Tabloya naverokê
Destpêka Fexr el-Nîsa
Çîroka Şuhde el-Bexdadiyye, ku bi navê Fexr el-Nîsa (bi wateya “Serbilindiya Jinan”) tê naskirin, dîtineke balkêş a destkeftiyên hizrî yên jinan li civaka Îslamî ya Serdema Navîn pêşkêş dike. Ew di destpêka sedsala 11an de, di serdemeke zêrîn a zanyariyê li cîhana Îslamî, ji dayik bû û wekî muhedise (zanyara jin a hedîsê) û xweşnivîseke pêşeng navdar bû. Bi dilsoziya xwe ya ji zanyari û hînkirinê re, wê normên zayendî yên serdemê xistin nîqaşê.
Herçiqas tomarên dîrokî kêm in, vegotinên pêbawer ên jînenîgarnivîsên Serdema Navîn û zanyariya nûjen wê wekî pêşengeke ku xebata wê zanyariya Îslamî bi pêş xist û îlham da nifşên paşê nîşan didin. Ev lêkolîna ji nû ve nivîsandî nerastiyên vegotinên berbelav sererast dike û bi sûdwergirtina ji çavkaniyên piştrastkirî beşdariyên wê yên rastîn û mîrata wê ya mayînde derdixe pêş.
Şuhde el-Bexdadiyye kî bû?
Şuhde el-Bexdadiyye, ku navên Fexr el-Nîsa û el-Katibe (“Nivîskar”) jî lê hatine danîn, di derdora destpêka sedsala 11an de li Dînawerê, bajarekî li rojavayê Îrana îro, ji dayik bû. Bavê wê, Ebû Nesr Ehmed ibn el-Ferec el-Dînawerî, zanyarekî hedîsê yê biqedir bû û perwerdeyeke bi disîplîn a kevneşopiyên Îslamî da wê. Ev derfeteke ku bi asayî ji jinan re nedihat pêşkêşkirin, lê girîngdana malbata wê ya hînbûnê piştgirî didayê. Hin çavkaniyên nûjen wê bi eslê kurdî şîrove dikin, ji ber ku Dînawer li devera çandî ya kurdî bû; nasnameya wê ya etnîkî ya tam di çavkaniyên Serdema Navîn de nehatiye tomarkirin.
Ew paşê çû Bexdadê, navenda hizrî ya Xilafeta Ebbasî, û li cem mamosteyên navdar xwendina xwe domand. Şuhde zewicî û kurê wê bi navê Mihemed hebû. Lê piştî mirina mêrê wê, piştî 40 salên zewacê, wê bi xweragirtineke berçav xebata xwe ya zanyarî domand. Ew heta sedsala 12an jiya û di 574 H. / 1178–79 P.Z. de mir (mirina bavê wê bi dîroka mir. 574 H. hatiye tomarkirin; hin çavkanî ji bo Şuhde bi xwe sala 1112 P.Z. dibêjin, lê xuya ye ku ev tevlihevkirineke kesan e). Ew li Bexdadê hat veşartin.
Beşdariyên di zanyariya hedîsê û perwerdeyê de
Mîrata sereke ya Şuhde di pisporiya wê ya wekî muhedise de ye; ew di veguhastin û piştrastkirina hedîsan (gotin û kiryarên Pêxember Mihemed) de pispor bû. Wê isnadeke bilind (zincîra vegotinê) hebû û ev wê dikir desthilatdariyeke pêbawer ku hînkirinên wê li seranserê cîhana Îslamî dihatin xwestin. Xwendekar ji deverên dûr dihatin da ku beşdarî dersên wê yên hedîs, dîrok, zimannasî û edebiyatê bibin, ku wê li mizgeft û zanîngehên Bexdadê didan. Xelekên xwendinê yên wê hem gelê asayî hem kesayetên navdar dikişandin û bandora wê ya berfireh nîşan didan.
Destkeftiyeke sereke rola wê ya di perwerdeyê de bû. Xelîfeyê Ebbasî milkek da wê û wê ew ji bo fînansekirin û avakirina medreseyeke (saziya xwendina bilind) li Bexdadê bi kar anî. Li wir, wê piştgirî da bi sedan xwendekaran û hemû xercên wan girtin ser xwe da ku gihîştina xwendina pêşketî ya zanistên Îslamî misoger bike. Herçiqas ew bi taybetî ji bo jinan nebû — vegotinên dîrokî nîşan didin ku ji xwendekarên giştî re xizmet dikir — hewlên wê gihîştina berfirehtir a zanyariyê pêş xistin. Bi awayekî nerasterast, ew di heyamekê de ku rolên giştî yên jinan pir caran sînordar bûn derfetên zanyarên jin pêş xistin.
Jêhatîbûna di xweşnivîsiyê de
Li derveyî hedîsê, Şuhde wekî yek ji xweşnivîsên herî baş ên dema xwe dihat qedirgirtin û leqeba “Xweşnivîsa Bexdadê” bi dest xist. Nivîsa wê ya nazik navdar bû û dibe ku wê nivîsên olî kopî kiribin û di parastin û belavkirina zanyariya Îslamî de beşdar bûbe. Xweşnivîsî li cîhana Îslamî forma hunerê ya biqedir bû ku bedewî û jiyana ruhî tevlihev dikir û jêhatîbûna Şuhde ya di vî warî de meqama wê di nav zanyaran de bilind kir. Herçiqas di tomarên nûjen de tu destnivîsên mayî yên taybet bi teqezî ji wê re nehatine nisbetkirin, bandora wê li vê hunerê ma û nifşên paşê şêwaza wê teqlîd kirin.
Bandora li nifşên paşê
Xebata Şuhde wekî zanyareke jin li qadeke di bin serdestiya mêran de gumanên li ser jêhatîbûna hizrî ya jinan xistin nîqaşê û bû modelekî destpêkî yê bihêzkirina bi perwerdeyê. Dîroknivîsên Serdema Navîn ên wekî Ibn Xelikan û el-Zehebî wê di ferhengên jînenîgariyê de pesin dan û mayîna çîroka wê misoger kirin. Ew ligel jinên din ên navdar ên serdemê, wekî Kerîme el-Merweziyye, dide zanîn ku beşdariyên jinan a di zanyariya Îslamî de girîng bûn, herçiqas di dîrokên berfirehtir de kêmtir hatibin temsîlkirin.
Mîrata wê îro di nîqaşên zayend û perwerdeyê di Îslamê de deng vede û tîne bîra me ku jinan ji demeke dirêj ve di parastina mîrata olî û çandî de rolên bingehîn lîstine. Zanyarên nûjen pir caran wê wekî delîla kokên kûr ên bihêzkirina jinan di dîroka Îslamî de bi bîr tînin û li dijî vegotinên ku wê bi tenê diyardeyeke hevdem nîşan didin radiwestin.
Dersên mîrata Şuhde
Jiyana Şuhde ji bo pêşxistina perwerde û wekheviyê têgihiştinên bêdem pêşkêş dike:
Zanyarî wekî bihêzkirin: Pisporiya wê ya hedîsê nîşan dide ka perwerde çawa dikare kesan, bêyî cudahiya zayendê, bilind bike.
Xêrxwaziya di hînbûnê de: Bi fînansekirina medreseyekê, wê nimûneya bikaranîna çavkaniyan a ji bo demokratîkkirina gihîştina zanyariyê pêşkêş kir.
Xwe ragirtina di nav dijwariyan de: Domandina xebata wê piştî windabûna kesane girîngiya domdariyê nîşan dide.
Yekgirtina huner û zanistan: Xweşnivîsiya wê nîşan dide ka jêhatîbûnên afirîner çawa dikarin xebatên hizrî temam bikin.
Bi sepandina van rêgezan, civakên hevdem dikarin rûmetê bidin ruhê wê yê pêşeng û jîngehên perwerdeyê yên ji hemûyan re vekirî pêş bixin.
Çarçoveya berfirehtir a rolên jinan di sedsalên 11-12an de
Di serdema Ebbasî de, derfetên jinan li gorî çîn, dever û piştgiriya malbatê diguherîn. Herçiqas gelek jin di qada malê de sînordar bûn, jinên elît ên derdorên hizrî — wekî Şuhde — di zanyariya giştî de beşdar dibûn, bi taybetî di veguhastina hedîsan de, ku ji zanista hiquqê gihîştina jinan a wê hêsantir bû. Di vê heyamê de felsefe, zanist û edebiyat geş bûn û jin wekî piştgir, helbestvan û zanyar beşdar bûn, herçiqas çîrokên wan di dîroknivîsên bi destê mêran hatî nivîsandin de pir caran hatibin paşxistin.
Nimûneya Şuhde dide zanîn ku tevlêbûna hizrî ya jinan ne awarte, lê beşeke kevneşopiyeke zindî bû.
Çîroka Şuhde îro çawa îlham dide?
Li deverên ku astengiyên perwerdeya jinan hîn jî hene, çîroka Şuhde parastina hînbûna ji hemûyan re vekirî teşwîq dike. Ew parastina beşdariyên dîrokî yên jinan da ku îlham bide serkirdeyên pêşerojê jî girîng dide. Bi lêkolîna kesên wekî wê, em têgihiştineke tamtir a dîroka Îslamî û lêgerîna berdewam a wekheviya zayendî bi dest dixin.
Dilsoziya Şuhde el-Bexdadiyye ya ji hedîs, xweşnivîsî û perwerdeyê re nîşan dide ka hiş û destvekirina jinekê çawa dikarin dîrokê teşe bidin. Çîroka wê bang li me dike ku em zanyari, afirînerî û piştgiriya civakê wekî bingehên cîhaneke wekhevtir biqedirînin û li ser cesareta pêşengên sedsalên borî ava bikin.
Bûyerên sereke û rêza demî ya jiyana Şuhde el-Bexdadiyye
Herçiqas dîrokên tam ên gelek bûyerên jiyana Şuhde ji ber kêmbûna tomarên dîrokî ne diyar in, ev rêza demî ji vegotinên jînenîgarî yên Serdema Navîn û zanyariya nûjen hatiye avakirin. Ew xalên sereke yên jiyana wê derdixe pêş û rêwîtiya wê ya ji xwendekarî heta zanyareke bibandor girîng dide.
Heyam | Bûyera sereke | Hûrgulî |
Dawiya sedsala 11an (texmînî, jidayikbûna tam ne diyar e) | Jidayikbûn li Dînawerê, Îran | Ew keça Ebû Nesr Ehmed ibn el-Ferec el-Dînawerî, zanyarekî hedîsê yê biqedir, bû. Wî perwerdeyeke destpêkî ya zanistên Îslamî da wê û bi sînordariyên zayendî yên berbelav ên serdemê re dijberî kir. |
Destpêka temenê mezinan (sedsalên 11-12an) | Çûna Bexdadê û xwendina pêşketî | Ew çû paytexta Ebbasî, navendeke hizrî, û li cem mamosteyên pêşeng hedîs, dîrok, zimannasî, edebiyat û xweşnivîsî xwend. Bi vî awayî, pisporiya xwe ya wekî muhedise ava kir. |
Nîveka jiyanê (sedsala 12an) | Zewac û malbat | Ew bi mêrekî ku navê wî nehatiye dayîn re zewicî û kurê wan bi navê Mihemed hebû. Zewac heta mirina mêrê wê 40 salan domand û piştî wê wê xebatên xwe yên zanyarî xurt kirin. |
Sedsala 12an (piştî bêwîbûnê) | Avakirina medreseyekê | Xelîfeyê Ebbasî milkek da wê û wê ew ji bo damezrandin û fînansekirina medreseyeke li Bexdadê bi kar anî. Wê piştgirî da bi sedan xwendekarên xwendina Îslamî û xercên wan girtin ser xwe da ku perwerdeya ji hemûyan re gihîştbar pêş bixe. |
Di seranserê sedsala 12an de | Dersdayîn û navdariya zanyarî | Wê li mizgeft û zanîngehên Bexdadê hedîs û mijarên din hîn dikirin û xwendekar ji dûr ve dikişandin. Ji bo jêhatîbûna xwe ya xweşnivîsî û piştrastkirina hedîsan, wê navên wekî Fexr el-Nîsa (“Serbilindiya Jinan”), el-Katibe (“Nivîskar”) û Musnide el-Iraq (“Desthilatdariya Iraqê”) bi dest xistin. |
1178-1179 P.Z. (574 H.) | Mirin li Bexdadê | Ew li Bexdadê mir û hat veşartin û mîratek hişt ku ji aliyê dîroknivîsên wekî Ibn Xelikan û el-Zehebî ve hat tomarkirin. Xwendekarên wê veguhastina hînkirinên wê domandin û bandor li zanyariya Îslamî kirin. |
Pirs û bersiv li ser Şuhde el-Bexdadiyye (Fexr el-Nîsa)
Li vir hin pirsên pir caran tên kirin li ser Şuhde el-Bexdadiyye hene ku bi sûdwergirtina ji vegotinên dîrokî têgihiştinên rast ên jiyan û beşdariyên wê pêşkêş dikin.
Pirs: Navê tam ê Şuhde el-Bexdadiyye çi bû û çima jê re Fexr el-Nîsa digotin?
Bersiv: Şuhde el-Bexdadiyye bi navê Fexr el-Nîsa, bi wateya “Serbilindiya Jinan”, jî dihat naskirin; navek ku meqama wê ya biqedir a wekî zanyar nîşan dide. Wê navên din ên wekî el-Katibe (“Nivîskar”) ji bo jêhatîbûna xwe ya xweşnivîsiyê û Musnide el-Iraq (“Desthilatdariya Iraqê”) ji bo pisporiya xwe ya hedîsê bi dest xistin.
Pirs: Ew li ku û kengî ji dayik bû û paşxaneya malbata wê çi bû?
Bersiv: Ew di dawiya sedsala 11an de li Dînawerê, li rojavayê Îrana îro, ji dayik bû û dibe ku eslê wê kurdî bûbe. Bavê wê, Ebû Nesr Ehmed ibn el-Ferec el-Dînawerî, zanyarekî hedîsê bû ku zanistên Îslamî hînî wê kir; ev di wê demê de ji bo jinan ne berbelav bû.
Pirs: Beşdariyên sereke yên wê yên di perwerde û zanyariyê de çi bûn?
Bersiv: Şuhde muhediseyeke pêşeng bû û li mizgeft û zanîngehên Bexdadê hedîs, dîrok, zimannasî û edebiyat hîn dikirin. Wê bi milka ku Xelîfeyê Ebbasî dabû wê medreseyek ava û fînanse kir, piştgirî da bi sedan xwendekaran û gihîştina xwendina Îslamî pêş xist.
Pirs: Jiyana wê ya kesane çawa bandor li xebata wê kir?
Bersiv: Ew zewicî û kurê wê bi navê Mihemed hebû; zewac heta mirina mêrê wê 40 salan domand. Piştî ku bêwî bû, wê hewlên xwe yên zanyarî kûrtir kirin û xweragirtin û dilsoziya xwe ya ji xebata hizrî re nîşan da.
Pirs: Xweşnivîsî di mîrata wê de çi rol lîst?
Bersiv: Şuhde wekî yek ji xweşnivîsên herî baş ên serdema xwe dihat naskirin û nivîsên olî kopî dikirin; bi vî awayî huner û zanyarî tevlihev dikir. Şêwaza wê bandor li nifşên paşê kir, herçiqas îro tu berhemên mayî yên taybet bi teqezî ji wê re nehatine nisbetkirin.
Pirs: Ew kengî û li ku mir û mîrata wê çawa hat parastin?
Bersiv: Şuhde di 574 H. / 1178–79 P.Z. de li Bexdadê mir û li wir hat veşartin. Mîrata wê ji aliyê dîroknivîsên Serdema Navîn ên wekî Ibn Xelikan û el-Zehebî ve hat tomarkirin û xwendekarên wê veguhastina hînkirinên wê domandin.
Pirs: Çîroka wê bi nîqaşên nûjen ên bihêzkirina jinan re çawa girêdayî ye?
Bersiv: Wekî zanyareke jin li qadeke di bin serdestiya mêran de, Şuhde nimûneya bihêzkirina hizrî ya destpêkî di dîroka Îslamî de ye. Ew îlham dide hewlên hevdem ên wekheviya zayendî di perwerdeyê de û nîşan dide ku beşdariyên jinan a di zanyariyê de kokên kûr hene.
Dawî: Raman li ser mîrata bêdem a Şuhde el-Bexdadiyye
Dema ku em li ser jiyana Şuhde el-Bexdadiyye difikirin, Fexr el-Nîsa ne tenê wekî zanyara dema xwe, lê wekî ronahiya hemû serdeman derdikeve. Pisporiya wê ya hedîs, xweşnivîsî û perwerdeyê ji sînordariyên sedsalên 11an û 12an derbas bû û nîşan da ku hiş û biryardarî dikarin rêyên ber bi wekhevî û ronakbûnê ve ava bikin. Di cîhaneke ku hîn jî bi astengiyên tevlêbûna tam a jinan re têdikoşe, çîroka Şuhde bang li me dike ku em parastina hînbûna gihîştbar bikin, beşdariyên paşguhkirî biqedirînin û ji pêşengên dîrokê hêz wergirin. Bi rûmetdayîna bandora wê ya mayînde, em dilsozî nîşan didin avakirina pêşerojekê ku zanyarî tê de sînor nas neke û bi heman cesareta ku rêwîtiya wê ya berçav diyarker kir îlham bide nifşên pêşerojê.
Çavkanî
Li vir lîsteyeke berhevkirî ya çavkaniyên sereke hene ku di lêkolîn û piştrastkirina rastiya naveroka li ser Şuhde el-Bexdadiyye (Fexr el-Nîsa) de hatine bikaranîn. Ev çavkanî ji jînenîgariyên dîrokî, berhemên zanyarî û gotarên serhêl ên pêbawer sûd werdigirin û têgihiştinên piştrastkirî yên jiyan, beşdarî û mîrata wê pêşkêş dikin.
“Fexr el-Nîsa.” Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Fakhr-un-Nisa. Madeyeke jînenîgarî ku eslê wê yê kurdî, zanyariya wê ya hedîsê û jêhatîbûna wê ya xweşnivîsiyê bi hûrgulî şîrove dike.
“Îlhamwergirtina ji zanyarên jin ên musilman ên bibandor.” Soundvision. https://www.soundvision.com/article/drawing-inspiration-from-influential-muslim-women-scholars. Rola wê ya wekî mamosteyeke li Bexdadê û navê wê “Nivîskara Bexdadê” nîqaş dike.
El-Muhedisat: Zanyarên jin di Îslamê de. Ji aliyê Mihemed Ekrem Nedwî ve. PDF li vir heye: https://www.islamicstudies.info/literature/almuhaddithat.pdf. Berhemeke zanyarî ya berfireh li ser zanyarên jin ên hedîsê, di nav de çalakiyên wê yên hînkirin û veguhastinê.
“Rola jinên musilman di pêşketina zanistên Îslamî de.” Alhuda, The Quran Club. https://alhudathequranclub.wordpress.com/2018/02/17/role-of-muslim-women-in-the-development-of-the-islamic-sciences. Rewanbêjiya wê ya hedîsê û beşdariyên wê yên xweşnivîsiyê derdixe pêş.
“Jinên zanist, bijîşkî û rêveberiyê.” Muslim Heritage. https://muslimheritage.com/women-of-science-list. Wê wekî zanyareke jin a navdar di berhevokên jînenîgariyê de bi bîr tîne.
“10 jinên musilman ên awarte û bibandor di dîroka Îslamî de.” Al Quran Classes. https://alquranclasses.com/muslim-women-in-islamic-history. Dilsoziya wê ya ji belavkirina zanyariyê û dersên giştî re digire.
“Lêkolîna jinên musilman ên pêşeng ku di rûmeta şaristaniya Îslamî de beşdar bûn.” ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/394319394_Exploring_Muslim_Women_Pioneers_Who_Contributed_to_the_Glory_of_Islamic_Civilization_from_the_Advent_of_Islam_to_the_End_of_the_13th_Century_AH_19th_Century_CE. Li ser jînenîgariyên muhedisatên jin, di nav de desthilatdariya wê di vî warî de, disekine.
Zanyarên jin ên bişeref ên hedîsê. Emaan Library. PDF li vir heye: https://www.emaanlibrary.com/wp-content/uploads/2024/06/The-Noble-Women-Scholars-of-Hadith.pdf. Xwendekarên wê û bandora wê li zanyarên paşê bi hûrgulî şîrove dike.
“Şaristaniya Îslamî û mafên jinan: Nirxandineke dîrokî.” OJS Uninus. https://ojs.uninus.ac.id/pises/article/download/3907/2127/9193. Îcazeyên wê û leqeba wê ya serbilindî bi bîr tîne.
El-Muhedisat: Zanyarên jin di Îslamê de. My Portal NIMC. PDF li vir heye: https://myportal.nimc.gov.ng/science/MD/67N32Q1/56N64Q7161+/al-muhaddithat_the-women_scholars__in__islam.pdf. Rola wê ya wekî muhedis û xweşnivîseke kurd careke din girîng dide.