Husam ed-Dîn Elî Bedlîsî Nûrbexşî (di 1494/95 de mir) nivîskar û zanyarekî Sûfî yê Kurd, kesayetiyeke sereke di terîqeta Nûrbexşî li Kurdistan û Loristanê de û bavê dîroknivîsê navdar ê Kurd ê Osmanî Îdrîs Bedlîsî bû. Ew bi piranî bi berhemên xwe yên nivîskî yên mayî û navûdengê kurê xwe tê naskirin, lê Encyclopaedia Iranica piştrast dike ku ew bixwe jî veguhêzerekî girîng ê kevneşopiya Nûrbexşî bû.
Naverok
Paşxane û nasnameya Kurdî
Li ser jiyana destpêkê ya Husam ed-Dîn hema hema tu tişt nayê zanîn. Gotara Tahsin Yazici di Encyclopaedia Iranica de dibêje ku tu hûrgiliyên jînenîgarî nemane, lê berhemên wî nîşan didin ku ew baş perwerdekirî bû û hem Erebî hem Farisî bi rewanî dizanî. Wî navê xwe ji Bedlîsê, bajarê dîrokî yê Kurdî li rojhilata Tirkiyeya îroyîn, girt; navê kurê wî jî ji vî bajarî hat. Xuya ye ku ew bi piranî li herêmên Bedlîs û Tebrîzê û herêma berfirehtir a bilindahiyên Kurdî çalak bû.
Terîqeta Nûrbexşî
Nûrbexşiye terîqeteke Sûfî bû ku wek şaxeke Kubrewiyê derket holê — kevneşopiya ku arif Necm ed-Dîn Kubra (di 1221 de mir) damezrandibû. Şêweya wê ya taybet ji aliyê Mihemed Nûrbexş (di 1465 de mir) ve hat teşekirin; wî navê xwe da wê û karakterê wê yê taybet saz kir. Husam ed-Dîn Elî Bedlîsî bû şopînerê Mihemed Nûrbexş û bi îhtimaleke mezin di dawiyê de wek serokê fiilî yê terîqetê li herêmên Kurdî û Lorî şûna wî girt.
Li gorî çavkaniyên akademîk ên Tirkî, ew di terîqetê de gihîşt payeya xelîfe (cihgirê giyanî) û di belavkirina kevneşopiya Nûrbexşî li Kurdistan û Loristanê de bingehîn bû. Wî li Tebrîzê tekîyeke derwêşan ava kir û beşeke mezin ji jiyana xwe ji bo rêberî û hînkirina giyanî derbas kir.
Berhemên wî
Husam ed-Dîn Elî Bedlîsî pênc berhemên belgekirî hişt ku di Encyclopaedia Iranica de hatine tomarkirin. Bi Farisî: Şerhê Gulşenê Raz (şîroveya helbesta îrfanî ya “Baxçeyê Gulan ê Razê”), Etwarê Sebeê Qelb (li ser heft qonaxên dil) û Kelimat û Meqalat (gotin û nîqaş). Bi Erebî: Camî el-Tenzîl we Te’wîl (li ser şîroveya Quranê) û Şerhê Îstilahât el-Sûfiye (şîroveya termên Sûfî). Ev berhem warên bingehîn ên zanîna Sûfî dihewînin — tefsîra Quranê, termên îrfanî û derûnnasiya giyanî.
Çarçoveya dîrokî
Husam ed-Dîn di sedsala dawî ya tevlihev a dewleta Aq Qoyunlû û bilindbûna Sefewiyan de jiya û xebitî. Ji bo terîqeta Nûrbexşî li Kurdistanê ev serdemek bû ku baldarî dixwest: meyla giyanî ya terîqetê ya nêzîkî Şîetiyê û bingeha wê ya Kurdî û Lorî ew dixist rewşeke tevlihev, her ku hêza Osmanî ya Sunnî û ya Sefewî ya Şîe ji her du aliyan fireh dibûn. Ew li Bedlîsê di 1494/95 de mir, di heman dehsalê de ku kurê wî Îdrîs karê xwe li dîwana Aq Qoyunlû dest pê kir.
Mîrat
Mîrata herî zêde belgekirî ya Husam ed-Dîn Elî Bedlîsî kurê wî ye. Navê tam ê Îdrîs Bedlîsî — Mewlana Hekîm ed-Dîn Îdrîs Mewlana Husam ed-Dîn Elî el-Bedlîsî — nav û payeya bavê wî dihewîne û nîşan dide ku navûdengê zanistî yê Husam ed-Dîn tiştek bû ku diviyabû bê naskirin û rêzgirtin. Terîqeta Nûrbexşî ya ku Husam ed-Dîn xizmeta wê kir bi nifşan piştî mirina wî jî li Kurdistanê girîng ma, herçend di sedsalên li pey wê de kevneşopiya Neqşebendî ya hevalbendê Osmaniyan hêdî hêdî ew xist bin siya xwe.
Pirsên pir tên kirin
Husam ed-Dîn Elî Bedlîsî kî bû?
Ew zanyar û nivîskarekî Sûfî yê Kurd, kesayetiyeke sereke ya terîqeta Nûrbexşî li Kurdistan û Loristanê û bavê dîroknivîsê Osmanî Îdrîs Bedlîsî bû. Ew li Bedlîsê di 1494/95 de mir.
Berhemên wî yên sereke çi bûn?
Pênc berhem hatine belgekirin: bi Farisî, Şerhê Gulşenê Raz, Etwarê Sebeê Qelb û Kelimat û Meqalat; bi Erebî, Camî el-Tenzîl we Te’wîl û Şerhê Îstilahât el-Sûfiye. Hemû di kevneşopiya zanistî ya Sûfî ya tefsîra Quranê, termên îrfanî û exlaqa giyanî de ne.
Terîqeta Nûrbexşî çi bû?
Nûrbexşiye terîqeteke Sûfî bû ku Mihemed Nûrbexş (di 1465 de mir) wek şaxeke Kubrewiyê damezrand. Ew bi taybetî li Kurdistan, Loristan û Azerbaycanê çalak bû û karakterekî giyanî yê nêzîkî Şîetiyê hebû ku ew ji terîqetên Sûfî yên Sunnî yên serdest ên serdemê cuda dikir.
Çavkanî
Tahsin Yazici, “Husam ed-Dîn Elî Bedlîsî Nûrbexşî”, Encyclopaedia Iranica, cilda XII, beşa 5, r. 490 — çavkaniya sereke ji bo vê gotarê.
Shahzad Bashir, Hêviyên Rizgarkerê û Dîmenên Îrfanî: Nûrbexşiye di Navbera Îslama Serdema Navîn û Nûjen de, University of South Carolina Press, 2003.
Wikipedia, “Husam ed-Dîn Elî Bedlîsî”, bi çavkanîkirina Yazici / Encyclopaedia Iranica.