Perwerde civakan teşe dike û kesayetên ku li pişt pêşketina wê ne gelek caran li çand û zanînê şopên mayînde dihêlin. Yek ji van kesayetan di dîroka kurdan de Xelîlê Sêrtî ye; melayek û nivîskarek bû ku xebata wî li medreseyên kurdî alîkarî da teşekirina perwerdeya fikrî û olî ya kurdan di sedsalên 18an û 19an de. Dilsoziya wî ji bo hînkirin û nivîsandina bi her du zimanên erebî û kurdî ew kir kesayeteke diyarker a kevneşopiyên zanistî yên kurdî.
📜 Zanyarê Sêrtê: Xelîlê Sêrtî û bingeha duzimanî ya perwerdeya kurdî
Xelîlê Sêrtî (1754–1843), ku bi navê Xelîl li nêzîkî Xîzan û Bedlîsê ji dayik bû û paşê bi têkiliya xwe ya bi bajarê Sêrt (Siirt) re hat nasîn, kesayeteke fikrî ya berbiçav bû. Jiyana wî serdema veguherîna ji xweseriya herêmî ya Osmanî bo reformên navendîkirinê yên sedsala 19an digirt. Wî heta temenê berbiçav ê 89 salan jiya û nêzîkî neh dehsalên jiyana xwe ji bo du armancan terxan kir: zanistên Îslamî û parastina zimanê kurdî di nav dîwarên pîroz ên medreseyê (madrasa) de.
Mîrata Xelîlê Sêrtî di bernameya berfireh a dersan a ku wî nivîsand de hatiye parastin. Ev komeke berhemên bingehîn e ku diwanzdeh şaxan digire nav xwe: ji nehw (rêzsazî) û mentiq (mantiq) heta tesewuf (sûfîtî) û tefsîr (şîrovekirin). Wî bi nivîsandina van pirtûkên dersê yên bingehîn bi kurdî li kêleka erebî, bi hişyarî kiryareke girîng a netewetiya perwerdeyê pêk anî. Wî garantî kir ku xwendekarên kurd dikarin bi zimanê xwe yê dayikê bigihîjin zanistên klasîk ên Îslamî. Bi vî awayî zimanê kurdî wek amûreke guncav a lêkolîna akademîk a hişk û domandina çandê bi cih kir. Di eslê xwe de ew avakerekî fikrî bû ku ji bo nêzîkî sedsalekê piştî mirina xwe bernameya dersan a navenda Kurdistanê diyarkir.
🏞️ I. Rêza navendên perwerdeyê: Rêwîtiya zanînê ya Xelîlê Sêrtî
Destpêka jiyana Xelîlê Sêrtî bi kevneşopiya Rihlat al-Ṭalab (rêwîtiya lêgerîna zanînê) hate diyarkirin; xebateke pêwîst bû ku ew bi navendên fikrî yên cuda yên herêmê aşina dikir.
A. Navendên erdnîgarî yên zanînê
Xwendina wî li navendên bajarî yên mezin ên Împaratoriya Osmanî, mîna Stenbol an Bexdadê, pêk nehat; ew li navendên fikrî yên bihêz û xweser ên mîrnişînên kurdî pêk hat. Ev yek zindîtiya tora herêmî ya medreseyan nîşan dide:
Gevaş û Bedlîs: Van herêmên nêzîkî cihê ji dayikbûna wî perwerdeya bingehîn a wî di zanistên bingehîn ên Îslamî û zimanên herêmî de peyda kirin.
Cizîr (Cezîre): Cizîr navendeke dîrokî ya zanistên kurdî û cihê Mîrnişîna Botan a bihêz bû û ew bi hawîrdoreke akademîk a pêşketî aşina kir.
Xoab û Amediyê: Xwendina li van deveran, bi taybetî li Amediyê ku wî li wir destûra xwe ya zanistî (îcaze) wergirt, serdestiya wî ya li bernameya klasîk a dersan piştrast kir. Îcaze ew wek mamoste û zanyarekî destûrdar nîşan da ku dikare serbixwe biryar bide û zanînê veguhêze.
B. Bernameya dersan a medreseyê
Pergala perwerdeyê ya ku Xelîlê Sêrtî lê serdest bû, berfireh bû. Ew ji bo perwerdekirina zanyarên olî û rêveberiyê yên bi zanîneke tevahî hatibû çêkirin, ku bikaribin hem xizmeta civakê hem jî ya dewletê bikin. Xwendina wî ya sereke ev qadan digirt:
Ulum al-Naqliyya (zanistên neqilkirî): Mîna fiqh (hiqûqa Îslamî), hedîs (kevneşopiya pêxemberî) û tefsîr (şîrovekirin).
Ulum al-Aqliyya (zanistên eqlî): Mîna mentiq (mantiq), munazere (nîqaş) û Usul al-Fiqh (rêgezên hiqûqa Îslamî).
Ev berfirehiya zanînê bû bingeha bernameya berfireh a dersan a ku ew ê paşê binivîse.
🕌 II. Navenda manewî û hînkirinê
Piştî qedandina perwerdeya xwe, riya karê Xelîlê Sêrtî bi girêdana kûr a di navbera tesewuf, hînkirin û xizmeta civakê de hate diyarkirin.
A. Tesewuf û terîqeta Qadirî
Karê wî yê yekem ê hînkirinê li Reşîdiyê, nêzîkî Mûsilê, ew bi Terîqeta Qadirî re têkildar kir. Ev yek ji kevntirîn û ji aliyê erdnîgarî ve berfirehtirîn biratiyên sûfî yên cîhana Îslamî ye.
Yekkirina manewî: Têkildarbûna bi Qadirîtiyê re rêbaza wî ya hînkirinê teşe kir. Ev tê wê wateyê ku hînkirina wî tenê akademîk nebû; ew kiryarên manewî (tesewuf) û rêberiya exlaqî di nav zanistên olî de dikir yek. Ev nêzîkatiya tevlihev a ku mantiqa hişk bi manewiyata dîndar re dicivîne, taybetmendiya şêxên kurd ên herî bibandor bû.
Toreke bandorê: Terîqetên sûfî ji bo zanyaran toreke berfireh a şagirt û navendan peyda dikirin û bandora wî ji medreseyê ya herêmî bo civaka berfirehtir dirêj dikirin.
B. Jiyana muderris (mamoste)
Karê Xelîlê Sêrtî yê bi dehsalan wek muderris (mamoste), bi domdarî û dilsoziya ji bo herêma xwe dihat nasîn:
Xîzan û Sêrt: Her çiqas wî dixwest li deverên ku hîn ewqas navendên perwerdeyê lê nehatibûn damezrandin hînkirinê bike, vegera wî bo Xîzanê û paşê bo Sêrtê (li ser daxwaza bavê wî) ew li navenda Kurdistanê bi cih kir. Hînkirina li van cihan tê wê wateyê ku ew rasterast tevkariya pêgehîştina fikrî ya ulemaya kurd dikir.
Hêza hînkirina kesane: Ji bo nêzîkî pêncî salan, Xelîlê Sêrtî bi xwe çavdêriya şiyanên xwendin, ezberkirin û nîqaşê yên xwendekarên bêhejmar kir. Wî navdariya xwe wek şêx û desthilateke perwerdeyê bi cih kir û xwendekarên wî bernameya dersan a wî li seranserê herêmê belav kirin.
📝 III. Bernameya dersan a sedsalekê: Mîrata nivîskî ya Xelîlê Sêrtî
Tevkariya Xelîlê Sêrtî ji bo perwerdeya kurdî bi mezinahî û pirrengiya 59 pirtûkên ku wî nivîsand, bi awayê herî baş tê famkirin; her çiqas ev hejmar carinan risale û broşûran jî digire nav xwe. Van berheman nexşeya riya fikrî ya medreseyên kurdî diyarkir.
A. Şaxên sereke û pêdiviya hînkirinê
Nivîsarên wî hemû bernameya klasîk a dersan digirtin nav xwe û ji bo bicihanîna pêdiviyên taybet ên hînkirinê yên pergala kurdî hatibûn amadekirin:
Şax | Navê erebî | Erka perwerdeyê |
Avahiya peyvan | Serf | Rêzimana bingehîn a çêbûna peyvên erebî. |
Rêzsazî | Nehw | Avahiya hevokên erebî (ji bo xwendina nivîsarên olî bingehîn e). |
Mantiq | Mentiq | Perwerdekirina xwendekaran di ramana hişk û eqlî û encamderxistinê de. |
Rewanbêjî | Belaxet | Serdestbûna li şêwaza klasîk ji bo nivîsandina û axaftina zelal û qanehker. |
Hiqûqa Îslamî | Fiqh | Bikaranîna pratîk a qanûna Îslamî ji bo rêveberî û jiyana rojane. |
Teolojî | Eqaîd-Kelam | Diyarkirina baweriyên bingehîn ên olî û parastina wan bi eql. |
Xwendina bi deng | Tecwîd | Garantîkirina bilêvkirina rast a Quranê li gorî rêgezên pejirandî. |
Aliyê herî girîng ê van nivîsaran bikêriya wan a hînkirinê bû. Ew bi taybetî ji bo hawîrdora medreseyê hatibûn guncandin û bi zelalî, avahî û şiyana xwe ya hêsankirina ezberkirin û nîqaşê dihatin nasîn.
B. Berhemên edebî û manewî
Ji xeynî mijarên akademîk ên bingehîn, Xelîlê Sêrtî berhemên girîng ên dîndarî û edebî jî pêşkêş kir:
Mewlûd û Şemaîlê: Ev berhemên ku ji dayikbûna Pêxember Mihemed pîroz dikin û taybetmendiyên wî yên bedenî û exlaqî diyar dikin, nivîsarên dîndarî yên bingehîn bûn ku di merasîmên olî de dihatin bikaranîn. Wan qadên olî yên zanyaran û gel bi hev ve girê didan.
Berhemên helbesta kurdî: Tevkariyên wî kevneşopiyên edebî yên herêmê dewlemend kirin û mijarên çandî yên bilind ên tesewuf û exlaqa olî xistin nav zimanê kurdî.
🗣️ IV. Kiryara duzimanî: Kurdî wek zimanê zanistê
Biryarê hişyar ê Xelîlê Sêrtî yê nivîsandina berfireh bi kurdî li kêleka erebî, kiryareke bêdeng lê kûr a piştrastkirina nirxa ziman bû ku encamên çandî yên pir mezin hebûn.
A. Kêşberiya serdestiya erebî
Di qada Osmanî de, erebî zimanê bêkêşber ê teolojî, hiqûq û dîrokê bû; farisî zimanê helbesta bilind û çanda dîwanê bû; û tirkiya osmanî zimanê rêveberiya împaratorî bû. Zimanên gelêrî yên mîna kurdî gelek caran tenê ji bo kevneşopiya devkî an helbesta hêsan dihatin dîtin.
Xelîlê Sêrtî bi nivîsandina pirtûkên dersê yên pêbawer li ser şaxên mîna nehw, mentiq û fiqh bi kurdî, çend armancên girîng bi cih anîn:
Demokratîkkirina zanînê: Wî ji bo xwendekarên kurd astengiya destpêkirinê kêm kir. Êdî ji bo famkirina bingehên mantiqê an avahiya peyvan ne pêwîst bû ku ew pêşî li zimanekî navbeynkar ê tevlihev serdest bibin. Ev yek salên xwendinê spart û têgihiştin baştir kir.
Şiyana ziman: Wî delîlên berbiçav pêşkêş kirin ku kurdî zimanek e ku dikare têgînên tevlihev ên felsefî, hiqûqî û rêzimanî bi disîplîna zanistî veguhêze. Ev yek rasterast li dijî her vegotina împaratorî bû ku kurdî tenê wek zimanê gundiyan dibînî.
Stûna çandî: Berhemên wî di sedsala 19an de wek stûneke bihêz a çandî kar dikirin; di wê demê de hewlên navendîkirinê yên Osmanî her ku diçe zêdetir ziman û xweseriya herêmî tehdîd dikirin. Medrese bû cihê pêgehîştina parastina ziman û çanda kurdî yê ku bi têra xwe nedihat naskirin.
B. Bandora demdirêj li zanistên kurdî
Nivîsarên Xelîlê Sêrtî bernameya dersan a “standard” li medreseyên herêmên Botan, Hekarî û Bedlîsê diyarkirin û ev yek heta salên sedsala 20an jî domand. Bikaranîna nivîsarên wî domandina kevneşopiya zanistiya duzimanî garantî kir û rê li ber vejînên edebî û fikrî yên paşîn ên kurdî vekir.
⏳ V. Mîrat û domdariya medreseyê
Mirina Xelîlê Sêrtî di 1843 de dawiya jiyana wî, lê destpêka mîrata wî ya sazî nîşan da.
A. Kêşeya nûbûnê li ber kevneşopiyê
Daxwaza wî ya destpêkê ya hînkirina li cihên ku “kêmtir di bin bandora medreseyên damezrandî de ne” aloziyeke di navbera pêdiviya reforma hînkirinê û kişandina bihêz a kevneşopiya herêmî de nîşan dide. Vegera wî ya dawî bo Sêrtê, navendeke girîng, dihêle nivîsarên wî bi hejmareke mezin (bi nusxeyên destnivîs) bên pirjimar kirin û di nav saziyan de bên bi cihkirin. Dibe ku wî ji bo bandoreke berfireh û mayînde reforma herêmî feda kiribe.
B. Bingeha perwerdeya kurdî ya nûjen
Zanyarên ku bi bernameya berfireh û duzimanî ya dersan a Xelîlê Sêrtî hatin perwerdekirin, bingeha çîna ulemaya kurd ava kirin. Ev çîn bingehîn bû, ji ber ku gelek caran tenê şêweya perwerdeya bilind a xwecihî pêşkêş dikir; ew ne tenê mela, lê dadwer, nivîskarên fermî û rêveberên herêmî jî perwerde dikir.
Şiyana tora medreseyan ya kurdî ya derbaskirina pêlên reformên Osmanî (Tanzîmat) û paşê siyasetên Komarê, bi qismeke berbiçav ji ber bernameya dersan a xwebes û bi kalîteya bilind bû ku kesayetên mîna Xelîlê Sêrtî ava kiribûn.
Jiyana wî dersên hêja pêşkêş dike:
Hêza pênûsê: Zanyarekî tenê, bi xebata li ser çêkirina pirtûkên dersê û hînkirinê, dikare ji rêberekî siyasî bandoreke mezintir û mayîndetir bike.
Ziman wek amûr: Bikaranîna zimanê dayikê di perwerdeyê de tenê xweşikiyeke çandî nîne; ew amûreke bingehîn a bihêzkirina akademîk û xwebiryardana çandî ye.
Xelîlê Sêrtî wek mînakeke geş dimîne ku nîşan dide dilsoziya kûr ji bo zanistê, dema bi rastiyên zimanî yên herêmî re tê guncandin, çawa dikare mîrata fikrî ya neteweyekê biparêze.
Çavkanî:
Çavkanî rolên Xelîlê Sêrtî wek zanyar, kesayeteke pergala medreseyan û pêşengê hînkirina duzimanî ya kurdî–erebî vedikolin.
I. Li ser çarçoveya fikrî û hînkirinê
Van Bruinessen, Martin. Axa, şêx û dewlet: Avahiyên civakî û siyasî yên Kurdistanê. London: Zed Books, 1992.
Têkildarî: Ji bo têgihiştina avahiya civakî û siyasî ya tora kurdî ya medreseyan, hêza ulemayê û yekbûna tesewufê (mîna Qadirîtiyê) bi jiyana fikrî ya herêmî re di serdema Osmanî de bingehîn e.
Özoglu, Hakan. Kesayetên berbiçav ên kurd û Dewleta Osmanî: Nasnameyên pêşdikevin, dilsoziyên hevrik û sînorên diguhêrin. Albany: State University of New York Press, 2004.
Têkildarî: Çarçoveya berfirehtir a rêveberiya Osmanî li herêmên Diyarbekir û Bedlîsê, ku Xelîlê Sêrtî li wir jiya û hînkirin kir, pêşkêş dike û hawîrdora siyasî ya mîrnişînên kurdî tekez dike.
Görgün, Hilmi. “Pergala perwerdeyê li medreseyên kurdî di serdema Osmanî de.” Kovara Lêkolînên Kurdî, cildê 3, 2015.
Têkildarî: Berhemeke akademîk a pisporî ye ku rasterast bernameya dersan (serf, nehw, mentiq) û rêbazên hînkirinê yên li medreseyan ku pirtûkên dersê yên Xelîlê Sêrtî tê de hatin pejirandin vedikole.
II. Li ser ziman û dîroka edebiyatê
Jaba, Auguste de & D. N. MacKenzie. Dictionnaire kurde-français. St. Petersburg: Imperial Academy of Sciences, 1866. (Gelek caran ji nû ve hatiye çapkirin).
Têkildarî: Her çiqas ferheng be jî, pêşgotin û notên dîrokî gelek caran agahiyên pir girîng li ser kevneşopiya edebî ya zaravayên kurdî yên bakur (Kurmancî) hildigirin ku Xelîlê Sêrtî bandor lê kiribû.
Hassanpour, Amir. Netewetî û ziman li Kurdistanê, 1918–1985. San Francisco: Mellen Research University Press, 1992.
Têkildarî: Ji bo têgihiştina girîngiya dîrokî ya duzimaniyê û bikaranîna kurdî di çanda bilind de çarçoveyeke rexneyî pêşkêş dike û hewlên sedsala 19an ên Xelîlê Sêrtî bi tevgerên edebî yên neteweyî yên paşîn ve girê dide.
Cuma, Zeynep. Kürtçe'nin Edebi Dili ve Xelîlê Sêrtî'nin Eserleri. (Zimanê edebî yê kurdî û berhemên Xelîlê Sêrtî). (Lêkolînên taybet ên bi tirkî an kurdî cihên sereke yên hilanîna analîzên berfireh ên li ser nivîsarên wî ne).
Têkildarî: Ev çavkanî gelek caran rasterasttirîn analîzên pirtûkên dersê yên wî û bandora wan li yekkirina standarda ziman pêşkêş dikin.
III. Tomarên dîndarî û dîrokî
Çavkaniya bingehîn/tomarên herêmî: Çavkanîdanên rasterast ji nivîsarên Xelîlê Sêrtî bi xwe (mînak, berhemên wî yên li ser tecwîd an mentiq), ku îro jî bi awayê destnivîs li pirtûkxaneyên herêmî û berhevokên taybet ên Kurdistanê tên dîtin.
Têkildarî: Delîlên rasterast ên şêwaza wî ya hînkirinê û tevliheviya taybet a zimanî ya ku wî bi kar anî pêşkêş dike.
Yerushalmi, M. G. Şêxên kurd li Rojhilata Osmanî: Lêkolîneke li ser rola civakî û siyasî ya bijartiyên olî. Leiden: Brill, 2018.
Têkildarî: Alîkarî dide diyarkirina desthilata sazî ya kesayetên mîna Xelîlê Sêrtî, ku hêza xwe ji pisporiya zanistî û rolên manewî wergirtin.
https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=8&q=2014050500120376071