Memê Alan: efsaneya devkî ya li pişt Mem û Zînê

Destpêk

Memê Alan («Mem ê eşîra Alan») destana devkî ya kevn a li pişt çîroka evînê ya kurdî ya navdar Mem û Zîn e. Bi sedsalan berî ku carekê jî were nivîsandin, ev çîroka du evîndarên bext pê re dijber e ji aliyê dengbêjan, stranbêjên rêwî yên Kurdistanê, ve bi guhertoyên bêhejmar li seranserê welatê kurdan hat gotin û vegotin.

Dema helbestvan Ehmedê Xanî di 1692an de şahesera xwe ya wêjeyî Mem û Zîn nivîsand, vê çîroka evînî ya gelêrî ya kevntir ji nû ve şêwe dida. Memê Alan koka zindî û devkî ya wî darî ye: ji aliyê efsûn û serpêhatiyan ve dewlemendtir, di vegotina xwe de azadtir û ji bo têgihiştina ku destana kurdî bi rastî çawa dixebitî pêwîst e.

Naverok

Memê Alan çawa ji Mem û Zînê cuda ye?

Sembolîzm

Memê Alan di kevneşopiya dengbêjiyê ya îroyîn de

Nîqaş û têgihiştinên şaş

Mît û mijarên têkildar

Pirsên pir tên kirin

Çavkanî û xwendina bêtir

Memê Alan çi ye?

Memê Alan destaneke gelêrî ya devkî ya kurdî ye ku dengbêj bi tevliheviya pexşana axaftî û helbesta stranî vedibêjin. Di dilê wê de evîna bêencam a Mem, mîrasgirê «Bajarê Rojava», û Zîn, keça walîyê Cizîra Botan, heye. Dengbêjan li dora wê bingehê mucîze, rêwîtî û kiryarên mêrxasiyê honandin; lewra tu du vegotin qet bi tevahî wek hev nebûn. Ew kevneşopiya gelêrî ye ku Mem û Zîna nivîskî jê şîn bû.

Xalên sereke

Memê Alan destana devkî ya kurdî ya li pişt Mem û Zîna nivîskî ye.
Bi sedsalan dengbêjên Kurdistanê bi pexşana ku bi helbesta stranî re tevlihev bû ew vegotin.
Di vê guhertoyê de, perî dema Mem û Zîn di xewê de ne bi efsûnê wan digihînin hev.
Mem zarokekî mucîzewî ye ku hespekî ecêb, Bozê Rewan, heye; Bako jî kesê xerab ê planên xayînan çêdike ye.
Ehmedê Xanî ev çîroka evînî ya gelêrî ji nû ve kir destana xwe ya wêjeyî Mem û Zîn a 1692an.

Agahiyên kurt

Nav: Memê Alan (Mem ê eşîra Alan)
Cure: Destana gelêrî ya devkî/çîroka evînî (conte-fable: pexşan û helbesta stranî)
Kevneşopî: Wêjeya devkî ya kurdî, bi taybetî kurmancî; dengbêj wê vedibêjin
Esl: Bi îhtîmaleke mezin sedsalên 14–15an; bi Cizîra Botan (Cizre) ve girêdayî
Kesayetiyên sereke: Mem (mîrasgirê Bajarê Rojava), Zîn (keça walîyê Botan), Qeretajdîn, Çeko, Bako (kesê xerab)
Hêmanên efsûnî: Zayîna mucîzewî ya Mem bi rêya pêxember Xidir; hespê wî yê ecêb Bor/Bozê Rewan; periyên evîndaran digihînin hev
Têkiliya bi Mem û Zînê re: Çavkaniya devkî ya ku Ehmedê Xanî di 1692an de ji nû ve kir Mem û Zîna wêjeyî
Tomara berçav: Di salên 1930yî de ji aliyê rojhilatnasê fransî Roger Lescot ve bi dengbêjên Sûriyeyê re hat tomarkirin
Guhertoyên din: Gelek guhertoyên herêmî, herwiha guhertoyên aramiya nû û ermenî
Belgedarbûn: Devkî, paşê nivîsandî û kirî nivîsar (ji devkî ber bi nivîskî ve)

Çîroka Memê Alan

Di kevneşopiya devkî de, Mem mîrasgirê Bajarê Rojava ye ku demeke dirêj li benda wî bûn; tenê piştî ku pêxember Xidir zarokekî dide yek ji sê birayên bêzarok tê dinyayê. Di zaroktiyê de hespekî bi hêzên mucîzewî, bi navê Bor an Bozê Rewan, tê dayîn wî. Li dûr, li Cizîra Botan, Zîn, keça xweşik a walîyê herêmê, dijî.

Her du qet hevdu nedîtine û li gor her mantiqê nikarîbûn jî bibînin, ji ber ku malên wan bi qasî cîhanekê ji hev dûr in. Lê şevekê perî, bi ecêbmayîna ku du heyînên herî xweşik ên rûyê erdê ji hev dûr bên hiştin, bi efsûna xwe Zîna razayî dibin cem nivîna Mem; lewra evîndar li kêleka hevdu hişyar dibin. Heta perî Zînê vedigerînin Botanê, her du bi evîneke ku nahêle rehet bimînin bi hev ve girêdayî bûne.

Mem li ser hespê xwe yê ecêb ber bi Botana dûr ve rê dikeve da ku Zînê bibîne. Dema digihîje, kevneşopî wî neçar dike mîvanperweriya Çeko, zilamê ku Zîn jê re hatiye sozdayîn, û birayên wî bipejirîne; di nav wan de Qeretajdînê wêrek û hêja heye ku dibe parêzvanê dilsoz ê Mem.

Bako li dijî evîna wan e; kesayetiyekî xerabxwaz ê ku carinan wek sêrbaz tê ravekirin û bi mîr re li dijî wan planan çêdike. Bi planên wî Mem tê avêtin hepsê û li wir hêdî hêdî ji hêzê dikeve. Dema dimire, xemgîniya Zînê ewqas mezin e ku li ser gora wî dimire.

Qeretajdîn bi kuştina Bako tola evîndaran hildide. Di vegotinên devkî de, wek di destana nivîskî de, evîndarên ku di jiyanê de nikarîbûn bigihîjin hev bi hev re tên veşartin û trajediya wan dibe çîroka herî hezkirî ya tevahiya folklora kurdî.

Esl û dîrok

Dengbêj û kevneşopiya devkî

Memê Alan a cîhana dengbêjan e; stranbêj-çîrokbêjên kurd ên ku dîrok, neseb û destan di bîra xwe de hildigirtin. Çîroka evînê wek conte-fable vedigotin, vegotina axaftî û beytên stranî bi dorê diguherandin; pir caran bi gelek saetan û li gor her koma guhdaran şêwe didanê. Ji ber ku her dengbêj tişt lê zêde dikir û li gor xwe diguherand, destan di gelek guhertoyên herêmî de maye, ne di nivîsareke sabît a tenê de.

Ji Memê Alan ber bi Mem û Zînê ve

Ev çîroka evînî ya devkî bû ku zanyar-helbestvan Ehmedê Xanî, li derdora 1692an, kir destana nivîskî Mem û Zîn. Xanî bingeha trajediyê parast, lê şêweyeke wêjeyî, rehendeke irfanî û zarîfiya helbesta klasîk da wê; guhertoya wî bû berhema herî navdar a wêjeya kurdî. Memê Alan kevneşopiya gelêrî ya kevntir e ku wê şaheserê jê şîn bû.

Tomarkirina destana devkî

Zanyarên ewropî ji nîveka sedsala 19an û şûnde dest bi berhevkirina guhertoyên çîrokê kirin. Nivîsara devkî ya herî naskirî di salên 1930yî de ji aliyê rojhilatnasê fransî Roger Lescot ve, bi hevkariya dengbêjên kurd ên Sûriyeyê, hat tomarkirin. Guherto ne tenê bi kurdiya kurmancî, lê bi aramiya nû û ermenî jî hene; nîşana ku çîrok çiqas bi firehî di nav gelên herêmê de geriyaye.

Memê Alan çawa ji Mem û Zînê cuda ye?

Memê Alana devkî û Mem û Zîna nivîskî ya Xanî heman trajediyê vedibêjin, lê bi awayên girîng ji hev cuda ne:

Awayê hevdu dîtina evîndaran: di Memê Alan de perî wan di xewê de digihînin hev; di Mem û Zînê de ew bi şiklên guhertî di cejneke Newrozê de hevdu dibînin.
Şêwe: Memê Alan dengbêj dibêjin û bi axaftinê vedibêjin û di her vegotinê de diguhere; Mem û Zîn helbesteke wêjeyî ya sabît a nêzî 2,655 beytan e.
Efsûn û serpêhatî: guhertoya devkî tijî mucîze, hespê ecêb Bozê Rewan û beşên lehengî ye; guhertoya Xanî li mijara xwe zêdetir disekine û irfanîtir e.
Nav: parêzvanê dilsoz Qeretajdîn e (di helbesta Xanî de Tacdîn); mîvandarê hevrik Çeko ye; kesê xerab Bako ye (Beko).
Wate: Mem û Zîn bû semboleke neteweyî û wêjeyî, lê Memê Alan kevneşopiya gelêrî ya zindî ya li pişt wê dimîne.

Sembolîzm

Wek destana nivîskî, Memê Alan li ser evîn, çarenûs û zalimiya veqetînê ye. Lê şêweya wê ya devkî wateyên xwe hildigire: perî û hespê ecêb evîndaran di cîhanekê de bi cih dikin ku çarenûs û tiştên serxwezayî jiyana mirovan şêwe didin; qaîdeyên dirêj ên mîvanperwerî û namûsê ku Mem divê li gor wan tevbigere nirxên civaka ku çîrok digot nîşan didin.

Berî her tiştî, Memê Alan abîdeyeke bîra devkî ye. Ku çîrokeke ewqas dirêj û tevlihev dikarîbû bi sedsalan di hişê dengbêjan de, bê pirtûk, bijî, nîşan dide ka çanda kurdî çawa mîrasa xwe bi vegotinê, ji çapê bêtir, parast.

Memê Alan di kevneşopiya dengbêjiyê ya îroyîn de

Herçend Mem û Zîn bû berhema klasîk a nivîskî ya navdar, kevneşopiya devkî ya Memê Alan qet nemir. Dengbêj hê jî guhertoyên çîrokê vedibêjin, tomar li ser kasetan û di çapê de hatine parastin û komên şanoyê hê jî wê tînin ser sehneyê; pir caran rasterast ji vegotina dengbêjan sudê werdigirin, ne tenê ji nivîsara Xanî.

Bi vî awayî şêweyên kevintirîn û nûtirîn ên çîrokê li kêleka hevdu dijîn; çîroka evînî ya kevn a stranî û adaptekirinên wê yên nûjen, ku Memê Alan ji bo nifşên nû zindî dihêlin.

Nîqaş û têgihiştinên şaş

Memê Alan û Mem û Zîn heman çîrok in? Erê û na. Bingeha wan a trajîk heman e, lê Memê Alan destana gelêrî ya devkî ya kevntir a bi gelek guhertoyan e; Mem û Zîn jî ji nû ve şêwedana wêjeyî ya yekane ya Ehmedê Xanî ye. Kes pir caran sernavê Mem û Zîn ji bo her duyan bi kar tînin, ku ev cudahiyê nezelal dike.

Çîrok dîrokî ye? Li gor kevneşopiyê, bi bûyerên Cizîra Botan ên li derdora sedsala 14 an 15an ve girêdayî ye, lê destan folklor e, ne dîroka belgedarkirî ye. Rastiya wê çandî û hestyarî ye, ji rastiyên bûyeran bêtir.

Mem û Zîn: destana wêjeyî ya Ehmedê Xanî ya li ser bingeha Memê Alan
Newroz: cejna ku evîndar di guhertoya Xanî de hevdu dibînin
Siyabend û Xecê: efsaneyeke din a evîna trajîk a kurdî ya dengbêjan
Feqiyê Teyran: helbestvanê klasîk ê kurd ê heman kevneşopiyê
Dengbêj: stranbêjên ku destana devkî ya kurdî parastin
Perî: perî û giyanên folklora kurdî

Pirsên pir tên kirin

Memê Alan çi ye?

Memê Alan destana gelêrî ya devkî ya kurdî ya li pişt Mem û Zîna nivîskî ye. Çîroka evîna trajîk a Mem û Zînê vedibêje û bi sedsalan dengbêjên Kurdistanê ew vegotin.

Cudahiya Memê Alan û Mem û Zînê çi ye?

Memê Alan guhertoya devkî ya kevntir e ku dengbêj bi gelek guhertoyan dibêjin; Mem û Zîn helbesta wêjeyî ya sabît e ku Ehmedê Xanî di 1692an de jê nivîsand. Bingeha çîroka her duyan heman e.

Mem û Zîn di Memê Alan de çawa hevdu dibînin?

Di guhertoya devkî de, perî li veqetîna du kesên herî xweşik ên rûyê erdê ecêb dimînin û bi efsûnê Zîna razayî dibin cem Mem; lewra evîndar li kêleka hevdu hişyar dibin. Di guhertoya Xanî de, li şûna vê, bi şiklên guhertî di Newrozê de hevdu dibînin.

Kê destana Memê Alan parast?

Dengbêjên kurd, stranbêj-çîrokbêj, bi vegotinê zindî hiştin. Guhertoya tomarkirî ya herî naskirî di salên 1930yî de ji aliyê rojhilatnasê fransî Roger Lescot ve bi stranbêjên kurd ên Sûriyeyê hat berhevkirin.

Memê Alan îro hê jî tê vegotin?

Erê. Dengbêj hê jî guhertoyên wê vedibêjin, tomar mane û komên şanoyê hê jî ji bo sehneyê adapte dikin; kevneşopiya devkî li kêleka destana nivîskî zindî dihêlin.