Mihemed ibn Elî ibn Mihemed Şebankaraî, ku wek Şebankaraî tê naskirin, di edebiyat û dîroka Farisî de cihekî girîng digire. Ew li dora 1298an li navçeya Şebankara ya li başûrê Îranê hat dinyayê û di serdema dawî ya Îlxaniyan de wek helbestvan û dîroknas geş bû. Nivîsarên wî têgihiştinên diyarker a serdema wî pêşkêş dikin, bi taybetî derbarê bandora Mongolan li Farisê. Ev gotar jiyan, berhem û bandora mayînde ya Şebankaraî li dîroka Farisê vedikole.
Jiyana Destpêkê û Paşxane
Salên destpêkê yên Şebankaraî li herêmeke ku nû di bin desthilatdariya Mongolan de hatibû piştî dagirkirina wan a Farisê di 1258 de derbas bûn. Êrişa Mongolan tevna civakî û siyasî ya deverê bi awayekî mezin guherand. Şebankaraî di nav vê tevliheviyê de mezin bû û tevliheviyên jiyana di bin serweriya Mongolan de bi çavên xwe dîtin. Vê paşxaneyê rasterast bandor li nivîsarên wî yên paşê kir.
Ew li parêzgeha Farsê hat dinyayê; devereke di dîrok û çanda Farisî de dewlemend. Fars demeke dirêj e ku navenda şaristaniya Farisî bûye û dibe ku rehên wê yên dîrokî yên kûr di teşedana nasnameya Şebankaraî ya wek helbestvan û dîroknas de roleke bi wate lîstibin.
Berhemên Sereke
Yek ji beşdariyên herî navdar ên Şebankaraî berhema wî ya dîrokî bi navê Majma‛ al-ansāb fī l-tawārīkh («Berhevoka Neseban di Dîrokan de») ye. Ev dîroka berfireh, ku li dora 1332 yan 1333an hat qedandin, ji Xiyas ed-Dîn Mihemed re hat terxankirin; wezîrê Ebû Seîd Behadur Xan, serwerê Îlxanî. Armanca vê berhemê tomarkirina neseb û dîrokên çend xanedanên Farisî bû. Vê tomarkirinê pencereyeke zelaltir da dîroknasên paşerojê da ku rewşa siyasî ya wê demê bibînin.
Mixabin, destnivîsa resen di serdemeke tevlihev de piştî mirina Ebû Seîd winda bû, gava qesra wî hat talankirin. Lê bêwestaniya Şebankaraî ew gihand çêkirina guhertoya duyem a Majma‛ al-ansāb di 17ê Kanûna 1337an de. Guhertoyeke sêyem, ku di 1343 de hat qedandin û ji mîrê Çobanî Pîr Huseyn re hat terxankirin, navdariya wî ya wek dîroknasekî bijarte xurt kir.
Çarçoveya Dîrokî û Girîngî
Nivîsarên Şebankaraî bi nêrîna xwe ya bi gelemperî erênî ya li Mongolan derdikevin pêş. Her çend gelek Faris hestên neyînî li hember serwerên xwe yên Mongol hebûn jî, wî aramî û pêşketina çandî nas kir ku piştî tevliheviyên destpêkê yên êrişê derketin holê. Ev nêrîn meyleke mezintir a piştgiriya Îraniyan ji Mongolan re nîşan dide, bi taybetî piştî bûyerên girîng ên wek ketina Bexdayê di 1258 de, ku tê de Mongolan desthilatdarî li herêmên fireh bi dest xistin.
Di Majma‛ al-ansāb de, Şebankaraî wiha got:
«Divê were zanîn ku ji destpêka afirandina cîhanê û afirandina mirovahiyê ve tu padîşah, sultan, xelîfe, Qeyser, xan, qa'an, fexfûr (împaratorê Çînê), xusrew, raj...»
Ev perçe baweriya wî ya bi rewayetiya rêvebirina Mongolan û rola wan a dîrokî ya taybet li Farisê nîşan dide. Şebankaraî bi tomarkirina serweriyên kesayetên bandorker, di nav wan de Olcaytû û Ebû Seîd, têgihiştineke hûrtir a serdema Mongolan di dîroka Farisê de pêş xist.
Mîrasa Şebankaraî
Bandora Şebankaraî pir ji jiyana wî wêdetir diçe. Dîroknas û helbestvanên paşê hîn jî behsa berhemên wî dikin û alimên nûjen têgihiştinên wî yên serdema Mongolan bi firehî lêkolîn dikin. Majma‛ al-ansāb hîn jî çavkaniyeke bingehîn a sereke ya fêmkirina têkiliyên siyasî û civakî yên Farisa sedsala 14an e.
Piştî mirina Şebankaraî li dora 1358an, dîroknas Xiyas ed-Dîn ibn Elî Feryûmadî ji Gurgan yan Xorasanê berdewamiya Majma‛ al-ansāb nivîsand. Vê berdewamiyê kûrahî li dîroka Serbedaran û xanedanên herêmî yên Xorasanê di sedsala 14an de zêde kir û bandora mayînde ya Şebankaraî nîşan da.
Fikirîna li Bandora Şebankaraî
Mihemed ibn Elî ibn Mihemed Şebankaraî kesayeteke bingehîn a edebiyat û dîroka Farisî ye. Jêhatîbûna wî ya bi şarezayî bi rê ve birina astengiyên serdema xwe û di heman demê de pêşkêşkirina nêrîneke hişyar a li serwerên Mongol vegêrana dîrokî ya Farisê bi kûrahî teşe dide. Bi riya berhemên wî, em têgihiştineke dewlemendtir a veguherînên çandî û siyasî yên herêmê di serdema dawî ya Îlxaniyan de bi dest dixin.
Fikirîna li beşdariyên Şebankaraî girîngiya vegêranên dîrokî di teşedana fêmkirina me ya borî de destnîşan dike. Xebata wî bi bîra me tîne ku dîrok tenê berhevoka bûyeran nîne, lê tevneke tevlihev e ku ji serpêhatî û nêrînên cûrbecûr hatiye hunandin.
Çavkanî
Jiyannameya Şebankaraî
Çarçoveya Dîrokî ya Îlxaniyan
Analîza Majma‛ al-ansāb
Bandora Mongolan li Farisê
Mîrasa Dîroknasên Farisî