Ebû Ebdullah el-Huseyn ibn Dûstek el-Herbuxtî, ku bi navê Ebû Şuca an bi tenê Bad jî tê naskirin, di dîroka kurdan de kesayeteke pir mezin e. Rêberî û destkeftiyên wî yên leşkerî bingeha mîrektiya Merwanî ava kirin; xanedaneke girîng a kurdî ku di dawiya sedsala 10an de rewşa siyasî ya deverê teşe da. Tevî navê wî yê bihêz û bandora wî ya mayînde, gelek hûrguliyên jiyana wî hîn jî kêm in. Ev çîroka wî hem balkêş hem bingehîn a ji bo têgihiştina mîrata kurdî dike.
Zarokatî û paşxane
Bad bi ihtîmaleke mezin li nêzî Xîzanê, li devera ku îro di nav Tirkiyeya nûjen de ye, ji dayik bû. Ew ji şaxa Hemîdî (Hevidî) ya eşîra Çêharbuxtî (Çar Botan), federasyoneke eşîrî ya kurdî, bû. Navenda vê federasyonê li derdora bajarokên Sêrt û Bedlîsê bû û ew wekî bindestê xanedana Hemdanî kar dikir. Axa bavê Bad mabû wî û ev yek desthilatdariya federasyoneke eşîrî ya kurdî ya girîng dabû wî.
Têkiliyên malbatî yên wî berçav bûn. Xwişkeke wî bi navê Fehm û birayekî wî bi navê Ebûl-Fewaris Hesen hebû; bira di derdora 987-988 P.Z. de di şerê li dijî xanedana Buwayhî de mir. Girêdanên eşîrî yên Bad heta îro têne bîranîn û eşîra Badkan a Kurdistana Bakur kokên xwe digihîne wî. Ev eşîr hîn jî li parêzgehên Mûş, Farqîn û Amedê li Tirkiyeyê dijî.
Rûxsar û kesayet
Çavkaniyên dîrokî Bad wekî mirovekî ji aliyê laşî ve heybetdar, lê li gorî pîvanên asayî ne bedew, şîrove dikin. Dihat gotin ku ew pir mezin û kirêt e; ev şîrove bi hebûna wî ya bihêz û jêhatîbûna wî ya rêberiyê re berevajî ye. Ev nîşandana laşî, herçiqas ne pesindar e, dide zanîn ku bandora wî ji hêz û hişê wî yê stratejîk dihat, ji dilkişî an rûxsarê wêdetir.
Seferên leşkerî û berfirehbûn
Rabûna navê Bad bi nêzîkî bi serhildana Bardas Skleros ve girêdayî ye; fermandarekî bîzansî ku dixwest desthilatdariya împeratoriyê bike nîqaşê. Di vê serhildanê de, Skleros ji Bad piştgirî xwest. Bad bersiv da û rêberiya hêzeke mezin kir ku êrîşî devera Taronê kir û bajarokê Mûş talan kir. Vê kiryara leşkerî jêhatîbûna wî ya seferberkirin û fermandariya komeke şer a girîng nîşan da.
Di sala 978 an 979 de, Bad Malazgirt girt; bajarokek ku dehsalekê berê ji aliyê Bîzansiyan ve hatibû wêrankirin. Fethên wî li vir nesekinîn. Wî paşê Erciş, Ahlat û Bargiri girtin û bandora xwe li deverê berfireh kir.
Heta sala 984, Bad Meyafariqîn û tevahiya devera Amedê girtibûn. Ev serkeftin di damezrandina mîrektiya Merwanî de bingehîn bûn, ku dê bibe dewleteke bihêz a kurdî. Serkeftinên wî yên leşkerî ne tenê axa kurdî berfireh kirin, lê belê di heyama ne aramiya herêmî de xweseriya kurdî jî xurt kirin.
Mîrektiya Merwanî û rola Bad
Bad wekî yek ji damezrînerên herî girîng ên mîrektiya Merwanî, bi piranî bi riya neseba dayikê, tê naskirin. Mîrektiyê di dîroka kurdan de roleke sereke lîst û wekî navendeke siyasî û çandî kar kir. Rêberiya Bad di yekkirina eşîrên kurdî yên cuda di bin alayeke tenê de alîkar bû û hesteke nasname û armanca hevpar xurt kir.
Merwaniyan li beşên devera ku îro başûr-rojhilatê Tirkiyeyê û bakurê Iraqê ye hukum kir û Amed bajarekî navendî bû. Hukumraniya wan bi pêşxistina çand, ziman û hêza siyasî ya kurdî tê bîranîn. Mîrata Bad bi kûrî bi vê heyama avakirina dewleta kurdî ve girêdayî ye.
Mîrata çandî û dîrokî
Bandora Bad ji fethên leşkerî û destkeftiyên siyasî wêdetir diçe. Çend cihên navdar û navên eşîran bandora wî ya mayînde nîşan didin:
Pira Malabadî: Ev pira dîrokî ya li Farqîna Amedê bi navê Bad hatiye binavkirin. Navê “Malabadî” bi kurdî “mala Bad” e û hebûna wî ya mayînde li deverê sembolîze dike.
Çemê Batmanê: Ev çem, ku navê xwe daye bajarê nûjen ê Batmanê, navê xwe jî digihîne Bad û şopa wî ya erdnîgarî û çandî derdixe pêş.
Eşîra Badkan: Ev eşîr bi navê “Kalê Şêx Bad” an “Kalê Şêx Badh” rûmetê dide Bad û bîranîna wî di nav nifşan de diparêze.
Ev nimûne nîşan didin ka mîrata Bad çawa di tevna nasname û erdnîgariya kurdî de hatiye tevandin.
Mirin û girîngiya dîrokî
Bad di sala 991 de mir, lê mercên mirina wî baş nehatine tomarkirin. Tevî vê yekê, bandora wî winda nebû. Mîrektiya ku wî di avakirina wê de alîkarî kir bi çend dehsalan geşbûna xwe domand û dîrok û siyaseta kurdî teşe da.
Rêberiya wî ya di heyameke tevlihev de di parastina xweseriya kurdî li dijî împeratoriyên mezintir ên wekî Bîzansî û Buwayhî de alîkar bû. Jêhatîbûna Bad a yekkirina eşîran û rêberiya seferên leşkerî yên serkeftî zemîna hukumranên kurd ên paşê amade kir.
Bad îro çima girîng e?
Têgihiştina jiyan û mîrata Bad têgihiştinên biqedir ên dîrok û nasnameya kurdî pêşkêş dike. Çîroka wî xweragirtin û hêza eşîrên kurdî li dijî zextên derveyî nîşan dide. Ji bo kurdên îro, Bad sembola yekîtî, rêberî û serbilindiya çandî ye.
Mîrata wî dîroka tevlihev a Rojhilata Navîn jî tîne bîra me, ku gel û împeratoriyên cuda bi sedsalan tê de bi hev re ketine têkiliyê. Rola Bad a di damezrandina mîrektiya Merwanî de girîngiya serkirdeyên herêmî ya di teşegirtina dîrokê de li derveyî împeratoriyên naskirî derdixe pêş.