Şeref ed-Dîn Xan Bedlîsî di dîroka Kurdan de kesayetiyeke pir mezin e û bi hevgirêdana xwe ya taybet a rêberî, zanyariyê û hunerê tê naskirin. Ew di sala 1543an de ji dayik bû û ne tenê emîrê Bedlîsê bû, lê dîroknas, nivîskar û helbestvan jî bû ku şopeke mayînde li edebiyata Kurdî û têgihiştina dîrokê hişt. Berhema wî, bi taybetî Şerefname, ji bo her kesê ku bi cîhana Kurdî ya Serdema Navîn re eleqedar e hê jî çavkaniyeke girîng e.
Jiyana destpêkê û paşxane
Şeref ed-Dîn Xan di 25ê Sibatê 1543an de li gundê Germrûd, ku li parêzgeha Merkezî ya Îranê ye, ji dayik bû. Jidayikbûna wî di dema sirgûniya bavê wî, Şemsedîn, ku begekî Kurd bû, pêk hat. Malbat girêdayî konfederasyona eşîrî ya Rojakî bû ku herî kêm ji sedsala 9an ve car bi car Emîriya Bedlîsê rêve biribû. Ev neseb girêdaneke xurt bi kevneşopiyên rêberiya Kurdî re da Şeref ed-Dîn.
Berevajî gelek serokên eşîrî yên ku sernavê «Xan» pejirandin, Şeref ed-Dîn sernavê padîşahî yê emîr an mîr, bi wateya «şazade», tercîh dikir. Ev hilbijartin cih û armancên wî di civaka Kurd de nîşan dida. Malbata wî paşê kete bin parastina xanedana Sefewî ku di teşegirtina perwerde û cîhanbîniya wî de roleke girîng lîst.
Di neh saliya xwe de Şeref ed-Dîn kete dîwana padîşahî ya Şah Tehmasib I û li wir sê salan wek xizmetkarê ciwan ê dîwanê xebitî. Ev nasîna zû ya dîwana Sefewî perwerdeyeke xurt û derfeta gihîştina herikînên çandî û fikrî yên wê demê da wî. Xwendina wî ne tenê edebiyat û dîrok, lê matematîk û stratejiya leşkerî jî di nav xwe de digirt; ew di van qadan de serkeftî bû.
Şerefname: Berhemeke diyarker
Beşdariya herî navdar a Şeref ed-Dîn Xan Şerefname ye ku di sala 1597an de hat nivîsandin. Ev berhem yek ji çavkaniyên herî girîng ên dîroka Kurdan a Serdema Navîn e. Ew vegotineke hûrgilî ya xanedanên Kurd, avahiyên eşîrî û jiyana civakî ya Kurdan di sedsala 16an de pêşkêş dike.
Ev Şerefname bi temamî bi Farisî hatiye nivîsandin; ew wê demê zimanê edebî yê herêmê bû û alîkar bû ku berhem bigihîje girseyeke berfirehtir ji herêmên Kurdîaxêv wêdetir. Şeref ed-Dîn bi vê berhemê wêneyeke zindî ya jiyan, siyaset û çanda Kurdî çêkir û zanîna ku dibe ku bi awayekî din wenda bibûya parast.
Pirtûk dîroka emîriyên cuda yên Kurdî, di nav wan de Bedlîsê, digire û rêveber, pevçûn û hevalbendiyên wan rave dike. Têgihiştina kûr a Şeref ed-Dîn a taktîkên leşkerî û rêveberiyê jî nîşan dide ku îhtimal e di bin bandora perwerdeya wî ya dîwana Sefewî de bûbe.
Beşdariyên ji dîrokê wêdetir
Şeref ed-Dîn Xan ne tenê dîroknas bû, lê helbestvan û hunermendekî jêhatî jî bû. Jêhatîbûnên wî yên edebî çanda Kurdî dewlemend kirin û helbesta wî pir caran mijarên rêberî, rûmet û nasnameya Kurdî nîşan dida.
Şiyanên wî yên matematîk û stratejiya leşkerî ji bo kesekî edebiyatê balkêş bûn. Ev hevgirêdana şiyanên fikrî û pratîk ew kir rêberekî piralî ku dikarî aloziyên serdema xwe rêve bibe.
Berhemên wî ji Îran û welatên Kurdîaxêv gelek wêdetir bandor li edebiyat û civaka Kurd kirin. Wergerên Şerefnameyê yên zanyarên din alîkar bûn ku dîrok û çanda Kurdan bigihîjin girseyeke berfirehtir û têgihiştina mîrata Kurdan li cîhanê zêde kirin.
Emîriya Bedlîsê û rêberiya Kurdî
Emîriya Bedlîsê, ku malbata Şeref ed-Dîn rêve dibir, mîrektiyeke girîng a Kurdî bû. Wê ji sedsala 9an ve asteke serxwebûnê parastibû û di navbera împaratoriyên mezin ên wek Sefewî û Osmanî de rêya xwe didît.
Rêberiya Şeref ed-Dîn dijwariyên parastina xweseriyê li herêmeke ku bi hevalbendiyên diguherî û têkoşînên desthilatdariyê hatibû taybetkirin nîşan dida. Nivîsên wî agahiyan li ser wê yekê didin ka rêveberên Kurd çawa dîplomasî, şer û rêveberiya hundirîn hevseng dikirin.
Tercîha wî ya sernavê «emîr» li şûna «xan» îdiaya desthilatdariya mîrî û girêdana bi kevneşopiyeke padîşahî re ya ji girêdanên eşîrî derbas dibû nîşan dida. Ev cudahî alîkar bû ku desthilatdariya wî û vegotina wî ya dîrokî rewa bibin.
Perwerde li dîwana Sefewî
Perwerdeya Şeref ed-Dîn a li dîwana Sefewî di teşegirtina geşbûna wî ya fikrî de girîng bû. Xizmeta li dîwana padîşahî ya Şah Tehmasib I wî bi astên herî bilind ên çand û zanyariya farisî re nas kir.
Di dema xwe ya dîwanê de wî di gelek qadan de zanîn bidest xist, di nav wan de edebiyat, dîrok, matematîk û zanista leşkerî. Ev perwerdeya berfireh ew ji bo nivîsandina Şerefnameyê û rêveberiya bi bandor amade kir.
Tecrûbeya wî ya dîwana Sefewî nêrîneke taybet li ser dînamîkên siyasî yên herêmê jî da wî û wî ew di nivîsên xwe yên dîrokî de bi cih kir.
Mîrat û bandor
Şeref ed-Dîn Xan Bedlîsî nêzî 1603–04an mir. Wî desthilatdariya Emîriya Bedlîsê di sala 1597an de da kurê xwe Şemsedîn; ew heman sal bû ku Şerefname temam kir. Tê bawerkirin ku wî salên xwe yên dawî berî mirinê ji karên rêveberiyê dûr derbas kirin.
Mîrata Şeref ed-Dîn Xan Bedlîsî bi nivîsên wî û mîrata çandî ya ku di parastina wê de alîkar bû didome. Ev Şerefname hê jî ji bo dîroknasên ku li dîroka Kurdan û siyaseta Rojhilata Navîn a Serdema Navîn dixebitin bingehek e.
Berhema wî bi sedsalan îlham daye zanyar û nivîskarên Kurd. Bi belgekirina dîroka Kurdan bi Farisî, wî piştrast kir ku çîrokên Kurd bigihîjin girseyeke berfirehtir û di cîhana berfirehtir a Îslamî de bên naskirin.
Îro Şeref ed-Dîn ne tenê wek rêveber, lê wek zanyarekî ku çand bi hev ve girê dan û di serdemeke aloz de nasnameya Kurdî parast tê bibîranîn.
Kurteya beşdariyên sereke
Wî Şerefname nivîsand, dîrokeke hûrgilî ya xanedan û civaka Kurdî
Wek emîrê Bedlîsê xebitî û di rewşeke siyasî ya aloz de xweseriya Kurdan parast
Li dîwana Sefewî hat perwerdekirin û di edebiyat, dîrok, matematîk û stratejiya leşkerî de şarezayî bidest xist
Helbest û huner afirandin ku mîrata çandî ya Kurdî dewlemend kirin
Bi wergeran bandor li edebiyat û zanyariya dîrokî ya Kurdî ji herêmên Kurdîaxêv wêdetir kir
Jiyana Şeref ed-Dîn Xan Bedlîsî hêza zanîn û rêberiya bi hev re nîşan dide. Dilsoziya wî ya tomarkirina dîroka Kurdan têgihiştinên bêhempa li ser çand û serdemekê pêşkêş kiriye ku dibe ku bi awayekî din paşguh bibûya.
Ji bo kesên ku bi dîroka Kurdan, edebiyat an dînamîkên siyaseta Rojhilata Navîn a sedsala 16an re eleqedar in, çîroka Şeref ed-Dîn mînakeke balkêş pêşkêş dike ka kesek çawa dikare têgihiştina gelê tevahî teşe bide.
Çavkanî
Encyclopaedia Iranica, madeya «Bedlîsî, Şeref ed-Dîn Xan».
Şeref ed-Dîn Bedlîsî, Şerefname (1597), wergera V. Velyaminov-Zernov, St. Petersburg, 1860–62 — çavkaniya sereke.
Martin van Bruinessen, Axa, Şêx û Dewlet: Avahiyên Civakî û Siyasî yên Kurdistanê, Zed Books, 1992 — Emîriya Bedlîsê di çarçoveya wê de bi cih dike.
Wikipedia, «Şeref Xan Bedlîsî», bi çavkaniya Ansîklopediya Îslamê.