Yûsif Yaska di dîroka edebiyata Kurdî de kesayetiyeke pir mezin e; helbesta wî bi sedsalan piştî serdema wî jî dengvedanê dike. Yaska di sala 1592an de ji dayik bû û wek yek ji pêşengên destpêkê yên helbesta Goranî tê pîrozkirin; ev kevneşopî di çanda Kurdî de bi kûrahî kok girtiye. Malikên wî yên dewlemend bi mijarên evîn û xwezayê pencereyekê li rewşa hestyarî û çandî ya serdema wî vedikin. Tevî kêmbûna hûrgiliyên jiyana wî ya kesane, beşdariyên wî yên helbestî şopeke mayînde li edebiyata Kurdî hiştine û îlham dane nifşên helbestvanan.
!Dîtina destnivîseke kevnar bi nivîsa helbesta Kurdî, ji asta çavan
Cihê Yûsif Yaska di kevneşopiya edebî ya Kurdî de
Yûsif Yaska pir caran li gel Mistefa Bêsaranî wek kesayetiyeke bingehdaner a helbesta Goranî, li dû helbestvanê berê Mele Perîşan, tê behskirin. Helbesta Goranî, ku bi zaravayekî Kurdî dihate nivîsandin, bû formeke edebî ya girîng ku kevneşopiyên herêmî bi bandorên helbestî yên berfirehtir re dikir yek. Berhema Yaska xaleke veguherînê nîşan dide ku tê de şêwaza helbestî dest pê kir girîngî bide rîtm û mijarên herêmî, bi taybetî li ser cîhana xwezayî û hestên mirovî disekinî.
Helbesta wî bi bikaranîna kêşa dehbirgeyî balkêş e; ew avahiyeke birîtm e ku di her rêzikê de ji deh birgeyan pêk tê. Ev kêş bi cezûrayekê, an sekinînekê, di navbera du nîvmalikên hemqafiye (nîvrêzikan) de dihate hevgirêdan; ev şêwaz di helbesta gelêrî ya herêma Erdelanê de asayî bû. Ev avahî taybetiyeke muzîkî dida helbestên wî ku wan bi bîrmayî û xwendina wan hêsan dikir û di parastina kevneşopiyên devkî yên Kurdî de alîkar bû.
Mijarên evîn û xwezayê di helbesta Yaska de
Xezelên Yaska, ku formeke helbestî ya bi kevneşopî ji bo vegotina evîn û hesretê tê bikaranîn in, pir caran girêdana kûr a di navbera hestên mirovî û cîhana xwezayî de vedikolin. Malikên wî evînê tenê wek hesteke razber rave nakin; ew bi wêneyên zindî yên xwezayê, wek kulîlk, demsal û dîmenan, ve girê didin. Ev hevgirtin tevneke dewlemend çêdike ku tê de evîn hem tecrûbeyeke kesane hem jî hêzeke gerdûnî ya di hawîrdorê de xuya ye.
Mînak, di yek ji helbestên wî yên wergerandî de Yaska azadiya evîndarê xwe daxwaz dike û mecazên zindankirin û penagehê ji bo îfadekirina êşa firaqê û hêviya gihîştina ji nû ve bi kar tîne. Helbest kesayetiyên giyanî û nîşaneyên xwezayî, wek kerokusa payîzê, bi bîr tîne da ku bandora hestyarî kûrtir bike û tiştê kesane bi îlahî ve girê bide.
Dawiya trajîk a Yûsif Yaska
Agahiyên jiyana kesane ya Yûsif Yaska kêm in, lê vegotinên dîrokî dawiya trajîk nîşan didin. Li gor Vladimir Minorsky, zanyarekî bi rêz ê dîroka Kurdan, Yaska bi zindî asêkirina di nav dîwaran de hat îdamkirin—piştî ku xudanê wî, Xan Ehmed Xan Erdelan, guman kir ku têkiliyeke nebaş di navbera wî û jina Xan de heye; jina Xan keça Şah Ebbas bû. Ev çarenûsiya tarî qateke xemgînî li helbesta Yaska zêde dike ku pir caran li ser evîn û êşê diaxive.
Dibistana edebî ya ku Yûsif Yaska damezrand
Bandora Yaska ji helbesta wî bi xwe wêdetir bû. Wî dibistaneke edebî damezrand ku girîngî dida kevneşopiyên helbestî yên herêmî û bikaranîna kêşa dehbirgeyî bi nîvmalikên hemqafiye. Ev dibistan ji bo helbestvanên Kurd ên paşîn bû bingehek, di nav wan de Xanay Qubadî ku wek kesayetiyeke mezin di vê kevneşopiyê de tê naskirin.
Navendkirina mijar û formên herêmî ji aliyê vê dibistanê ve di serdemeke guherîna siyasî û civakî de di parastina nasnameya çandî ya Kurdî de alîkar bû. Wê helbestvan teşwîq kirin ku tecrûbeyên kesane û civakî bi nêrîneke bi taybetî Kurdî vekolin û mîrata edebî ya herêmê dewlemend bikin.
Bandora mayînde ya helbesta Yûsif Yaska
Helbesta Yûsif Yaska hê jî parçeyeke girîng a mîrata çandî ya Kurdan ye. Berhema wî ji bo nirxa xwe ya hunerî û rola xwe ya di teşegirtina nasnameya edebî ya Kurdî de tê xwendin û pîrozkirin. Mijarên evîn û xwezayê di helbesta wî de hê jî îlhamê didin helbestvan û xwendevanên Kurd ên îro; ew di malikên wî de rengvedana tecrûbe û armancên xwe dibînin.
Bikaranîna wî ya formên kevneşopî ya bi vegotina kesane re hevgirêdayî pîvanek ji bo kemala helbestî di zimanê Kurdî de danî. Bi hevgirêdana hêmanên gelêrî û teknîkên hûr ên helbestî, Yaska piştrast kir ku helbesta wî hem di forma nivîskî hem jî di kevneşopiya devkî de bimîne.
Mînakek ji dengê helbestî yê Yûsif Yaska
Li vir parçeyeke wergerandî ji yek ji xezelên Yaska heye ku şêwaz û mijarên wî nîşan dide:
Ya Rebbê min! Bila ew azad bibe!
Bila evîndarê min bi zorê azad bibe
Ji vê zindanê,
Ez ê rizgarkirina wî bîspêrim hikmeta kevnar.
Ya Rebb, bila ew li cem Îmam Riza penagehê bibîne
Bila bersivek ji bo duayên wî hebe
Bila destê hêzê bibe parêzgerê wî!
Ya Pêxemberê min, ev çi bêmirovî ye
Ku evîndarê min divê ewqas demê li zindanê êşê bikişîne?
Ya Rebbê min, bi hêza te ew ê azad bibe,
Rehma te mezin e!
Bila ew kêmtir nebe
Heke tu wî ji zindanê azad bikî!
Ew ê vegere bextewariya xwe ya berê
Û bi bedewtirîna keçan re be
Ya bi kerokusa payîzê hatiye deqkirin.
Wê demê em ê bi hev re rûnin û ji wî re bibêjin
Çîrokên xwe yên hemû tiştên derbasbûyî!
Ev helbest kûrahiya hestyarî û hesreta giyanî ya ku taybetiya berhema Yaska ye nîşan dide û kederê kesane bi hêvî û baweriyê re dike yek.
Çima Yûsif Yaska îro girîng e
Helbesta Yûsif Yaska ji eleqeya dîrokî wêdetir tiştan pêşkêş dike; têgihiştinê li ser giyanê Kurdî û hêza ziman a îfadekirina hestên aloz dide. Berhema wî bi bîr me tîne ku helbest dikare di navbera borî û niha de bibe pirek û xwendevanan bi kokên wan ên çandî û tecrûbeyên hevpar ên mirovî re girê bide.
Ji bo kesên ku bi edebiyata Kurdî re eleqedar in, xwendina helbestên Yaska pêwîst e. Ew nîşan didin ka kevneşopiyên herêmî çawa dikarin vegotina hunerî teşe bidin û ka helbest çawa dikare bi sedsalan bimîne û dengê kesên ku gelek berê jiyane hilgire.
Mîrata Yûsif Yaska delîla hêza mayînde ya helbestê ye ji bo îfadekirina evîn, xweza û rewşa mirovî. Beşdariyên wî bingehê kevneşopiyên edebî yên Kurdî danîn ku hê jî geş dibin. Vekolîna berhema wî xwendevanan vedixwîne ku dewlemendiya çanda Kurdî û bedewiya bêdem a malikên ji dil hatî binirxînin.