Ebû Henîfe Ehmed ibn Dawûd Dînawerî yek ji kesayetên herî berçav ên Serdema Zêrîn a Îslamê ye. Xebata wî gelek zanist digirtin, di nav de astronomî, botanîk, metalurjî, erdnîgarî, matematîk û dîrok. Ew di destpêka sedsala 9an de li Dînawerê, bajarokekî li rojavayê Îrana îro, ji dayik bû. Beşdariyên Dînawerî bandoreke mayînde li kevneşopiyên hizrî yên Îslamî û farisî hiştine. Ev gotar jiyan, berhemên sereke û mîrata wî ya wekî zanyarekî rastîn ê pirzanistî vedikole.
Zarokatî û perwerde
Dînawerî li Dînawerê ji dayik bû; bajarokek ku wekî pireke çandî û erdnîgarî di navbera Îran û deverên li derveyî Çiyayên Zagrosê de kar dikir. Ev cih dihêla ku ew bigihîje tevliheviyeke dewlemend a kevneşopiyên farisî û Îslamî. Herçiqas dîroka tam a jidayikbûna wî ne diyar e, zanyar texmîn dikin ku ew di dehsala yekem an duyem a sedsala 9an de ji dayik bûye.
Perwerdeya wî berfireh û bi disîplîn bû. Ew li cem mamosteyên navdar ên wekî Ibn el-Sikkît û bavê xwe xwend; wan ew bi her du kevneşopiyên sereke yên rêzimanê yên serdema Ebbasî, yên Besre û Kûfeyê, nas kir. Dînawerî rêziman, fîlolojî, geometri, jimartin û astronomî bi başî zanî. Bingeha zanyariya wî ya berfireh û dilsoziya wî ya ji zanyariya kevneşopî re navê wî wekî rewşenbîrekî pêbawer û biqedir derxist.
Beşdariyên di zanist û botanîkê de
Berhema herî navdar a Dînawerî ev Pirtûka Nebatan (Kitab el-Nebat) e, ku wekî bingeha botanîka erebî tê dîtin. Vê pirtûkê nebatên cuda, taybetmendiyên wan û karanînên wan bi awayekî pergalî şîrove kirin. Ew yek ji hewlên herî destpêkî yên polînkirina zanistî ya nebatan bi zimanê erebî bû û ji çavkaniyên farisî û yewnanî sûd wergirt.
Xebata wî ya botanîkê ji zanistên din veqetandî nebû; ew bi eleqeyên wî yên çandinî û metalurjiyê re girêdayî bû. Dînawerî lêkolîn dikir ka nebat çawa mezin dibin, ax û avhewa çawa bandor li çandiniyê dikin û metal çawa dikarin bên derxistin û bikaranîn. Ev rêbaza pirzanistî di amadekirina zemîna lêkolînên zanistî yên paşê li cîhana Îslamî de alîkar bû.
Nivîsên dîrokî û nasnameya farisî
Berhema dîrokî ya Dînawerî, Kitab el-Exbar el-Tiwal (Dîroka giştî), bi perspektîfa xwe ya farisî berçav e. Berevajî gelek dîroknivîsên dema wî ku bi hêz li ser vegotinên Îslamî disekinîn, Dînawerî girîngiya Îranşehrê, axa Îranê, wekî devereke navendî ya çandî û dîrokî girîng dida.
Wî dîrokên îranî û Îslamî yek kirin û berhema wî bû yek ji hewlên herî destpêkî yên yekgirtina van her du kevneşopiyan. Dîroka wî bi tepeserkirina serhildana Babek Xurremdîn di sala 837 de û darvekirina fermandarê îranî Xeyder ibn Kawûs el-Efşîn bi dawî bû. Herçiqas li gorî dîroknivîsên din kêmtir li ser Pêxemberê Îslamê Mihemed disekinî, Dînawerî musilmanekî dilsoz ma; tefsîrên wî yên Qur'anê vê yekê nîşan didin.
Bandora li astronomî û matematîkê
Dînawerî di astronomî û matematîkê de jî beşdariyên girîng kirin. Wî tevgerên cismên ezmanî lêkolîn kirin û di têgihiştina salname û pîvandina demê de beşdar bû. Zanyariya wî ya geometri û jimartinê piştgirî dida çavdêrî û hesabên wî yên astronomî.
Xebata wî bandor li zanyarên paşê yên cîhana Îslamî kir, ku li ser vedîtinên wî ava kirin da ku van zanistan pêş bixin. Jêhatîbûna Dînawerî ya yekgirtina çavdêriya ezmûnî bi teoriya matematîkê re ruhê lêgerînê ya Serdema Zêrîn a Îslamê nîşan dide.
Mîrat û bandor
Destkeftiyên pirzanistî yên Dînawerî ew kir kesayeteke sereke ya dîroka hizrî ya cîhana Îslamî. Tevlihevkirina wî ya zanyariya farisî û Îslamî di parastina nasnameya çandî ya îranî de alîkar bû û di heman demê de di zanyariya Îslamî ya berfirehtir de beşdar bû.
Ev Pirtûka Nebatan a wî bandor li botanîknas û pisporên çandiniyê yên paşê kir, lê nivîsên wî yên dîrokî modelek ji bo yekgirtina vegotinên çandî yên cuda pêşkêş kirin. Rêbaza pirzanistî ya Dînawerî nimûne ye ka zanyarî çawa dikare ji sînoran derbas bibe û çend waran di heman demê de dewlemend bike.
Îro, Dînawerî ne tenê wekî zanyar, lê wekî pireke di navbera çand û zanistan de jî tê bîranîn. Dîroknivîs, botanîknas û zanyarên ku ji kevneşopiyên hizrî yên dewlemend ên cîhana Îslamî ya Serdema Navîn re eleqedar in hîn jî xebata wî lêkolîn dikin.