Destpêk
Siyabend û Xecê yek ji çîrokên trajîk ên evînê yên herî hezkirî yên edebiyata devkî ya kurdî ye. Ligel Mem û Zîn di nav destanên mezin ên ku dengbêj, stranbêjên kevneşopî yên kurdî, distrên de cih digire. Ew evîna bextreş a lehengê sêwî Siyabend û Xecê vedibêje, evîneke ku li bilindahiyên çiyayekî mezin bi mirinê diqede.
Wek Romeo û Julietê, çîrok li dora evîndarên ku malbatên wan wan ji hev dûr dihêlin û çarenûs wan ji hev vedike vedigere. Lê ew bi xweza û hesreta Kurdistanê hatiye hunandin. Cihê wê, çiyayê Sîpanê li jora Gola Wanê, efsane bi erdê bixwe ve wisa girê daye ku ji hev nayên veqetandin.
Naverok
Çîroka Siyabend û Xecê Çi Ye?
Siyabend û Xecê (herwiha Siyamed û Xecê) destaneke kurdî ya kevneşopî ya evîna trajîk e, ku dengbêj bi kurmancî distrên û bi nesilan bi devkî hatiye veguhastin. Vedibêje ku Siyabend, sêwiyekî mêrxas lê bêhesab, çawa dikeve evîna Xecê, berevajî daxwaza malbata wê bi wê re direve û bi hev re ber bi çiyayê Sîpanê ve direvin, ku evîndar li wir dimirin. Ew di nav şahkarên folklora kurdî de tê jimartin.
Xalên Sereke
Siyabend û Xecê yek ji destanên mezin ên evîna trajîk ên edebiyata devkî ya kurdî ye.
Ew çîroka lehengê sêwî Siyabend û evîndara wî Xecê vedibêje, ku malbata wê wan ji hev dûr dihêle.
Evîndar bi hev re direvin û ber bi çiyayê Sîpanê yê nêzî Gola Wanê ve diçin.
Siyabend li çiyê dimire û Xecê li pey wî xwe davêje.
Dengbêj wê distrên û di nav destanên kurdî de ligel Mem û Zîn cih digire.
Agahiyên Kurt
Nav: Siyabend û Xecê (herwiha Siyamed/Siyahmed; Xecê jî Khej)
Cure: Destana kurdî ya kevneşopî ya evîna trajîk (edebiyata devkî)
Ziman: Kurdî (kurmancî), ji aliyê dengbêjan ve tê stran
Evîndar: Siyabend, lehengê sêwî; Xecê, jina ku ew jê hez dike
Nakokî: Birayên Xecê zewacê red dikin; evîndar bi hev re direvin
Cihê bûyerê: Çiyayê Sîpanê (Sîpanê Xelatê), li nêzî Gola Wanê
Dawî: Siyabend li çiyê dimire; Xecê li pey wî xwe davêje û dimire
Mijar: Evîn, çarenûs, şeref, evîndar li hember civakê
Di kevneşopiyê de: Ligel Mem û Zîn, Dimdim û Zembîlfiroş di nav destanên mezin de tê jimartin
Şahidiya kevneşopiyê: Destana devkî ya bi sedsalan tê stran; ji bo nivîs, stran û fîlmê hatiye veguhastin
Efsane
Siyabend sêwiyek e ku mam an xalê wî û met an xaltiya wî wî mezin dikin. Ew dibe ciwanekî ku bi mêrxasî û jîrbûna xwe tê naskirin, lê herwiha bi şûxî û bêhesabiya xwe jî. Dema ber bi cîhanê ve derdikeve, Xecê, jineke ciwan a pir bedew, nas dike û dikeve evîna wê; ew jî ji wî hez dike.
Lê birayên Xecê red dikin ku wê bi wî re bizewicînin. Li şûna ku dev ji evîna xwe berdin, her du bi hev re direvin. Wek di gelek çîrokên kurdî yên bi vî rengî de, evîndar hem ji malbatê û hem ji civakê direvin, li çiyayê vekirî azadiyekê digerin ku cîhana jiyana bi cih û war nade wan. Revîna wan wan dibe ser damanên çiyayê Sîpanê.
Mirin li Çiyayê Sîpanê
Li çiyê ye ku trajedî vedibe. Di vegotina herî naskirî de, Siyabend li zinarên bilind rastî keriyeke xezalên kovî tê. Dema xezalên nêr li hev dixin û bi hev re şer dikin, ew di nav wan de dimîne, bi qiloçekê lê tê dayîn an hevsengiya xwe winda dike û ji zinarekî dadikeve û dimire. Çiyayê ku evîndar tê de xwe veşartibûn dibe cihê mirina wî.
Dema Xecê evîndarê xwe li ser zinaran mirî dibîne, bê wî jiyanê naxwaze. Xwe ji heman bilindahiyê davêje da ku di mirinê de pê re bibe yek. Di kêliyekê de her du evîndar bi tenê awayê ku cîhan hiştiye bi hev re herheyî dibin yek. Li ser çiyayê ku hê jî çîroka wan di xwe de digire bi hev ve girêdayî ne.
Çiya û Stran
Cihê bûyerê tenê paşxan nîne. Çiyayê Sîpanê, Sîpanê Xelatê, li jora peravên Gola Wanê yên nêzî Tetwanê bilind dibe. Ew yek ji lûtkeyên mezin ên erdnîgariya kurdî ye û efsane bi çiyê re wisa bûye yek ku bi zorê dikarin ji hev bên veqetandin. Ji bo kurdan bilindahiyên Sîpanê cihê mayîna Siyabend û Xecê ne û ji rêwiyan tê xwestin ku li çiyê binêrin û evîndaran bîr bînin.
Çîrok berî her tiştî di stranê de dijî. Dengbêj, stranbêjên kevneşopî yên kurdî, bi sedsalan Siyabend û Xecê veguhastine û muzîkjenên serdema nû hê jî evîndaran wek sembolên dilsoziyê û welatê kurdî bi bîr tînin. Efsane di çapê de jî ji nû ve hatiye vegotin û li ser ekranê hatiye nîşandan, lê mala wê ya rastîn gotina strankirî û hewaya çiyayî dimîne.
Mijar û Sembolîzm
Di dilê xwe de, Siyabend û Xecê çîroka evînê ya li hember çarenûs û civakê ye. Redkirina birayan hemû rêzikên şeref û malbatê yên ku evîndaran ji hev dûr dihêlin temsîl dike. Revîna ber bi çiyê ve xewna kevnar a xwe-rizgarkirinê ye û mirinên li ser zinaran bedela ku cîhan dixwaze ne. Wek di Mem û Zîn de, yekbûn tenê di mirinê de tê dayîn.
Lê efsane herwiha çîroka erdê ye. Çiya di heman demê de penageh, şahid û tirb e. Bi girêdana evîndaran bi Sîpanê ve, kevneşopî evînê bixwe bi Kurdistanê ve girê dide. Bibîranîna Siyabend û Xecê bibîranîna hesreta gel e, ku li ser lûtkeyên herî bilind ên welatê wî hatiye nexişandin.
Nîqaş û Têgihiştinên Çewt
Çîrok bi Mem û Zîn re çawa tê berawirdkirin? Her du pir caran bi hev re wek romansên mezin û trajîk ên edebiyata kurdî tên binavkirin. Hin stranbêj bawer kirine ku Siyabend û Xecê di kevneşopiya devkî de hê jî hezkirîtir e. Her du bi mirina evîndaran û serkeftina çarenûsê li ser daxwazê diqedin, lê Mem û Zîn di destên Ehmedê Xanî de teşeyekî nivîskî yê navdar girt, di heman demê de Siyabend û Xecê bi piranî di stranê de jiyaye.
Ma efsane dîrok e an mît? Ew ji salnameyeke dîrokî zêdetir wek mît û folklor tê fêmkirin. Nav û hûrgulî di navbera herêm û stranbêjan de diguherin; leheng wek Siyabend, Siyamed an Siyahmed xuya dibe. Çîrok ji cîhana bêdem a destanên dengbêjiyê ye, ji bûyereke ku tarîxa wê dikare bê diyarkirin zêdetir. Rastiya wê helbestî ye, ne dîrokî.
Mijarên Têkildar
Mem û Zîn: destana kurdî ya evîna trajîk a herî navdar
Memê Alan: destana kevntir a Mem, ku dengbêj distrên
Dengbêj: stranbêjên kevneşopî yên kurdî ku destanan di stranê de hildigirin
Çiyayê Sîpanê: lûtkeya mezin a bi efsaneyê ve girêdayî
Zembîlfiroş: çîrokeke kurdî ya din a evîn û dilsoziyê
Beyta Dimdim: destana kurdî ya dorpêçkirina Dimdimê
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Çîroka Siyabend û Xecê çi ye?
Ew destaneke kurdî ya kevneşopî ya evîna trajîk e, derbarê lehengê sêwî Siyabend û evîndara wî Xecê de. Ew berevajî daxwaza malbata wê bi hev re direvin û li çiyayê Sîpanê bi hev re dimirin.
Siyabend û Xecê çawa dimirin?
Siyabend li çiyayê Sîpanê dadikeve û dimire; di piraniya vegotinan de piştî ku li ser zinaran di nav xezalên kovî yên bi hev re şer dikin de dimîne. Dema Xecê wî mirî dibîne, xwe ji heman bilindahiyê davêje da ku pê re bibe yek.
Efsane li ku diqewime?
Li çiyayê Sîpanê, Sîpanê Xelatê, ku li jora Gola Wanê li nêzî Tetwanê bilind dibe. Di kevneşopiya kurdî de çiya û efsane ji hev nayên veqetandin.
Ma Siyabend û Xecê dişibe Mem û Zîn?
Erê. Her du destanên mezin ên kurdî yên evîna trajîk in; evîndar tê de ji hev dûr tên hiştin û tenê di mirinê de dibin yek. Pir caran bi hev re wek şahkarên edebiyata devkî ya kurdî tên binavkirin.
Çîrok çawa hatiye parastin?
Bi piranî bi rêya dengbêjan, stranbêjên kevneşopî yên kurdî ku bi nesilan ew strandiye. Herwiha di kitêb û stranê de ji nû ve hatiye vegotin û di fîlmekî sala 1991 de li ser ekranê hatiye nîşandan.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Folklora kurdî — The Kurdish Project
Hin Çîrokên Efsaneyî yên Evînê di Pexşana Kurmancî de — Academia.edu