Destpêka sedsala 16an li Rojhilata Navîn serdemeke aloz bû ku bi bilindbûna Împaratoriya Sefewî di bin Şah Îsmaîl I de hat taybetkirin. Di vê çarçoveyê de kesayetiyeke balkêş ji civaka Kurdên Êzidî derket—Şêr Sarim, ku bi navê Sarim Xan jî tê naskirin. Çîroka wî ya serînetewandin, berxwedêrî û berxwedana dijwar li dijî împaratoriyeke bihêz e. Ev gotara blogê jiyan, serhildan û mîrata Şêr Sarim vedikole û ronahiyê davêje ser beşeke kêmtir naskirî ya dîroka Kurd û Êzidiyan.
Paşxane û xuyabûna Şêr Sarim
Şêr Sarim ne rêberekî asayî bû. Danasînên di vegotinên dîrokî de wî wek kesayetiyeke balkêş nîşan didin: zilamekî ji sed salî mezintir, bi rîheke spî ya dirêj ku digihîşt navika wî. Wî tewrekî pir mezin ê nêzî 40 kîlogramî hilgirtibû; ew nîşaneya hêz û giyanê wî yê şervanî bû. Ev wêneya zindî xeyalê mirov dikişîne û cihê efsanewî yê ku wî di nav hem şopîner hem dijminên xwe de hebû nîşan dide.
Rêberiya wî di civaka Êzidî de kok digirt; ew hindikahiyeke olî ye ku xwedî bawerî û kevneşopiyên taybet e. Êzidî bi zextên hêzên li dora xwe re rû bi rû bûn û serhildana Şêr Sarim bi qasî ku serdestiya Sefewî dikir hedef, ji bo parastina xweseriya gelê wî jî bû.
Çarçoveya serhildanê
Di desthilatdariya Şah Îsmaîl I de Împaratoriya Sefewî desthilatdariya xwe li Faris û herêmên cîran xurt dikir. Kurdistan û bajarê Amedê herêmên stratejîk bûn ku pir caran di navbera serokên eşîrî û herêmî yên cuda de bûn cihê gengeşiyê. Di salên 1505 û 1506an de Şêr Sarim, bi Ela ed-Dewle Zûlqedir re, êriş li van axan kirin û kontrola Sefewî têkdan.
Bersiva Sefewiyan lezgîn bû. Şah Îsmaîl bi xwe kampanyayên li dijî Şêr Sarim rêberî kir û armanc kir ku tiştê wek xetereke girîng dihate dîtin bitepisîne. Tevî hêza leşkerî ya Şah, Şêr Sarim gelek caran ji girtinê xwe rizgar kir, pevçûn dirêj kir û îlham da berxwedaneke bêtir.
Şerên sereke û windahî
Pevçûna di navbera hêzên Şêr Sarim û artêşa Sefewî de hov û giran bû. Di zivistana 1505-6an de Şah Îsmaîl ji bo rûbirûbûna bi Şêr Sarim ber bi sînorê Azerbaycanê ve pêş ket. Her çend hêzên Şah gelek şopînerên Sarim kuştin û wargeha wan talan kirin, Şêr Sarim revî û Şah neçar kir ku rêya kampanyaya xwe biguherîne.
Di 1506-7an de şerekî bi taybetî dijwar pêk hat, dema ku hêzeke Sefewî Şêr Sarim li axa Kurdî şopand. Her du alî rastî windahiyên giran hatin. Di nav windahiyên Sefewiyan de du emîrên payebilind ên Qizilbaş hebûn: Ebdî Beg Şamlû, birayê Şah ê bi zewacê ve girêdayî û hevalê wî yê nêzîk, û Sarû Elî Muhrdar Tekelû. Van mirinan dijwariya pevçûnê û nirxa mezin a ku di nav de bû destnîşan kirin.
Sefewiyan di van pevçûnan de kur û birayê Şêr Sarim girtin. Ew birin Tebrîzê, paytexta Sefewî, û li wir îdam kirin. Ev kiryar peyameke eşkere ya biryardariya împaratoriyê a tepisandina serhildanê bû.
Têkoşîna çarsalî
Serhildana Şêr Sarim ji 1506 heta 1510 dom kir û delîla rêberiya wî û dilsoziya şopînerên wî bû. Tevî rûbirûbûna bi împaratoriyeke bihêz re, wî çar salan berxwedan domand û bi şerê gerîlayî û êrişan desthilatdariya Sefewî li herêmê bû hedef.
Pevçûna dirêj çavkanî û bala dewleta Sefewî kêm kir û dijwariyên împaratoriyan ên dema rûbirûbûna bi rêberên herêmî yên biryardar û xwedî piştgiriya civakî ya xurt nîşan da.
Têkçûn û mirina Şêr Sarim
Di sala 1510an de serhildana Şêr Sarim bi dawî bû. Artêşeke farisî hêzên wî bi awayekî biryardar têkbir û Şêr Sarim bi xwe girt. Mirina wî hilweşîna serhildanê nîşan da. Bersiva Sefewî giran bû: girtiyên Kurd bi hovîtiyeke zêde hatin îdamkirin; ev niyeta împaratoriyê a astengkirina serhildanên paşîn nîşan dida.
Mirina Şêr Sarim mîrata wî jê nebir. Berxwedana wî bû parçeyek ji bîranîna çandî ya Kurd û Êzidiyan û têkoşîna xweserî û manê li hember dijwariyên pir mezin nîşan dida.
Mîrata Şêr Sarim a îro
Her çend serhildana Şêr Sarim di dawiyê de serneket, çîroka wî hê jî girîng e. Ew dînamîkên aloz ên di navbera împaratoriyên nû derketî û civakên herêmî de li Rojhilata Navîn a destpêka serdema nûjen nîşan dide. Rêberiya wî mînak e ji bo wê yekê ka komên li kenarê hiştî wek Êzidiyan çawa li dijî asîmîlasyon û serdestiyê berxwe dan.
Îro Şêr Sarim di kevneşopiyên devkî yên Kurdî û dîroka Êzidiyan de wek nîşaneya wêrekî û serînetewandinê tê bibîranîn. Jiyana wî mirov teşwîq dike ku li girîngiya nasnameya çandî û lêçûnên avakirina împaratoriyan bifikire.
Çîroka Şêr Sarim mînakeke bihêz a berxwedana li dijî desthilatdariya împaratoriyê pêşkêş dike. Rêberiya wî, şerên dijwar ên ku kirin û fedakariyên şopînerên wî serdemeke girîng di dîroka Kurd û Êzidiyan de nîşan didin. Têgihiştina serhildana wî zanîna me ya boriyê ya herêmê û giyanê mayînde yê gelê wê dewlemend dike.