Mewlûda Kurmancî, ku bi navê Mewlûdu’n-Nebî jî tê naskirin, kevirê bingehîn ê edebiyata Kurdî û çanda Îslamî ye. Ev helbest bi Kurmancî hatiye nivîsandin û ji dayikbûn û jiyana Pêxember Mihemed pîroz dike. Bi dîroka xwe ya dewlemend û girîngiya çandî, Mewlûda Kurmancî hem wek şahesereke edebî hem jî wek amûra perwerdeyê û çavkaniya îlhama giyanî ji bo gelek misilmanên Kurd kar kiriye. Di vê weşanê de em ê vekolin ka Mewlûda Kurmancî çawa bandor li helbesta mewlûdê ya Kurdî kiriye û dîmena çandî ya gelê Kurd teşe daye.
Çarçoveya dîrokî ya Mewlûda Kurmancî
Mewlûda Kurmancî cara yekem di 1905 de li Misrê hat weşandin û çapa wê ya duyem di 1919 de li Stenbolê derket. Ew di serdemeke vejandina çandî ya girîng di nav civakên Kurd de derket holê. Di vê serdemê de eleqeya bi nasname û mîrata Kurdî re zêde bû. Helbest li 19 beşan hatiye dabeşkirin; her beş aliyên cihêreng ên jiyana Pêxember Mihemed bi hûrgilî vedibêje û rewiştên baş û hînkirinên wî derdixe pêş.
Helbest hem di nav Kurdên misilman li bakurê Kurdistanê de belav bû hem jî ji bo hînkirina zimanê Kurdî bû çavkaniyeke girîng. Gelek malbatan beytên wê ji ber dikirin û dixwendin û bi vê yekê kokên kûr ên helbestê di kevneşopiyên devkî yên çanda Kurdî de nîşan didan. Li gorî texmînan, 75% ji misilmanên Kurd dikarin herî kêm beşek ji Mewlûda Kurmancî ji ber bixwînin; ev yek girîngiya wê di civakê de derdixe pêş.
Avahî û mijarên Mewlûda Kurmancî
Mewlûda Kurmancî bi awayekî ku bi awaz bê xwendin hatiye çêkirin û vê yekê girêdana guhdaran bi naverokê hêsan kiriye. Ew bi besmeleya kevneşopî (hevoka “Bi navê Xwedayê Rehman û Rehîm”) û hemdelê (pesnê Xwedê) dest pê dike û ji bo beytên li pey wê awazeke giyanî ya bilindker datîne.
Helbest li ser jiyana Pêxember Mihemed hûr dibe û mijarên wek rewişta exlaqî, dilovanî û girîngiya hînkirinên wî derdixe pêş. Kalîteya rîtmîk û awazdar a helbestê ji bo bûyerên cihêreng, wek civînên olî û bûyerên xêrxwaziyê, guncav e û girîngiya wê di jiyana rojane de zêde dike.
Dibistana Bateyî ya helbesta mewlûdê
Mewlûda Kurmancî îlhama derketina dibistana Bateyî ya helbesta mewlûdê bûye. Ev dibistan li çarçoveyên helbestî yên taybet digire û gelek caran di destpêka her berhemê de besmele û hemdelê dihewîne.
Helbestvanên dibistana Bateyî girîngiyê didin pîrozbahiyên bi awaz ên rojbûna Pêxember û xwendina komî ya selewatan (dua û silav ji Pêxember re) derdixin pêş. Tê bawerkirin ku ev adet xelatên giyanî tîne, di nav de parastina ji ezaba herheyî. Ya balkêş, nêzîkî 60% ji helbestvanên vê dibistanê Mewlûda Kurmancî wek bandora sereke li xwe diyar dikin û bi vê yekê bandora wê li nivîsandina hevdem nîşan didin.
Girîngiya çandî ya Mewlûda Kurmancî
Mewlûda Kurmancî di dilên misilmanên Kurd de roleke bingehîn digire. Beytên wê tenê di merasîmên olî de nayên xwendin, lê ketine tevna çanda Kurdî bixwe. Hînkirinên exlaqî yên helbestê bi kûrahî tên hîskirin û nirxên wek dilovanî, rastgotin û rêzgirtinê, ku ji bo civaka Kurd bingehîn in, pêş dixin.
Kevneşopiya devkî ya derdora Mewlûda Kurmancî mayîna wê di nav nifşan de misoger dike. Gelek malbatên Kurd beytan ji nifşekî bo yê din vediguhêzin û girêdanên di navbera nifşên ciwan û mîrata wan a çandî de pêş dixin. Lêkolîn nîşan didin ku ev veguhastin hesta girêdan û serbilindiyê zêde dike, bi taybetî di nav ciwanên Kurd de.
Rola Mewlûda Kurmancî di perwerdeyê de
Di dîrokê de Mewlûda Kurmancî di hînkirina zimanê Kurdî de roleke bingehîn lîst. Avahiya wê ya dilkêş û helbestî ew kir amûreke bi bandor ji bo hînbûyiyan. Qafiye û rîtma beytên wê di bîrê de hiştina wan hêsan dikir û alîkariya xwendekaran dikir ku şarezayiyên xwe yên zimanî baştir bikin û di heman demê de ji hînkirinên Îslamî agahdar bibin.
Herwiha Mewlûda Kurmancî dersên exlaqî yên bingehîn dide. Çîrokên li ser Pêxember Mihemed kesan di rewişta exlaqî û pêşketina kesane de rêberî dikin. Ev rola dualî wek çavkaniyeke edebî û perwerdeyê Mewlûda Kurmancî dike kevirê bingehîn di dîmena çanda Kurdî de.
Kevneşopiya devkî û bandora wê
Kevneşopiya devkî ya derdora Mewlûda Kurmancî belavbûna wê ya mayînde derdixe pêş. Gelek misilmanên Kurd dikarin beytên wê ji ber bixwînin û hebûna vê helbestê ya bi kokên kûr di civakê de nîşan bidin. Xwendin gelek caran di civînên komî de pêk tên û şahiyên zindî yên jiyana Pêxember Mihemed pêk tînin.
Ev bûyer derbirîna çandî pêş dixin û îmkanê didin beşdaran ku bi mîrata xwe re girêdanê daynin û têkiliyên civakê bihêz bikin. Hin civîn dikarin zêdetirî 100 beşdaran bikêşin û bi vê yekê rola helbestê di pêşxistina yekîtî û nasnameya hevpar de diyar bikin.
Mewlûda Kurmancî û civaka Êzdî
Aliyekî balkêş ê Mewlûda Kurmancî dengvedana wê di civaka Êzdî de ye. Helbesteke taybet a li ser exlaqê ji aliyê vê komê ve hatiye qebûlkirin û mijarên gerdûnî yên helbestê derdixe pêş. Ev danûstandina çandî nirxên hevpar di nav civakên cihêreng ên Kurd de nîşan dide.
Tevlîbûna Mewlûda Kurmancî di kevneşopiyên devkî yên Êzdiyan de girêdana nasnameyên Kurdî bi hev re derdixe holê. Ew rola helbestê wek berhemeke çandî ya ji sînorên olî derbas dibe û yekîtiyê di nav komên cihêreng de pêş dixe diyar dike.
Mîrata mayînde ya Mewlûda Kurmancî
Mîrata Mewlûda Kurmancî ji qîmeta wê ya edebî wêdetir diçe. Ev helbest bandoreke girîng li rêya pêşketina helbesta mewlûdê ya Kurdî kiriye, îlhama helbestvanên bêhejmar bûye û wek çavkaniyeke bingehîn a perwerdeyê kar kiriye.
Mewlûda Kurmancî di parastina nasnameya çandî ya Kurdî û pêşxistina nirxên exlaqî yên di nav nifşan de deng vedidin de jî roleke bingehîn dilîze. Belavbûna berdewam a helbestê nîşan dide ka helbest çawa dikare bibe amûreke bihêz a derbirîna çandî û girêdana giyanî.
Encam
Bi kurtî, Mewlûda Kurmancî berhemeke mezin di edebiyata Kurdî û çanda Îslamî de ye. Bandora wê li helbesta mewlûdê ya Kurdî û dîmena berfirehtir a çandî kûr e. Helbest awayê têkiliya civakê bi mîrat û baweriyên xwe yên olî re teşe dide.
Her ku em bi rêya Mewlûda Kurmancî rêzê li jiyan û hînkirinên Pêxember Mihemed digirin, em girîngiya parastina kevneşopiyên xwe yên çandî jî nas dikin. Helbest wek pirekê di navbera borî û îroyê de kar dike, têgihiştina me ya kokên xwe dewlemend dike û îlhamê dide me da em nirxên ku civakên me pê tên naskirin biparêzin.
Çavkanî
Helbesta mewlûdê ya Kurdî
Jiyana Pêxember Mihemed
Girîngiya çandî ya Mewlûda Kurmancî
Dibistana Bateyî ya helbestê
Kevneşopiya devkî di çanda Kurdî de
https://www.kurdipedia.org/Default.aspx?q=20220125160011402771&lng=8