Dîroka perwerdehî û xwendin û nivîsandinê di nav gelê kurd de vegotineke balkêş e ku bi dîroka wî ya dewlemend re hatiye hûnandin. Di dirêjahiya sedsalan de, di nav dijwariyên cihêreng de, kurdan çarçoveyeke perwerdehiyê ya taybet pêş xistine ku çand û mîrata wan a bêhempa ya Kurdistanê vedide. Armanca vê gotarê ew e ku pêşketin, dijwarî û serkeftinên perwerdehiya kurdan ji destpêkê heta îro vekole, kesayetiyên girîng ên dîrokî yên kurd derxe pêş û bandora tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan li perwerdehiyê nîşan bide.
Destpêkên perwerdehiyê li Kurdistanê
Kokên perwerdehiyê li herêmên kurdî vedigerin şaristaniyên kevnar. Kurd, wekî gelekî xwedî çandeke dewlemend, ji bo veguhestina zanîn, adet û nirxan kevneşopiyên devkî bi kar anîn. Gelek kesayetiyên navdar ên kurd di demên destpêkê de wekî rêber û zanyar kar dikirin û bi çîrokbêjiyê zimanê kurdî û çand diparastin.
Kevneşopiya devkî: Şêwaza destpêkê ya perwerdehiyê bi tevahî devkî bû û ji bo hînkirina nirxên exlaqî û dîroka çandî pişta xwe bi rûspiyên gundan û rêberên civakê digirt.
Xalîhûnî û folklor: Kurd bi pîşeya xwe çîrokên bav û kalên xwe vedigotin û ders di folklora xwe de dihewandin.
Di dirêjahiya dîrokê de perwerdekarên kurd di avakirina sazûmanên fermî yên perwerdehiyê de rûbirûyê gelek dijwariyan bûn; ev dijwarî gelek caran di bin bandora guherînên siyasî û ferzkirina çandên derveyî de bûn. Tevî van dijwariyan, hewldanên fermîkirina perwerdehiyê di serdemên dawî yên Împaratoriya Osmanî de dest pê kirin û guherîneke girîng di dîroka kurdan de nîşan dan.
Perwerdehî di bin desthilatdariya osmaniyan de
Di sedsala 19an de reformên îdarî yên Împaratoriya Osmanî bûn sedema damezrandina dibistanan li herêmên kurdî, herçiqas armanca wan xizmeta berjewendiya dewletê ya berfirehtir bû ji ya gelê kurd bêtir. Destpêkirina perwerdehiya fermî di nav kurdan de hişmendiya li ser maf û nasnameya wan a çandî bilind kir.
Di vê serdemê de kesayetiyên navdar ên dîrokî yên kurd derketin holê û girîngiya perwerdehiyê diparastin. Di nav wan de ev kes hebûn:
Shahm Nuri: Rewşenbîrekî kurd ku pêwîstiya dibistanan ji bo parastina ziman û nasnameya kurdî derdixist pêş.
Ehmedê Xanî: Helbestvan û fîlozofekî bi bandor ku girîngiya perwerdehî û yekîtiyê derdixist pêş.
Di vê serdemê de dibistanên yekem li bajarên wekî Amed û Hewlêrê hatin damezrandin û tê de ders bi kurdî, erebî û tirkî dihatin dayîn. Lê qada wan hîn jî sînordar ma û nifşên ciwan gelek caran ji bidestxistina şiyanên girîng ên xwendin û nivîsandinê bi zimanê xwe yê zikmakî bêpar dihiştin.
Hatina perwerdehiya nûjen
Sedsala 20an di lêgerîna perwerdehiya kurdan de beşeke girîng nîşan da, ji ber ku guherînên siyasî hişmendiya neteweyî zêde kirin. Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, hilweşîna Împaratoriya Osmanî rê li ber rêzek tevgeran vekir ku di nav kurdan de li xweserî û parastina nasnameya çandî digeriyan.
Yek ji encamên girîng ên van tevgeran hewldana ji bo perwerdehiya nûjen a sekuler bû. Li gelek herêman damezrandina dibistanên kurdî dest bi geşbûnê kir:
Di sazgehên cihêreng ên perwerdehiyê de kurdî, erebî û tirkî dihatin hînkirin.
Kampanyayên xwendin û nivîsandinê ji bo baştirkirina gihîştina perwerdehiyê herêmên gundî dikirin armanc.
Di vê serdemê de gelek kesayetiyên navdar û rewşenbîrên kurd beşdar bûn ku xwe ji bo pêşxistina bernameyên dersî yên kurdî û pêşxistina xwendin û nivîsandinê terxan kiribûn. Bandora van hewldanan bingeha pêşxistina mafên zimanê kurdî û gihîştina perwerdehiyê danî.
Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem: bilindbûna sazgehên perwerdehiyê
Serdema piştî Şerê Cîhanê yê Duyem hêviyên nû ji bo siberojeke ronîtir anî. Bi damezrandina Komara Îraqê, dijberiya ziman û nasnameya kurdî rûbirûyê biryardariyeke her ku diçû mezintir bû. Perwerdehî bû amûreke bihêz a parastina çandê û bihêzkirinê.
Kesayetiyên dîrokî yên bi bandor ên kurd derketin holê û sazgehên ku ziman û wêjeya kurdî diparastin damezrandin:
Forough Farrokhzad: Helbestvaneke navdar a kurd ku vejîna çandî diparast. Berhemên wê yên wêjeyî îlham dan gelek kesan ku perwerdehiya xwe bidomînin.
Dr. Hoshang Nawrozi: Kesayetiyeke sereke di destpêkirina perwerdehiya zimanê kurdî li zanîngehan de.
Dema tevgerên belav ên kurdî hêz digirtin, bernameyên xwendin û nivîsandinê hatin destpêkirin û girîngiya xwendin û nivîsandinê di domandina nasnameya çandî de derxistin pêş. Di vê serdemê de gelek kurdan dest pê kir ku perwerdehiya bilind wekî rêyeke ber bi azadî û derbirîna xwe ve qebûl bikin.
Dijwariyên perwerdehiya kurdan
Tevî pêşketinên girîng, rêya ber bi wekheviya perwerdehiyê û derfetên wê ji bo civaka kurd ve tijî asteng bû, bi taybetî tepeserkirina siyasî. Dewletên cihêreng ên herêmê di dîrokê de hewl dane nasnameya kurdî bitepeserînin û mafên perwerdehiyê û gihîştina wê sînordar bikin.
Di nav dijwariyên dawî de ev hene:
Kêmbûna çavkaniyan: Binesaziya lawaz, bi taybetî li herêmên gundî, derfetên perwerdehiyê ji bo gelek zarokan sînordar kir.
Nearamiya siyasî: Pevçûnên berdewam û dijwariyên siyasî domdariya perwerdehiyê qut kirine.
Astengên zimanî: Aloziyên li ser hînkirina bi kurdî li hember zimanên ku dewlet nas dike, pêşketina perwerdehiyê asteng kirin.
Tevî van yekan, israra civakên kurd û tevgerên perwerdehiyê coşeke nû ya xwendin û nivîsandin û fêrbûnê vêxist. Di dawiya sedsala 20an de gelek destpêşxeriyên civakî dest bi derketina holê kirin û berxwedêriya nifûsê nîşan dan.
Serdema dîjîtal û perwerdehiya nûjen
Bi hatina serdema dîjîtal, rêyên nû yên perwerdehiyê vebûn. Civakên kurd teknolojî qebûl kirin û ji bo pêşxistina ziman û xwendin û nivîsandinê platformên fêrbûna elektronîk û çavkaniyên serhêl çêkirin.
Herwiha destpêşxeriyên cihêreng ên ji bo pêşxistina zanîna çandî derketine holê. Kesayetiyên navdar ên kurd, ku xwe terxan kirine ji bo guherandina rewşa perwerdehiyê li herêmên kurdî, van destpêşxeriyan bi rê ve dibin. Di nav pêşketinên balkêş de ev hene:
Damezrandina zanîngehên kurdî: Sazgehên wekî Zanîngeha Selahedînê di pêşkêşkirina perwerdehiya bilind de roleke bingehîn dilîzin.
Platformên fêrbûna serhêl: Bername derketine holê da gihîştina wêjeya kurdî û perwerdehiya çandî baştir bikin.
Qebûlkirina pirrengiyê di perwerdehiya kurdan de
Hewldanên pêşxistina perwerdehiyê di nav kurdan de her ku diçû zarav, çand û kevneşopiyên cihêreng ên li Kurdistanê nas û pîroz kirine. Gihîştin û wekhevî hîn jî armancên sereke ne, lê hewldaneke hevpar ji bo parastina pirrengiya zimanî û çandî heye.
Rêxistinên navdar û rêberên perwerdehiyê dest bi hevkariyê kirine da bernameyên dersî yên hemûyan-dihewîner pêş bixin ku rêzê li zaravên herêmî digirin û dihêlin xwendekar çand û mîrata xwe ya gelekalî ya Kurdistanê bi nirx bibînin.
Siberoja perwerdehiya kurdan
Dema em li ber deriyê serdemeke nû ya perwerdehiyê ne, siberoja perwerdehiya kurdan hêvîdar xuya dike. Girîngîdayîna beşdariya civakê, fêrbûna dîjîtal û rêbazên hemûyan-dihewîner rêyeke ronî ya pêşerojê nîşan dide. Herwiha bihêzkirina ciwanan bi perwerdehiyê ji bo misogerkirina parastina çandê û pêşketinê hîn jî bingehîn e.
Naskirina perwerdehiyê wekî mafekî bingehîn ê mirovî pêwîstiya parêzvaniya berdewam a gihîştina kurdan bi perwerdehiyê xurt dike. Girîngîdayîna berdewam a xwendin û nivîsandinê û parvekirina zanînê dê di şekildana nasnameya kurdî ya nifşên bê de girîng be.
Beşdarî rêwîtiyê bibin: bihêzkirina nifşên siberojê
Çîroka perwerdehiya kurdan ji vegotineke têkoşînê wêdetir e; ew çîroka berxwedêrî, bihêzbûn û hêviyê ye. Her serkeftineke girîng rê ji zanyar, çalakvan û balyozên çandî yên îroyîn re vekiriye. Dema em berdewam tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan pîroz dikin ku rê ji zêdebûna mafên perwerdehiyê re vekirin, divê em hewldanên xwe bidomînin ji bo siberojeke ku tê de her zarokek li Kurdistanê derfeta fêrbûnê, mezinbûnê û beşdarkirina civaka xwe hebe.
Werin em hêza saxbûnê ya perwerdehiyê û rola wê di parastina çandê de qebûl bikin. Em bi hev re dikarin nivîsandina vê çîroka bêhempa bidomînin û siberojeke ronîtir ji bo hemû gelê kurd ava bikin!
Pirsên pir tên pirsîn
Dîroka perwerdehiyê di nav gelê kurd de çi ye?
Dîroka perwerdehiyê di nav gelê kurd de bi mîrata wî ya çandî ya dewlemend re hatiye hûnandin. Ew ji kevneşopiyên devkî ber bi pergalên fermî yên perwerdehiyê ve pêş ketiye û di bin bandora dijwarî û tevgerên cihêreng ên dîrokî de bûye.
Perwerdehiya kurdan di dema Împaratoriya Osmanî de çawa pêş ket?
Di dema Împaratoriya Osmanî de reformên îdarî bûn sedema damezrandina dibistanan li herêmên kurdî. Ev dibistan, herçiqas bi sereke xizmeta berjewendiyên dewletê dikirin, hişmendiya kurdan a li ser nasnameya wan a çandî û mafên wan bilind kirin.
Di sedsala 20an de çend pêşketinên girîng ên perwerdehiya kurdan çi bûn?
Di sedsala 20an de hişmendiya neteweyî di nav kurdan de bilind bû û bû sedema damezrandina perwerdehiya nûjen a sekuler, kampanyayên xwendin û nivîsandinê û dibistanên kurdî yên ku xwendin û nivîsandin û parastina çandê pêş dixistin.
Perwerdekarên kurd di dîrokê de rûbirûyê çi dijwariyan bûne?
Perwerdekarên kurd rûbirûyê dijwariyên wekî kêmbûna çavkaniyan, nearamiya siyasî û astengên zimanî bûne; ev dijwarî di dîrokê de nasnameya kurdî û mafên perwerdehiyê tepeser kirine.
Siberoja perwerdehiya kurdan çi pêşkêş dike?
Siberoja perwerdehiya kurdan hêvîdar xuya dike, bi girîngîdayîna beşdariya civakê, fêrbûna dîjîtal û rêbazên hemûyan-dihewîner ku armanca wan bihêzkirina ciwanan û misogerkirina parastina çandê ye.