Seyîd Huseyn Exlatî (di 1397 de mir) misilmanekî Kurd ê di çanda Farisî de cihgirtî, şarezayê zanistên veşartî û wateyên batinî yên tîpan, bijîşk û kîmîyager bû. Ew bû yek ji kesayetiyên navendî yên vejandina zanistên veşartî li cîhana Îslamî di dawiya sedsala çardehan de. Li dîwana siltanê Memlûk Berqûq li Qahîreyê bi cih bû û nifşek xwendekar perwerde kir ku paşê jiyana fikrî li cîhanên Memlûk û Osmanî yên destpêkê teşe dan.
Naverok
Hatina Qahîreyê û dîwana Berqûq
Risale-yi Surxab û berhemên zanistên veşartî
Paşxane û nasnameya Kurdî
Di çavkaniyan de Exlatî wek misilmanekî Kurd ê di çanda Farisî de cihgirtî tê naskirin — zanyarekî Kurd ê di nav çanda zanistî ya Farisîziman de, ku amûra hevpar a zanyarên herêm û serdema wî bû. Navê wî ji Exlatê tê (ku Akhlat jî tê nivîsandin), bajarek li rojhilata Tirkiyeya îroyîn, li perava rojavayî ya Gola Wanê, ku demeke dirêj beşek ji cîhana çandî ya Kurdî bûye. Hin çavkanî Tebrîzê wek cihê din ê eslê wî didin. Hûrgiliyên jiyana wî ya destpêkê nehatine tomarkirin.
Hatina Qahîreyê û dîwana Berqûq
Exlatî ber bi Qahîreya Memlûkan ve koç kir ji ber ku ew bûbû yek ji navendên herî girîng li cîhana Îslamî ji bo zanistên veşartî — lêkolîna remilê, wateyên batinî yên tîpan, kîmîyayê û warên batinî yên têkildar. Li wir bala Siltan Berqûq (ku ji 1382 heta 1399 hukim kir), damezrînerê şaxa Memlûkên Burcî, kişand. Wî ew wek bijîşk û kîmîyagerê xwe yê kesane tayîn kir. Ev piştgiriya şahane parastin û çavkaniyên pêwîst dabûn Exlatî da karê xwe bidomîne û xwendekaran bikêşe cem xwe.
Risale-yi Surxab û berhemên zanistên veşartî
Berhema sereke ya mayî ya Exlatî Risale-yi Surxab e, rêbereke remilê — hunera falgirtinê bi nexşe û şêweyan. Berhem bikaranîna remilê bi çarçoveya berfirehtir a zanista batinî ya tîpan di Îslamê de girê dide (şîroveya batinî ya tîpên Erebî, ku bi navê ilm el-hurûf tê naskirin) û senteza kevneşopiyên ku vejandina zanistên veşartî ya serdema wî pê dihat naskirin nîşan dide. Wî ji bo Siltan Berqûq bixwe pirtûkeke berfireh a batinî jî nivîsand, lê xuya ye ku ew bi tevahî nemaye.
Rêbaza wî ji zanayên berê, di nav de Îbn Erebî û Birayên Pakiyê (Îxwan es-Sefa), sûd werdigirt û stêrnasî, bijîşkî, falgirtin û bikaranîna tilsiman dixist çarçoveyeke yekgirtî.
Tora fikrî û xwendekar
Bandora herî mayînde ya Exlatî bi rêya xwendekarên ku li Qahîreyê perwerde kir bû. Di nav wan de Îbn Turk, Hesen Eberqûhî, Şeref ed-Dîn Elî Yezdî (ku paşê bû dîroknivîsê kampanyayên Tîmûr), Şems ed-Dîn el-Fenarî (ku bû zanyarekî girîng ê Osmanî) û yê herî bi bandor ji wan hemûyan, Şêx Bedr ed-Dîn es-Sîmawî, hene. Yê dawî paşê serokatiya serhildaneke mezin a bawermendê serdemeke nû ya rizgariyê li dijî dewleta Osmanî kir, berî ku di 1416 de bê darvekirin.
Ev tora xwendekaran — ku ji Qahîreyê heta Anatoliyayê û cîhana Osmanî ya destpêkê dirêj dibû — zelaltirîn delîla gihîştina fikrî ya Exlatî ye ku bi navenda xwe li dîwana Berqûq bi dest xist.
Rexneya Îbn Xeldûn
Dîroknivîs û ramanwerê civakî yê mezin Îbn Xeldûn (1332–1406), ku di dema hukimraniya Berqûq de bixwe li Qahîreyê bû, yek ji rexnegirên herî navdar ên vejandina zanistên veşartî bû. Muqeddimeya Îbn Xeldûn analîzeke bi hûrgilî û gumanbar a remilê, zanista batinî ya tîpan û kîmîyayê dihewîne — heman warên ku Exlatî tê de pispor bû — û hevdemên wî rexneya wî wek dijberiyek li hember dorhêla ku Exlatî temsîl dikir fam dikirin. Tevî vê dijberiyê, piştgiriya Berqûq Exlatî ji encamên pratîk ên wê diparast.
Weşaneke berê li ser vê malperê bi şaşî gotibû ku Îbn el-Qeyyim jî rexne li Exlatî kiriye. Ev yek ne mimkun e: Îbn el-Qeyyim el-Cewziye di 1350 de mir — zêdetirî sî salan berî ku hukimraniya Berqûq dest pê bike. Herçend Îbn el-Qeyyim bi berfirehî li dijî bikaranîna zanistên veşartî bi gelemperî nivîsand, wî nikarîbû Exlatî nas kiribe an bersiv dabûya berhema wî.
Mîrat
Exlatî di 1397 de mir, di heman sala piştgirê xwe Berqûq de. Mîrata wî bi piranî di tora zanyarên ku perwerde kir û di senteza fikrî ya ku li dîwana Berqûq alîkariya afirandina wê kir de ye. Bi rêya xwendekarê wî Bedr ed-Dîn es-Sîmawî ramanên wî ketin nav hin ji bûyerên herî girîng ên dîroka olî û siyasî ya Osmanî ya destpêkê. Bi rêya Şems ed-Dîn el-Fenarî û Şeref ed-Dîn Elî Yezdî, bandora wî gihîşt zanistiya Osmanî û dîroknivîsiya Asyaya Navîn a Tîmûriyan.
Pirsên pir tên kirin
Seyîd Huseyn Exlatî bi çi tê naskirin?
Ew wek misilmanekî Kurd ê di çanda Farisî de cihgirtî, şarezayê zanistên veşartî û bijîşk tê naskirin ku li Qahîreyê xizmeta Siltan Berqûq ê Siltaneta Memlûkan kir û di vejandina zanistên veşartî di dawiya sedsala çardehan de roleke navendî lîst. Ew nivîskarê rêbera remilê Risale-yi Surxab û mamosteyê gelek zanyaran e ku jiyana fikrî ya Osmanî ya paşê teşe dan.
Îbn el-Qeyyim rexne li Exlatî kir?
Na. Îbn el-Qeyyim el-Cewziye di 1350 de mir, zêdetirî sê dehsalan berî karê Exlatî li dîwana Berqûq. Rexnegirê dorhêla Exlatî Îbn Xeldûn (1332–1406) bû ku hevdemê wî bû û analîza xwe ya gumanbar a zanistên veşartî — di nav de remil û zanista batinî ya tîpan — beşek ji wê di bersiva vejandina ku Exlatî temsîl dikir de nivîsand.
Exlatî kengî mir?
Seyîd Huseyn Exlatî di 1397 de mir, di heman sala piştgirê xwe Siltan Berqûq de.
Çavkanî
Noah Gardiner, “Ensîklopedînivîsiya Zanistên Veşartî ya Ebdul Rehman el-Bistamî”, Mamluk Studies Review, cild. 20, 2017 — lêkolîneke zanistî ya girîng li ser tora Memlûk a zanistên veşartî ku Exlatî tê de navendî bû.
Îbn Xeldûn, el-Muqeddime (nêzîkî 1377) — rexneya hevdem a remilê, zanista batinî ya tîpan û kîmîyaya ku li dîwana Berqûq dihatin bikaranîn dihewîne.
Encyclopædia Iranica, gotara li ser “Exlatî”.
Seyîd Huseyn Exlatî, Risale-yi Surxab — berhema bingehîn a remilê.