Nasandina Mevlanzade Rifat Bey (1869–1930)
Di dehsalên dawî yên tevlihev ên Împaratoriya Osmanî de, kêm kesayetiyan ruhê dijberî û wêrekiya fikrî bi zelaliya Mevlanzade Rifat Bey (1869–1930) nîşan didan. Rifat Bey, rojnameger, helbestvan û çalakvanekî siyasî yê Kurd ê Osmanî, wek rexnegirekî tund ê rejîmên otorîter navdar bû. Rexneyên wî ji desthilatdariya zordar a Siltan Ebdulhemîdê II digihiştin zêdegaviyên şoreşgerî yên Komîteya Yekîtî û Pêşketinê (CUP) û heta laîkiya ku di bin Mustafa Kemal Atatürk de derdiket pêş.
Jiyana wî kronîkeke sirgûn, parêzvanî û dijberiya ranewestî bû. Xwedîtiya wî ya rojnameya bibandor Serbestî û şermezarkirina wî ya eşkere ya bêdadiyan, Jenosîda Ermeniyan jî di nav de, nîşana xwe lê hiştin. Wek kesayetiyeke sereke di tevgerên neteweperest ên Kurdî de, wî ji bo Kurdistaneke serbixwe bêwestan lobî kir û hevalbendiyên neçaverêkirî di navbera komên etnîkî de ava kirin. Ev gotara 3000 peyvan mîrasa piralî ya Rifat Bey dikole û ji vegotinên dîrokî, bîranîn û analîzên zanyarî sûd werdigire da portreya zilamekî nîşan bide ku ji bo rastî û diyarkirina çarenûsiya xwe wêrek bû li hember împaratorî û îdeolojiyan raweste.
Jiyana destpêkê û paşxaneya malbatê
Mevlanzade Rifat Bey di 1869 de li Qustentîniyeyê (Stenbola îroyîn), dilê zindî yê Împaratoriya Osmanî, hat dinyayê. Ev di serdemeke veguherînên kûr de bû ku bi navê serdema Tenzîmatê tê naskirin. Di wê demê de hewldanên nûjenkirin û reformê hebûn, lê tengezariyên etnîkî û nehevsengiyên aborî jî kûrtir dibûn. Rehên malbata Rifat Bey digihiştin dilê erdên Kurdî, bi taybetî navçeya Şehrizor a Silêmaniyê, herêmeke dewlemend a bi mîrasa çandî û fikrî. Kalikê wî, Mehmed Bey, kesayetiyeke navdar li Silêmaniyê bû û ji zuriyeta Khâlid-i Shahrazuri yê rêzgirtî bû; vê nesebê hesteke rûmeta dîrokî û desthilata giyanî dabû malbatê.
Bavê wî, Abdurrahman Nacim Efendi, mînaka çîna burokratîk a Osmanî bû. Nacim Efendi li Şehrizorê hatibû dinyayê û di xizmeta sivîl de pêş ket; ew bû serokê Dadgeha Parêzgeha Diyarbekirê û paşê Dadgeha Îstînafê ya Beyrûtê. Ji bilî erkên wî yên dadwerî, ew helbestvan bû û di dewlemendiya edebiyata Osmanî de beşdar dibû. Bi awayekî trajîk, ew di 1895 de li Harpoot (Elazığ) koça dawî kir û mîraseke lêgerîna fikrî li dû xwe hişt ku bêguman li kurê wî bandor kir. Zewaca Rifat Bey bi Nuriye Ulviye Mevlan Civelek re ew bêtir bi dorhêlekên bibandor ve girêda û jiyana kesane bi torên civakî yên berfirehtir re tevlihev kir.
Rifatê ciwan, ku li Qustentîniyeyê mezin dibû, bi mozaîka pirçandî ya împaratoriyê re nas bû; Tirk, Kurd, Ermenî, Yûnanî û Ereb di nav zêdebûna tevgerên neteweperest de bi hev re dijiyan. Jiyana fikrî ya bajar, bi qehwexane, salon û çapemeniya xwe ya nû, dibe ku eleqeya wî ya rojnamegerî û helbestê şiyar kiribe. Herçiqas hûrgiliyên perwerdeya wî ya fermî di tomarên dîrokî de kêm in, diyar e ku wî bingeheke xurt di zimanên Osmanî, edebiyat û hiqûqê de bi dest xistibû; ev ji bo kurên burokratan asayî bû. Ev bingeh ew amade kir ji bo karekî ku tê de peyv dê bibin çeka wî ya li dijî zordariyê. Mîrasa wî ya Kurdî, ku di vegotina Osmanî de gelek caran dihat dûrxistin, nasnameyeke dualî di wî de çand: hem tebeeyekî dilsoz ê Osmanî û hem jî parêzvanê mafên etnîkî.
Çarçoveya civakî û siyasî ya ciwaniya wî tijî dijwarî bû. Şerê Rûsî-Tirkî yê 1877–1878 û Kongreya Berlînê ya piştî wê lawaziyên împaratoriyê derxistin pêş û tevgerên reformxwaz û şoreşger xurt kirin. Nasbûna Rifat Bey ya destpêkê bi van dînamîkan re nêrîna wî ya cîhanê şekil da û rê li ber veguherîna wî ji kesekî ku dikaribû di nav desthilatê de be ber bi dijberekî domdar ve vekir.
Karê rojnamegeriyê: Hêza çapemeniyê
Ketina Rifat Bey ya rojnamegeriyê destpêka jiyana wî ya giştî wek dengê reform û rexneyê diyar kir. Di dawiya sedsala 19-an û destpêka sedsala 20-an de, çapemeniya Osmanî qada şerê ramanan bû; rojname platformên dijberiya desthilata mutleq a Ebdulhemîdê II bûn. Rifat Bey Serbestî (Azadî) damezrand û edîtorî kir. Ev weşan bi nivîsên edîtorî yên wêrek û xwendevanên xwe yên gelek zû navdar bû. Wî wek xwedî û edîtorê sereke ew veguherand yek ji dezgehên herî bibandor ên împaratoriyê û hem rewşenbîr û hem çalakvan kişandin.
Serbestî gelek mijarên cuda, ji reformên siyasî heta pirsgirêkên civakî, digirt û gelek caran rewşa heyî dixist bin pirsê. Hevaltiya Rifat Bey bi Hasan Fehmi, rojnamegerekî din ê navdar ku di 1909 de hat kuştin, xeteriyên vî karî derxistin pêş. Mirina Fehmi, ku bi berfirehî dihat girêdan bi ajanên CUP ve, dijberî seferber kir û xeteriyên Rifat Bey nîşan dan. Tevî gefan, wî weşandin domand û helbest û pexşan bi kar anîn da rexne li gendeliyê bigire û parêzvaniya azadiyê bike.
Şêwaza rojnamegeriya wî tûj û helbestî bû û hêmanên çanda Kurdî bi kevneşopiyên fikrî yên Osmanî re li hev dianîn. Helbestên wî mijarên sirgûn, nasname û berxwedanê nîşan didan û di nav xwendevanên komên etnîkî yên cuda de deng vedidan. Serbestî bû navenda dengên dijber û gotarên neteweperestên Kurd ên wek Celadet Bedir Khan û Süreyya Bedir Khan jî dihewand; Rifat Bey wan wek hevalên xwe yên nêzîk dihesiband.
Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908 di destpêkê de hêvî da, lê têkiliya destpêkê ya Rifat Bey bi Tirkên Ciwan re xerab bû dema wî veguherîna wan a otorîter dît. Nivîsên wî yên edîtorî bi awayekî zêde CUP armanc dikirin û ev bû sedema sansûr û xeteriya kesane. Ji bo Rifat Bey, rojnamegerî tenê ragihandina nûçeyan nebû, lê têkoşîneke exlaqî bû ku dê wî ber bi siyaset û sirgûnê ve bibe.
Hişyarbûna siyasî û dijberiya rejîmê
Rêwîtiya siyasî ya Rifat Bey bi hêvîbûnê dest pê kir, lê bû dijberiyeke xurt. Di destpêkê de ew endamê komîteya navendî ya Tirkên Ciwan bû û baweriya wî bi destûrxwazî û reformê hebû. Lê dema CUP piştî 1908 desthilata xwe xurt kir û azadiyên ku berê diparast tepeser kirin, hêviya wî şikest.
Ew tevlî Partiya Azadî û Lihevkirinê (Liberal Entente) bû, komeke dijber a lîberal ku parêzvaniya ne-navendîkirinê û mafên hindikahiyan dikir. Rexneyên wî rejîma Hemîdî ya Ebdulhemîdê II, CUP di bin Enver Paşa de û paşê komarxwaziya Atatürk digirtin. Vê dijberiya berfireh ji gelek aliyên cuda dijmin ji wî re çêkirin û di dawiyê de ew wek yek ji «150 kesên nexwestî» yên Tirkiyeyê di 1926 de hat diyarkirin; ev yek ketina wî ya komara nû qedexe kir.
Bûyereke diyarker Bûyera 31ê Adarê (1909) bû, serhildaneke dijî-şoreşgerî li dijî CUP. Beşdariya Rifat Bey an dilsoziya ku dihate girêdan bi wî ve bû sedema sirgûna wî ya yekem a mezin. Wî di bîranîna xwe ya İnkilab-ı Osmaniden Bir Yaprak: 31 Mart 1325 Kıyamı (Pelek ji Şoreşa Osmanî: Serhildana 31ê Adara 1325) de tevlihevî bi hûrgilî şîrove kir û helwesta xwe ya li dijî zêdegaviyên CUP rewa kir.
Siyaseta wî bi neteweperestiya Kurdî re tevlihev bû. Wek berdevkê Cemiyeta Bilindkirina Kurdistanê (Kürdistan Teali Cemiyeti), ku Abdulkadir Ubeydullah rêberiya wê dikir, wî parêzvaniya xweseriya Kurdî di nav an derveyî çarçoveya Osmanî de kir. Wî Çardeh Xalên Woodrow Wilson parastin û li mafê neteweyan ê diyarkirina çarenûsiya xwe sekinî.
Rola Rifat Bey ya têkildarkirinê di navbera Kurdên Hoybun (Khoybun) û Ermeniyan de hewldanên wî yên avakirina piran di nav pevçûnên etnîkî de derxistin pêş. Tevî tengezariyan, wî li zemîna hevbeş a li dijî zordariya Osmanî digeriya.
Nêrînên li ser pirsgirêka Ermeniyan û şermezarkirina jenosîdê
Yek ji helwestên herî wêrek ên Rifat Bey şermezarkirina eşkere ya Jenosîda Ermeniyan bû. Wek yek ji wan kesayetiyên kêm ên Osmanî ku bi dengê bilind li dij derketin, wî CUP tawanbar kir ku koçberkirin bi awayekî rêkûpêk wek ji holê rakirinê plan kiribûn.
Di nivîsên xwe de, wî Rêxistina Taybet (Teşkilat-ı Mahsusa) bi tundî rexne kir û ew wek lekeyek li navûdengê Tirkî bi nav kir. Wî rêberên CUP ên wek Bahaeddin Shakir, Nazım û Şükrü wek avakarên vê hovîtiyê bi nav kirin û arguman kir ku komkujî ji berê ve hatibûn plankirin da «pirsgirêka Ermeniyan» bi jenosîdê were çareserkirin.
Pirtûka wî ya Türkiye İnkılabının İç Yüzü (Rûyê Hundirîn ê Şoreşa Tirkî) van tawanbariyan bi hûrgilî şîrove kir. Ew di 1990 de bi navê Osmanean heghapokhutean muttsalkere yev Ittihadi hayajin tsragirner hate wergerandina Ermenî.
Rifat Bey fikarên xwe li ser propagandaya Ermenî li Ewropa û Amerîkayê diyar kir; bi dîtina wî, armanca wê parçekirina erdên Osmanî, Kurdistan jî di nav de, bû. Lê wî parêzvaniya eniyên hevbeş ên li dijî îlhakê kir. Ev di vegotinên wî yên li ser rêxistina Crescent Star de tê dîtin, ku Mustafa Kemal vexwendibû da rêberiya hewldanên li dijî parçekirinê bike.
Nêrînên wî ji exlaqeke mirovhezkirî derdiketin û ji dilsoziyên etnîkî derbas dibûn. Wî bi şermezarkirina jenosîdê jiyana xwe xist xeteriyê û asta xwe wek dijberekî xwedî prensîb xurt kir.
Sirgûn: Jiyaneke di revê de
Dijberiyê bihayekî giran hebû: Sirgûn li jiyana Rifat Bey serdest bû. Piştî Bûyera 31ê Adarê, ew reviya Fransa, Yemen, Misr, Sûriye û Yûnanistanê û koçberbûn veguherand platformên parêzvaniyê.
Li Parîsê, wî ji bo serxwebûna Kurdî li cem rayedarên Brîtanî û Fransî lobî kir û bi Serokwezîrê Yûnanî Dimitrios Gounaris re hevdîtin kir da piştgiriyê bi dest bixe. Hewldanên wî bi ji nû ve rêxistina piştî Şerê Cîhanê yê Yekem re li hev dihatin û prensîbên Wilson bingeh digirtin.
Sirgûn neteweperestiya wî xurt kir. Li Sûriye û Misrê, wî bi sirgûnên Kurd re têkilî danî û rêxistinên wek Hoybun xurt kirin. Dijwarî nîşana xwe li van salan hişt, lê berhemdariya fikrî jî hebû; wî bîranîn û helbestên ku li windahî û hêviyê difikirîn nivîsandin.
Qedexekirina wî di bin rejîma Atatürk de di 1926 de rewşa wî ya derveyî desthilatê fermî kir û rê li vegera wî ya Tirkiyeyê girt. Sirgûn bû mecaza têkoşîna jiyana wî — bêcih, lê bi biryar.
Neteweperestiya Kurdî û parêzvaniya navneteweyî
Parêzvaniya Rifat Bey ya Kurdistanê bê navber bû. Wek endamekî navdar ê Cemiyeta Bilindkirina Kurdistanê, wî welatekî serbixwe di xeyala xwe de didît ku herêmên bi piraniya Kurdî digirt.
Wî di navbera civakên Kurd û Ermenî de pirek ava kir û zordariya hevbeş a di bin desthilatdariya Osmanî de nas kir. Hevaltiyên wî yên bi birayên Bedir Khan re dengên Kurdî di Serbestî de xurttir kirin.
Piştî şer, wî li Konferansa Aştiyê ya Parîsê lobî kir, li ser berfirehxwaziya Ermenî hişyarî da û daxwaza mafên Kurdan kir. Beşdariya wî di rêxistina veşartî ya Crescent Star de armanca pêşîgirtina parçekirinê hebû. Ew şandan bir parêzgehên rojhilatî ji bo berxwedana çekdarî ya li dijî îdiayên Ermenî.
Herçiqas bi ser neket, hewldanên wî bingeh ji bo tevgerên Kurdî yên paşîn danîn û li kesayetiyên serdema di navbera her du şerên cîhanê de bandor kirin.
Bîranîn û weşanên sereke: Parastina rastiyê
Nivîsên Rifat Bey mîrasa wî ya mayî ne. Bîranînên wî, Türkiye İnkılabının İç Yüzü û İnkilab-ı Osmaniden Bir Yaprak jî di nav de, rexneyên kesekî ji nav xwe li ser şoreşa Osmanî û planên veşartî yên CUP pêşkêş dikin.
Ev berhem «quncikên tarî» yên şoreşê bi hûrgilî şîrove dikin, planên jenosîdê eşkere dikin û dijberiya wî rewa dikin. Ew hatine wergerandin û di nîqaşên zanyarî de têne jêgirtin û vegotinên fermî dixin bin pirsê.
Helbest nivîsên wî yên pexşan temam dikir û mijarên nasname û berxwedanê dikolî. Weşanên bi vî rengî hiştin ku dengê wî ji jiyana wî wêdetir jî were bihîstin.
Mirin û mîrasa mayî
Mevlanzade Rifat Bey di Îlona 1930 de li Heleb a Sûriyeyê mir. Piştî xwarinekê bi hevalê xwe Refik Halid re, dema dimeşiya ji ber têkçûna dil koça dawî kir. Mirina wî ji bo dijberên Osmanî bidawîbûna serdemekê diyar kir.
Mîrasa wî di dîroknivîsiya Kurdî û Tirkî de dimîne. Wek rexnegirê jenosîdê û parêzvanê mafan, ew îlhamê dide nîqaşên li ser neteweperestî û dadê. Bîranînên wî hê jî nîqaşan xurt dikin û jiyana wî bihayê gotina rastiyê li hember desthilatê nîşan dide.
Di çarçoveya îroyîn de, Rifat Bey girîngiya dijberiyê di civakên parçebûyî de tîne bîra me. Çîroka wî, ya berxwedanê di nav dijwariyan de, ji bo têgihiştina hilweşîna Osmanî û jidayikbûna nasnameyên nûjen ên Rojhilata Navîn hê jî têkildar e.
Bûyerên sereke û rêzika demê
Ji bo pêşkêşkirina nêrîneke giştî ya rêkûpêk a jiyana Mevlanzade Rifat Bey, li jêr rêzikeke kronolojîk a bûyerên sereke heye ku ji biyografî û vegotinên dîrokî hatiye berhevkirin. Ev rêzik demên diyarker ên jiyana wî ya kesane, karê rojnamegeriyê, çalakiya siyasî û sirgûnan derdixe pêş, li paşxaneya paşketina Împaratoriya Osmanî û hilatina Komara Tirkî.
Sal | Bûyer |
1869 | Li Qustentîniyeyê (Stenbola îroyîn) di malbateke bi rehên Kurdî yên ji navçeya Şehrizor a Silêmaniyê de tê dinyayê. |
1895 | Bavê wî, Abdurrahman Nacim Efendi, helbestvan û karmendê sivîl ê Osmanî, li Harpoot (Elazığ) koça dawî dike. |
1908 | Rojnameya Serbestî (Azadî) damezrîne û dibe edîtorê wê yê sereke. Ew dibe platforma rexnekirina rejîma Osmanî û parêzvaniya reformên lîberal. |
1909 | Di amadekirina zemîna Bûyera 31ê Adarê (13ê Nîsanê li gor salnameya Gregorî), serhildana dijî-şoreşgerî ya li Stenbolê li dijî Komîteya Yekîtî û Pêşketinê (CUP), de rolek lîze. Piştî bûyerê serdema xwe ya yekem a sirgûna mezin dest pê dike. Heval û hevkarê wî yê rojnameger Hasan Fehmi di Nîsanê de tê kuştin; ev xeteriyên rojnamegeriya dijber derdixe pêş. |
1913 | Di Nîsanê de di weşandina kovara femînîst Kadınlar Dünyası (Cîhana Jinan) de alîkariya jina xwe, Nuriye Ulviye Mevlan Civelek, dike û di nav çalakiyên xwe yên siyasî de piştgiriya mafên jinan dike. |
1918–1919 | Dibe endam û berdevkekî navdar ê Cemiyeta Bilindkirina Kurdistanê (Kürdistan Teali Cemiyeti) û parêzvaniya xweseriya Kurdî dike. Li Konferansa Aştiyê ya Parîsê ji bo Kurdistaneke serbixwe lobî dike, Çardeh Xalên Woodrow Wilson bingeh digire û bi kesayetiyên wek Serokwezîrê Yûnanî Dimitrios Gounaris re hevdîtin dike. |
1923 | Di nav zêdebûna dijberiya wî ya li reformên Mustafa Kemal Atatürk de, ji Nuriye Ulviye Mevlan Civelek vediqete. |
1924 | Wek yek ji «150 kesên nexwestî» yên Tirkiyeyê tê diyarkirin; ji ber rexneyên wî li rejîmê, vegera wî ya komara nûdamezrandî tê qedexekirin. |
1927 | Di rêxistina Khoybun (Hoybun) de wek têkildarkerê di navbera Kurd û Ermeniyan de beşdar dibe û hevalbendiyên li dijî zordariyên hevbeş pêş dixe. |
1929 | Bîranîna xwe ya Türkiye İnkılabının İç Yüzü (Rûyê Hundirîn ê Şoreşa Tirkî) li Helebê diweşîne û rola CUP di Jenosîda Ermeniyan û bêdadiyên Osmanî de şermezar dike. |
1930 | Li Heleb a Sûriyeyê, nêzîkî 61 salî, ji ber êrişa dil dimire, piştî jiyaneke ku sirgûn û parêzvaniyê nîşana xwe lê hiştin. |
Beşa pirs û bersivan
Ev beş, li gor tomarên dîrokî, bîranîn û analîzên zanyarî, bersiva hin pirsên herî pir tên pirsîn li ser Mevlanzade Rifat Bey dide. Ev pirs jiyan, çalakiya siyasî, beşdariyên rojnamegerî û mîrasa wî digirin û ji bo xwendevanên ku rola wî di dîroka Osmanî û Kurdî de dikolin agahiyên kurt pêşkêş dikin.
Pirs: Mevlanzade Rifat Bey kî bû? Bersiv: Mevlanzade Rifat Bey (1869–1930) rojnameger, helbestvan û çalakvanekî siyasî yê Kurd ê Osmanî bû ku bi dijberiya rejîmên otorîter dihat naskirin. Di nav wan de Siltan Ebdulhemîdê II, Komîteya Yekîtî û Pêşketinê (CUP) û Mustafa Kemal Atatürk hebûn. Ew xwediyê rojnameya Serbestî bû, parêzvaniya serxwebûna Kurdî dikir û Jenosîda Ermeniyan şermezar dikir.
Pirs: Paşxaneya malbata wî û jiyana wî ya destpêkê çi bû? Bersiv: Rifat Bey di 1869 de li Qustentîniyeyê hat dinyayê û ji malbateke Kurd a bi rehên li navçeya Şehrizor a Silêmaniyê bû. Kalikê wî Mehmed Bey bû û bavê wî, Abdurrahman Nacim Efendi, helbestvan û karmendê sivîl ê Osmanî bû ku berî mirina xwe ya 1895 li dadgehên Diyarbekir û Beyrûtê xizmet kiribû. Mezinbûna Rifat Bey li paytexta pirçandî ya Osmanî ew bi bandorên cuda re nas kir û nêrînên wî yên fikrî û neteweperest şekil dan.
Pirs: Rola wî di rojnamegeriyê de çi bû? Bersiv: Rifat Bey di 1908 de Serbestî (Azadî) damezrand û edîtorî kir. Wî ew wek platforma rexnekirina siyasetên Osmanî û parêzvaniya reformên lîberal bi kar anî. Rojnameyê nivîsên edîtorî yên wêrek û beşdariyên neteweperestên Kurd ên wek birayên Bedir Khan dihewandin. Rojnamegeriya wî gelek caran bû sedema sansûr û sirgûnê, lê di serdemeke tepeserker de dengên dijber xurttir kirin.
Pirs: Wî çawa di siyaset û dijberiyê de beşdar bû? Bersiv: Rifat Bey di destpêkê de bi Tirkên Ciwan re têkildar bû, lê ji bo dijberiya otorîteriya CUP tevlî Partiya Azadî û Lihevkirinê bû. Ew di 1909 de bi Bûyera 31ê Adarê ve hat girêdan û ev bû sedema sirgûnê. Wî wek berdevkê Cemiyeta Bilindkirina Kurdistanê li Konferansa Aştiyê ya Parîsê ji bo xweseriya Kurdî lobî kir û paşê wek yek ji «150 kesên nexwestî» di 1926 de ji Tirkiyeyê hat qedexekirin.
Pirs: Nêrînên wî yên li ser Jenosîda Ermeniyan çi bûn? Bersiv: Rifat Bey Jenosîda Ermeniyan bi awayekî eşkere şermezar kir û CUP bi plankirina ji holê rakirinê bi rêya koçberkirinên ku Rêxistina Taybet rêxist dikir tawanbar kir. Wî di bîranîna xwe ya Türkiye İnkılabının İç Yüzü de kiryarkerên sereke yên wek Bahaeddin Shakir bi nav kirin û arguman kir ku ev planeke rêkûpêk a ji holê rakirina Ermeniyan bû. Ev yek wî kir yek ji wan kesayetiyên kêm ên Osmanî ku bi dengê bilind li dij derketin.
Pirs: Sirgûnê çawa jiyana wî şekil da? Bersiv: Sirgûnê beşeke mezin a salên paşîn ên Rifat Bey diyar kir. Piştî bûyera 1909 ew reviya Fransa, Yemen, Misr, Sûriye û Yûnanistanê. Ji van cihan, wî parêzvaniya mafên Kurdan kir, li cem hêzên Ewropî lobî kir û bîranîn nivîsandin. Qedexekirina wî ji Tirkiyeyê di 1926 de asta wî ya dijberekî herdemî fermî kir û wî salên xwe yên dawî li Sûriyeyê derbas kirin.
Pirs: Beşdariya wî di neteweperestiya Kurdî de çi bû? Bersiv: Wek kesayetiyeke sereke di Cemiyeta Bilindkirina Kurdistanê û paşê Khoybun (Hoybun) de, Rifat Bey bi bingehgirtina prensîbên diyarkirina çarenûsiya xwe ji bo Kurdistaneke serbixwe hewl da. Wî li dijî zordariya Osmanî bi Ermeniyan re hevalbendî ava kirin û li konferansên navneteweyî lobî kir. Lê di nav jeopolîtîka piştî Şerê Cîhanê yê Yekem de ev hewldan bi piranî bi ser neketin.
Pirs: Berhem û beşdariyên wî yên sereke çi ne? Bersiv: Weşanên sereke yên Rifat Bey bîranînên wek İnkilab-ı Osmaniden Bir Yaprak (li ser Bûyera 31ê Adarê) û Türkiye İnkılabının İç Yüzü (eşkerekirina sûcên CUP, jenosîd jî di nav de) digirin. Wî helbestên li ser sirgûn û berxwedanê jî nivîsandin. Berhemên wî vegotinên fermî dixin bin pirsê, hatine wergerandin û li nîqaşên dîrokî bandor kirine.
Pirs: Ew çawa mir û mîrasa wî çi ye? Bersiv: Rifat Bey di Îlona 1930 de li Heleb a Sûriyeyê, di 61 saliya xwe de, ji ber êrişa dil mir. Mîrasa wî di dijberiya bê tirs, parêzvaniya mafên hindikahiyan û şermezarkirina hovîtiyan de ye û îlhamê dide tevgerên neteweperest ên Kurdî û nîqaşên zanyarî yên li ser dîroka Osmanî û naskirina jenosîdê.
Çavkanî
Ev beş çavkaniyên sereke yên ku di dirêjahiya gotarê de behsa wan hatiye kirin rêz dike. Ew ji biyografiyên zanyarî, vegotinên dîrokî û çavkaniyên serhêl ên pêbawer hatine girtin û agahiyên bingehîn ên li ser jiyan, rojnamegerî, çalakiya siyasî û mîrasa Mevlanzade Rifat Bey pêşkêş dikin. Ji bo piştrastkirinê, jêgirtin bi encamên lêgerîna malperan ve hatine girêdan.
"Mevlânzâde Rifat." Vikipedi. https://tr.wikipedia.org/wiki/Mevl%C3%A2nz%C3%A2de_Rifat. Tomareke Vikipediyaya Tirkî ya bi hûrgilî li ser jiyana wî wek rojnameger û helbestvanekî Kurd ê Osmanî, bi paşxaneya malbatê û çalakiyên siyasî re.
"Mevlanzade Rifat Bey." Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Mevlanzade_Rifat_Bey. Biyografiya Vikipediyaya Îngilîzî ku mîrasa wî ya Kurdî-Osmanî, karê rojnamegeriyê û sirgûnan digire.
"Mevlanzade Rıfat: Bir Kürt Entellektüelin Sefaleti." Kürd Araştırmaları. https://kurdarastirmalari.com/yazi-detay-oku-256. Gotarek ku têkoşînên wî yên fikrî, dijberiya Ebdulhemîdê II û sirgûnên paşîn dikole.
"Mevlanzade Rıfat Bey'in Atina'da çıkardığı gazeteler Faruk ve Cihad." Kürt Tarihi Dergisi. https://kurttarihidergisi.com/blog/mevlanzade-rifat-beyin-atinada-cikardigi-gazeteler-faruk-ve-cihad. Nîqaşa rojnameyên wî yên li Atînayê weşandî û rola wî di tevgerên radîkal ên neteweperest ên Kurdî yên piştî Şerê Cîhanê yê Yekem de.
"MEVLANZADE RIFAT BEY'İN GAZETECİLİK HAYATI VE SİYASİ FAALİYETLERİ." İstanbul Üniversitesi. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/ET000643.pdf. Tezek bi formata PDF li ser jiyana wî ya rojnamegerî û çalakiyên siyasî, dijberiya CUP jî di nav de.
"Gazeteci, Yazar, Hukukçu ve Siyasetçi Kimliğiyle Mevlanzade Rıfat." Kovara Bîr. https://kovarabir.com/1162/gazeteci-yazar-hukukcu-ve-siyasetci-kimligiyle-mevlanzade-rifat-seid-veroj/ku. Gotarek ku nasnameya wî ya piralî wek rojnameger, nivîskar, hiqûqnas û siyasetmedar bi hûrgilî şîrove dike û paşxaneya malbatê û perwerdeyê jî digire.
"Bir Kürt diplomatı olarak Mevlanzade Rıfat (2)." Independent Türkçe. https://www.indyturk.com/node/203211/t%C3%BCrki%CC%87yeden-sesler/bir-k%C3%BCrt-diplomat%C4%B1-olarak-mevlanzade-r%C4%B1fat-2. Lêkolîna rola wî wek dîplomatekî Kurd di serdema agirbestê de û dijberiya wî ya Têkoşîna Neteweyî.
"Siyasi ve İdeolojik Kimliğiyle Mevlanzade Rıfat Bey." DergiPark. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/341788. Gotareke akademîk li ser nasnameya wî ya siyasî û îdeolojîk, bi girîngîdayîna dijberiya CUP piştî Serdema Destûrî ya Duyem.
"(PDF) MEVLANZADE RIFAT BEY." Academia.edu. https://www.academia.edu/835583/MEVLANZADE_RIFAT_BEY. Belgeyek bi formata PDF ku hûrgiliyên biyografîk pêşkêş dike, beşdariya wî ya di cemiyetan de û mirina wî ya di 1930 de jî di nav de.
"Siyasi ve İdeolojik Kimliğiyle Mevlanzade Rıfat Bey." UNIS - Karabük Üniversitesi. https://unis.karabuk.edu.tr/yayin-detay/2_DJCsCG_62/siyasi-ve-ideolojik-kimligiyle-mevlanzade-rifat-bey. Analîza zêdetir a helwesta wî ya siyasî ya li dijî CUP bi rêya çapemenî, partî û cemiyetan.