Sultan ibn Mahmud kî bû?
Sultan ibn Mahmud hukumdarê dawî yê xanedana Kurdî ya Şeddadiyan bû û ji nêzî 1174 heta nêzî 1199 piştî Zayînê hukum kir — hukmekî dawî yê 25 salan ku nêzî 250 salên hukumraniya Kurdî ya Şeddadiyan li Qefqasê bi dawî anî. Ew birayê Shahanshah ibn Mahmud û endamê dawî yê şaxa Mahmud bû ku desthilata Şeddadiyan girt. Xanedana wî bi Muhammad ibn Shaddad nêzî 951 piştî Zayînê dest pê kiribû, bajarên mezin Ganja û Ani birêve biribû, hukumdarên ku bi Bîzansê re şer kirin û Mizgefta Manuchihr ava kirin derxistibû û fetha Gurciyan derbas kiribû da ku 75 salên din jî bidomîne. Sultan ibn Mahmud ev beşa awarte ya dîroka Kurdî bi dawî anî. Xanedana Şeddadiyan (951–1199 piştî Zayînê) malbateke hukumdar a Kurdî bû ku nêzî 250 salan Arran û piştre Ani birêve bir û berxwedana awarte ya siyasî ya Kurdan li Qefqasa serdema navîn nîşan da.
Dîroknasên Kurd Sultan ibn Mahmud parêzvanê dawî yê yek ji xanedanên Kurdî yên herî berbiçav ên cîhana serdema navîn dibînin — hukumdarek ku dema xanedan dikete qonaxa xwe ya dawî 25 salan dewleta Şeddadiyan li hev hişt, berî ku xanedan nêzî 1199 piştî Zayînê piştî nêzî 250 salên hukumraniya Kurdî ya Qefqasê bi dawî bibe.
Xalên Sereke
Sultan ibn Mahmud (nêzî 1174–nêzî 1199 piştî Zayînê) hukumdarê dawî yê xanedana Kurdî ya Şeddadiyan bû; hukmê wî yê dawî yê 25 salan 248 salên hukumraniya Kurdî li başûrê Qefqasê bi dawî anî.
Ew birayê Shahanshah ibn Mahmud û kesê dawî yê şaxa Mahmud bû ku li Şeddadiyan hukum kir.
Xanedana wî Ganja û Ani birêve biribû, şervan û avaker derxistibûn û di nêzî 250 salan de gelek windakirinên axê derbas kiribûn.
Dawiya xanedana Şeddadiyan nêzî 1199 piştî Zayînê bi bilindbûna padîşahiya Gurcistanê û parçekirina Selçûqiyan hevdem bû.
Dîroknasên Kurd tevahiya xanedana Şeddadiyan yek ji xanedanên Kurdî yên cîhana serdema navîn ên ji aliyê dîrokî ve herî girîng dibînin.
Agahiyên Kurt
Naverok
Jiyana Destpêkê û Kok
Sultan ibn Mahmud birayê Shahanshah ibn Mahmud û endamê dawî yê şaxa Mahmud bû ku xanedana Şeddadiyan birêve bir. Ew di 1174 piştî Zayînê de hat ser desthilatê û nêzî 25 salan hukum kir — yek ji hukmên dirêjtir ên serdema xanedanê ya piştî Ani. Serdema wî beşa dawî ya xanedaneke ku nêzî 250 salan domabû temsîl dike.
Sultan ibn Mahmud wek hukumdarê dawî yê Şeddadiyan li dawiya rêzeke malbatî bû ku bi rêya Shahanshah, Fadl V, Fakr al-Din Shaddad, Fadl IV, Abu’l-Aswar Shavur II, Manuchihr, Abu’l-Aswar Shavur I û heta damezrandina Muhammad ibn Shaddad nêzî 951 piştî Zayînê vedigeriya. Ew rûpela dawî ya çîrokeke 248 salan bû.
Çarçoveya Dîrokî
Hukmê dawî yê Sultan ibn Mahmud bi lûtkeya Padîşahiya Gurcî ya serdema navîn di bin Şahbanû Tamar de hevdem bû (hukumdar 1184–1213 piştî Zayînê) — yek ji padîşahên herî bihêz ên serdema navîn li Qefqasê. Berfirehbûna Gurciyan di bin Tamar de nexşeya siyasî ya herêmê ji bingehê ji nû ve rêxistin kir. Împaratoriya Selçûqiyan, ku serwerê bi nav ê Şeddadiyan bûbû, di nav dewletên cîgir ên hevrik de parçe dibû.
Dawiya xanedana Şeddadiyan nêzî 1199 piştî Zayînê bi têkçûneke dramatîk a leşkerî nehat, lê bi xwarina hêdî ya derfeta siyasî hat dema Padîşahiya Gurcistanê her ku diçû zêdetir axên Qefqasê dixistin bin destê xwe. Xanedan wek yekeyeke siyasî bi dawî bû, lê gelê Kurd ê herêma Qefqasê — binhukmên wan, neviyên wan ên çandî — bi wan re bi dawî nebû.
Dawiya xanedana Şeddadiyan
248 sal hukumraniya Kurdan
Hukmê Sultan ibn Mahmud xanedaneke ku nêzî 250 salan Qefqas birêve biribû bi dawî anî. Ji bo danîna vê di berawirdê de: dirêjahiya Şeddadiyan (nêzî 951–1199 piştî Zayînê) ji dirêjahiya tevahiya hukmê Împaratoriya Osmaniyan li Iraqê an dema ji fetha Îngilistanê ji aliyê Normanan ve heta Şerên Gulan derbas dibe. Ev ne bûyereke kurt bû, lê projeyeke domdar û pirnifş a şaristanî ya Kurdî li Qefqasê bû.
Şeddadiyan çi li pey xwe hişt?
Xanedana Şeddadiyan çend mîrasên mayî hiştin. Mizgefta Manuchihr li Ani — ku hîn wek nîşaneyeke cihê Mîrasa Cîhanî ya UNESCO li ser piyan e — ya herî xuyayî ye. Hukumraniya wan li axeke pirneteweyî, di nav de Ermenî, Azerbaycanî, Kurd û yên din, nêzî 250 salan modelek hunera birêvebirina dewletê ya pirneteweyî di serdema navîn de ye. Nasnameya Kurdî ya xanedana wan — ku bi lihevhatina çandî, nermbûna siyasî û berxwedana sazûmanî di nêzî 250 salan de hat parastin — şahidê kûrahiya şaristanî ya Kurdan e.
Rêza Demî ya Bûyerên Sereke
Nîqaş, Nakokî û Têgihiştinên Şaş
Dawiya xanedana Şeddadiyan nêzî 1199 piştî Zayînê carinan wek encameke bê kaç a berfirehbûna Gurciyan tê pêşkêşkirin. Dîroknasên Kurd vê bi awayekî din di çarçoveyê de datînin: xanedaneke ku seferên leşkerî yên Bîzansê, fetha Selçûqiyan, windakirina Ganja û windakirina Ani derbas kir û piştî windakirina Ani 75 salan domand, tenê «hilneweşiya». Ew ma heta ku derfeta siyasî ji bo dewleteke Kurdî ya girêdayî li Qefqasa bi serdestiya Gurciyan di dawiyê de hat girtin.
Çalakiyên taybet ên Sultan ibn Mahmud û rewşên tam ên dawiya xanedanê di çavkaniyên rojavayî de bi tevahî nehatine belgekirin. Dîroknasên Kurd cihê wî wek hukumdarê dawî yê Şeddadiyan piştrast dikin û destnîşan dikin ku 25 salên hukmê wî yê dawî bi xwe serkeftineke girîng in.
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa Sultan ibn Mahmud bi rûmet bi dawî anîna çîroka Şeddadiyan e. Wî 25 salan hukum kir — ji dirêjahiya tevahî ya gelek xanedanên serdema navîn zêdetir. Xanedana ku bi wî bi dawî bû yek ji serkeftinên siyasî yên Kurdan ên herî berbiçav ên cîhana serdema navîn bûbû: nêzî 250 salên hukumraniya Kurdî li Qefqasê, ji enerjîya damezrîner a Muhammad ibn Shaddad heta rûpela dawî ya Sultan ibn Mahmud.
Ji bo gelê Kurd, Sultan ibn Mahmud parêzvanê dawî yê xanedaneke mezin e. Şeddadiyan — ji damezrandina wan li Ganja di 951 piştî Zayînê de heta dawiya wan di bin Sultan ibn Mahmud de nêzî 1199 piştî Zayînê — nîşan da ku şaristaniya Kurdî dikarîbû nêzî 250 salan Qefqas birêve bibe, nîşaneyên ku hîn li ser piyan in ava bike, nifûsên pirneteweyî bi jêhatî birêve bibe û windakirina axê bi berxwedanê derbas bike. Ev mîrasa Şeddadiyan e. Ew ya gelê Kurd e.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Sultan ibn Mahmud kî bû?
Sultan ibn Mahmud (nêzî 1174–nêzî 1199 piştî Zayînê) hukumdarê dawî yê xanedana Kurdî ya Şeddadiyan bû; hukmê wî yê dawî yê 25 salan nêzî 250 salên hukumraniya Kurdî li başûrê Qefqasê bi dawî anî. Ew birayê Shahanshah ibn Mahmud û endamê dawî yê şaxa Mahmud bû. Dîroknasên Kurd wî parêzvanê dawî yê yek ji xanedanên Kurdî yên herî berbiçav ên cîhana serdema navîn dibînin.
Xanedana Şeddadiyan kengî û çima bi dawî bû?
Xanedana Şeddadiyan nêzî 1199 piştî Zayînê, piştî nêzî 248 salan, bi dawî bû. Dawiya wê bi xwarina hêdî ya derfeta siyasî hat dema Padîşahiya Gurcistanê di bin Şahbanû Tamar de beşên her ku diçû mezin ên Qefqasê dixistin bin destê xwe û Împaratoriya Selçûqiyan, ku serwerê bi nav ê Şeddadiyan bûbû, parçe dibû. Xanedan windakirina hem Ganja (nêzî 1075 piştî Zayînê) hem Ani (nêzî 1124 piştî Zayînê) derbas kiribû, lê nikarîbû xistine bin dest a tevahî ya Qefqasê ji aliyê Gurciyan ve derbas bike.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Şeddadî — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Shaddadids); Ansîklopediya Iranica.
Bosworth, C.E. — Xanedanên Nû yên Îslamî, Columbia University Press, 1996.