Fezlûye navek e ku di dîroka kurdan de deng vedide. Ew tenê serokê eşîrekê nebû; ew di avakirina xanedana Şebankare li Farsê de kesayetek sereke bû. Jiyana wî berxwedêrî û serxwebûna gelê kurd di demeke guherînên siyasî de nîşan dide. Ev gotar li jiyana Mîr Ebûl-Ebbas Fezl, ku bi navê Fezlûye tê nasîn, dinêre û salên wî yên destpêkê, bilindbûna wî ya ber bi desthilatdariyê ve û bandora mayînde ya xanedana wî dihewîne.
Jiyana destpêkê ya Fezlûye
Fezlûye di eşîra Ramanî ya Şebankare de hat dinyayê, komeke kurd ku ji Sûriyeyê koçî Farsê kiribû. Bavê wî, Elî ibn Hesen ibn Eyûb, perwerde û têkiliyên siyasî dinirxand. Ji bo misogerkirina pêşerojekê ji kurê xwe re, wî Fezlûye şand ku di bin Sahibê Adil, wezîrê desthilatdarê buweyhî Ebû Kalîcar, de bixebite. Ev biryar ji bo pêşeroja Fezlûye bû xalek guherînê ya girîng.
Wek ciwanek, Fezlûye di dîwana Buweyhiyan de bi lez di nav pileyan de bilind bû. Şarezayî û exlaqa wî ya kar rêza rayedaran ji wî re bi dest xist. Dilsoziya wî ew gihand pileya bilind a leşkerî ya sipahsalar. Lê dema ew di vê jîngehê de geş dibû, rewşa siyasî dest bi guherîneke mezin kir.
Rewşa siyasî ya Farsê
Di dema bilindbûna Fezlûye de, cudahiyên navxweyî û xeterên derveyî xanedana buweyhî lawaz kiribûn. Ebû Kalîcar, ku daxwaza mezinbûnê ew ajotibû, dixwest desthilatdarî û axa xwe berfireh bike. Ev daxwaz zû bi daxwaza Fezlûye ya parastina axên Şebankare re li hev ket.
Di qonaxeke biryarker de, Ebû Kalîcar dest bi destdirêjiyê li axên Şebankare kir. Vê kiryarê Fezlûye ji wî dûr xist û ew neçar kir ku dilsoziya xwe ji nû ve binirxîne. Wî fêm kir ku piştgiriya Buweyhiyan wateya li ser serxwebûna gelê xwe lihevkirinê dida.
Damezrandina xanedana Şebankare
Di 1030an de, Fezlûye hilbijartineke wêrek kir ku dîroka kurdan guherand. Wî serxwebûna ji Buweyhiyan ragihand û xanedana Şebankare li Farsê damezrand. Ev biryar tenê tevgereke siyasî nebû; ew hewldana xweseriyê ji bo gelê kurd ê ji mêj ve ji navendê hatibû dûrxistin sembolîze kir.
Di bin rêberiya Fezlûye de, xanedana Şebankare herêma çiyayî ya Kûhgîlûye girt. Ev cih parastinên xwezayî li dijî dagirkeran peyda kirin û fersend da wan ku asteke bilind a xweseriyê biparêzin. Fezlûye bi xweşiya gelê xwe ve girêdayî bû û bi dilsoziyê xebitî da bingehên xanedana xwe ya nûderketî danîne.
Desthilatdariya Fezlûye
Desthilatdariya Fezlûye ji 1030an heta 1078an dirêj bû û hem bi têkoşîn hem bi destkeftiyan hat nîşankirin. Ew bi gelek xeteran re rû bi rû ma, di nav wan de aliyên rikber û hêzên derveyî. Fezlûye van zehmetiyan bi tevliheviyeke şarezayiyên dîplomatîk û hêza leşkerî birêve bir. Şarezayiya wî ya avakirina hevpeymaniyan ji bo parastina aramiyê krîtîk bû.
Xaleke sereke ya desthilatdariya Fezlûye avakirina pergala rêveberiyê ya bi kar bû. Wî fêm kir ku hêza îdarî bi qasî hêza leşkerî jiyanî bû. Siyasetên wî bazirganî teşwîq kirin, berhema çandiniyê 40% zêde kirin û perwerde pêş xistin û bi vî awayî bingeha civakeke geş danîn.
Tevkariyên çandî
Tevkariyên Fezlûye ji siyaset û şer wêdetir diçin; wî di pêşxistina çanda kurd de roleke jiyanî lîst. Xanedana Şebankare di dema desthilatdariya wî de bû navenda nasname û çanda kurd. Fezlûye piştgiriya huner û edebiyatê kir û pêşîneyê da parastina kevneşopiyên kurd û bi vî awayî serbilindiyê di nav gelê xwe de pêş xist.
Ev mezinbûna çandî di bin Fezlûye de alîkariya pênasekirina nasnameyeke kurd a taybet, cuda ji bandorên derdorê, kir. Bandora serdema wî bi sedsalan deng ê bida û ezmûna kurdan di nav rastiyên jeopolîtîk ên guherbar de şekil ê bida.
Bandora mayînde ya Fezlûye
Mîrata Fezlûye demeke dirêj piştî mirina wî jî berdewam kir. Xanedana Şebankare ya ku wî damezrand, bi formên cuda, heta 1355an dom kir û berxwedêrî û serxwebûna kurdan sembolîze kir. Dûndeyên wî bandoreke mezin li herêmê parastin û nirxên sereke yên ku wî parast — xweserî û serbilindiya çandî — di navenda nasnameya kurd de man.
Çîroka Fezlûye tenê vegotineke dîrokî nîne; ew vegotinek e ku bi daxwazên nûjen ên kurdan ên çarenûsxwebiryardan û nasînê re girêdayî ye. Jiyana wî girîngiya rêberiyeke ku pêşîneyê dide xweşiya gelê xwe û parastina nasnameyên çandî yên taybet diyar dike.
Raman li ser mîrata Fezlûye
Mîrata Fezlûye, serokê eşîra kurd, tevneke tevlihev a tije berxwedêrî, serxwebûn û serbilindiyê ye. Rêwîtiya wî ji dîwanîyekî ciwan heta damezrînerê xanedana Şebankare ruhê mayînde yê gelê kurd nîşan dide.
Dema em tevkariyên wî bîr tînin, em girîngiya rêberên ku parêzvaniya maf û nasnameyên civakên dûrxistî dikin nas dikin. Çîroka Fezlûye tenê beşeke dîrokî nîne; ew îlhamê dide nifşên paşerojê. Îdealên wî hîn ronahiya rêber ji bo kesên ku ji bo parastina nirxên serxwebûn û serbilindiya çandî têdikoşin in.
Çavkanî:
https://www.wikiwand.com/en/articles/Fadluya