hikûmetê li rojhilatê navenda Dêrsimê pevçûnê xurt dikin û seferbûneke leşkerî ya Tirk a tevahî pêk tînin.
Tîrmeha 1937an: Hevalbendê wî Elîşer, Elîşêr, û jina wî ji aliyê mirovên xwe ve tên kuştin û serên wan bo desthilatên Tirk tên şandin. Seyîd Riza nameyek bo serokwezîrê Tirkiyeyê dişîne û siyasetên li dijî Kurdan wek şerê tunekirinê dinasîne.
10–12ê Îlona 1937an: Li Parêzgeha Erzînganê radest dibe an tê girtin dema bi 72 hevalan re diçe danûstandinên aştiyê bi desthilatên Tirk re. Ji bo darizandinê tê veguhastin Elazigê.
15–18ê Mijdara 1937an: Li Elazigê di darizandineke bilez û bê rêûresmên qanûnî yên rast de, bi kurê xwe Resik Huseyn ê 16salî û pênc heta deh hevalên din re tê darizandin û darvekirin. Temenê wî bi derew tê guherandin da cezayê mirinê bê dayîn û ew li cihekî nehênî tê veşartin.
Beşa Pirs Û Bersivan
Li vir çend pirsên bi berdewamî li ser Seyîd Riza tên kirin hene, li ser bingeha vegotinên dîrokî, da têgihiştineke kûrtir li ser jiyan û mîrata wî peyda bikin.
Pirs: Seyîd Riza kî bû? Bersiv: Seyîd Riza, ku navê wî wek Seyit Rıza an Sayyid Riza jî tê nivîsîn, rêber, serokê eşîrî û kesayetekî olî yê Kurd-Elewî yê navdar ji herêma Dêrsimê, ku niha Tuncelî li Tirkiyeyê ye, bû. Wî eşîra Hesenan rêberî kir û di Serhildana Dêrsimê ya 1937–1938an de li dijî siyasetên asîmîlasyonê yên Komara Tirkiyeyê bû sembola berxwedêriyê.
Pirs: Seyîd Riza kengî û li ku ji dayik bû û mir? Bersiv: Ew li dor 1863an li gundê Lirtîkê, ku niha Pulur Lirtîk e, navçeya Ovacikê, Vilayeta Xarpêtê, Împaratoriya Osmanî, ku niha Parêzgeha Tunceliyê li Tirkiyeyê ye, ji dayik bû. Ew di 15ê Mijdara 1937an de li Elazigê li Tirkiyeyê piştî darizandineke bilez hate darvekirin.
Pirs: Paşxaneya malbatî û jiyana wî ya destpêkê çawa bûn? Bersiv: Seyîd Riza wek kurê herî biçûk ê çar kurên Seyîd Îbrahîm, rêberê eşîra Hesenan, ji dayik bû û endamê xanedana Ocaxê ya rêberên olî yên Elewî bû, ku xwe digihand Pêxember Mihemed. Ew li herêma dijwar a Dêrsimê di kevneşopiyên Elewî, adetên eşîrî û civaka pirzimanî ya Osmanî de mezin bû, Zazakiya Kurdî, Tirkî û dibe ku Farisî.
Pirs: Wî çi rolên rêberiyê girtin? Bersiv: Piştî mirina bavê xwe Seyîd Riza bû serokê eşîra Hesenan û payeya giyanî ya Elewî ya «rehber», rêber, bi dest xist. Wî di nakokiyên eşîrî de navbeynkariya dikir, hevalbendî di nav eşîrên Dêrsimê de pêş dixistin û hem desthilata olî hem siyasî li herêma nîvxweser bi kar dianîn.
Pirs: Ew çawa tevlî Şerê Cîhanê yê Yekem û Qirkirina Ermeniyan bû? Bersiv: Di Şerê Cîhanê yê Yekem de ew bi Împaratoriya Osmanî re li dijî hêzên Rûs hevalbend bû. Di 1915an de wî radestkirina Ermeniyan ji bo koçberkirina bi zorê red kir û penageh da gelek kesan li Dêrsimê, ku helwesta wî ya mirovî di nav qirkirinê de derxist holê.
Pirs: Di bin rêberiya wî de çi Serhildana Dêrsimê gur kir? Bersiv: Serhildan di Adara 1937an de di nav dijberiya Qanûna Niştecihkirina Ji Nû Ve ya Tirkiyeyê ya 1934an û Qanûna Tunceliyê ya 1935an de teqiya, ku asîmîlasyon, desthilatdariya leşkerî û ji cih derxistin disepandin. Seyîd Riza di Newrozê de eşîr kom kirin û ev yek bû sedema êrişên li binesaziyê û serhildaneke tevahî li dijî siyasetên Tirkkirinê.
Pirs: Serhildan ji bo Seyîd Riza çawa bi dawî bû? Bersiv: Piştî mehan berxwedêriyê ew di 10–12ê Îlona 1937an de hate girtin dema diçû danûstandinan. Li dadgeheke tinazî li Elazigê hate darizandin û temenê wî bi derew hate guherandin da darvekirin mimkin bibe. Ew di 15ê Mijdara 1937an de bi kurê xwe û yên din re hate darvekirin û li cihekî nehênî hate veşartin.
Pirs: Mîrata Seyîd Riza çi ye? Bersiv: Ew wek şehîdê mafên Kurd û Elewiyan tê bîranîn û berxwedêriya li dijî çewisandinê nîşan dide. Bîranînên salane di 15ê Mijdarê de pêk tên û çîroka wî îlham dide tevgerên Kurdî yên nûjen. Di 2010an de peykerek li Tunceliyê hat avakirin, lê nakokî didomin. Hewildanên dîtina gora wî û daxwaza dadweriyê ji bo komkujiya Dêrsimê berdewam in.
Çavkanî
Li vir lîsteya çavkanî û referansên sereke yên hatine bikaranîn an têkildar bi jiyan û dîroka Seyîd Riza (1863–1937) heye, ku ji vegotinên dîrokî, berhemên akademîk û çavkaniyên serhêl hatine girtin. Ev bingehê famkirina rola wî wek rêberekî Kurd-Elewî û Serhildana Dêrsimê peyda dikin.
«Seyîd Riza.» Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Seyid_Riza. Di 22ê Çileya 2026an de hat dîtin. Biyografiyeke berfireh ku jiyana wî ya destpêkê, rêberiya li Dêrsimê û darvekirina di serhildana 1937an de digire nav xwe.
«Hevkêşeyên Zayendî Yên Avakirina Tunceliyê Û Bîranîna Seyîd Riza Li Dêrsimê/Avakirina Peykerekê Li Axa Ketiyan.» Gale Academic OneFile. https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA609735491&issn=1016362X&it=r&linkaccess=abs&p=AONE&sid=googleScholar&sw=w&v=2.1. Di 22ê Çileya 2026an de hat dîtin. Bîranîna Seyîd Riza bi rêya peykeran û aliyên zayendî yên bîra dîrokî li Dêrsimê vedikole.
«Komkujiya Dêrsimê, 1937-1938.» Sciences Po, Tora Lêkolînê Ya Şîdeta Komî Û Berxwedêriyê. https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/dersim-massacre-1937-1938.html. Di 27ê Tîrmeha 2011ê de hate weşandin. Di 22ê Çileya 2026an de hat dîtin. Analîzeke hûrgil a bûyerên Dêrsimê, di nav wan de rola Seyîd Riza wek rêberekî eşîrî û olî ku xweserî dixwest.
«Dêrsim: Sedsalek Tunekirina Ji Aliyê Dewletê Ve Û Berxwedêrî.» Springer Link. https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-96-1583-4_4. Di 22ê Çileya 2026an de hat dîtin. Çarçoveya dîrokî ya siyasetên Tirk li Dêrsimê, darvekirina Seyîd Riza û daxwazên berdewam ên naskirin û tezmînatê vedikole.
«Komkujiya Dêrsimê Ya 1937-1938an.» Tim Drayton. https://www.timdrayton.com/a55.html. Di 24ê Mijdara 2011ê de hate weşandin. Di 22ê Çileya 2026an de hat dîtin. Vegotineke serhildanê ku girîngî dide Seyîd Riza wek semboleke sereke ya berxwedêriyê û hûrgiliyên operasyonên leşkerî.
Ev çavkanî tevliheviyeke têgihiştinên dîrokî yên sereke û duyemîn peyda dikin. Ji bo xwendina zêdetir daneyên akademîk ên wek JSTOR an pirtûkên li ser dîroka Kurdî û Komara Tirkiyeyê tên pêşniyarkirin.