Îdrîs Bedlîsî (nêzîkî 18 Çile 1457 – 15 Mijdar 1520) zanyarekî Kurd ê Osmanî, dîroknivîs, rêveber û dîplomat bû ku bandora wî li Împaratoriya Osmanî ya destpêka sedsala şazdehan di nav hevdemên wî de bêhempa bû. Ew bi taybetî bi Heşt Bihişt tê naskirin, kronîkeke mezin a Farisî li ser heşt hukimdarên pêşî yên Osmanî ku Siltan Bayezîd II ferman dabû bê nivîsandin, û bi rola xwe ya bingehîn di misogerkirina hevalbendiya di navbera eşrafên Kurd û dewleta Osmanî de piştî Şerê Çaldiranê.
Naverok
Karê destpêkê: Dîwana Aq Qoyunlû
Xizmeta di bin Bayezîd II de û Heşt Bihişt
Rola di bin Selîm I de û hevalbendiya Kurdî
Kampanyayên leşkerî û rêveberî
Ji dayikbûn û esl
Îdrîs Bedlîsî nêzîkî 18 Çile 1457 ji dayik bû. Herçend navê xwe ji Bedlîsê — bajarê dîrokî yê Kurdî li rojhilata Tirkiyeya îroyîn — girt, lêkolînên zanistî yên dawî nîşan didin ku ew di rastiyê de li navçeya Sûleqanê ya Reyê, li bakurê Îranê, ji dayik bû. Bavê wî, Husam ed-Dîn Elî Bedlîsî, zanyarekî Sûfî yê Kurd ê rêzgirtî bû ku bi terîqeta Nûrbexşî ve girêdayî bû; vê yekê bi awayekî kûr mezinbûn û perwerdeya Îdrîs teşe da.
Karê destpêkê: Dîwana Aq Qoyunlû
Îdrîs Bedlîsî karê xwe li dîwana Aq Qoyunlû (Tirkmenên Peza Spî) dest pê kir û wek sekreter, paşê jî wek serokê dîwanê, ji Siltan Yaqûb (ku ji 1478 heta 1490 hukim kir), kurê Uzun Hesen, re xizmet kir. Vê pozîsyonê têgihiştineke kûr a têkiliyên siyasî yên herêmê da wî û navûdengê wî wek rêveber û nivîskarekî bi şarezayiyeke awarte saz kir. Dema tevgera Sefewî ya bilindbûyî di destpêka salên 1500î de Aq Qoyunlû têk bir, Bedlîsî vexwendina Şah Îsmaîl I ji bo xizmetkirina wî red kir û li şûna wê çû Stenbolê.
Xizmeta di bin Bayezîd II de û Heşt Bihişt
Di 1501–02 de Bedlîsî gihîşt Stenbolê û ket xizmeta Siltan Bayezîd II (ku ji 1481 heta 1512 hukim kir). Bayezîd bû ku ferman da berhema ku Bedlîsî herî zêde pê tê pesindan bê nivîsandin: Heşt Bihişt (“Heşt Bihişt”), kronîkeke mezin a bi zimanê Farisî ku hukimraniya heşt siltanên pêşî yên Osmanî, ji Osman I heta Bayezîd II bixwe, dihewîne. Bedlîsî di 1502 de dest bi kar kir û kronîk hêj çavkaniyeke bingehîn ji bo serdema destpêkê ya Osmanî ye. Bedlîsî bi xizmeta di bin Bayezîd de gihîşt lûtkeya bandora xwe, ne bi rêya Selîm I, wek carinan bi şaşî tê gotin.
Rola di bin Selîm I de û hevalbendiya Kurdî
Piştî ku Selîm I di 1512 de hat desthilatê, Bedlîsî xizmeta xwe veguhast siltanê nû. Beşdariya wî ya herî bi encam piştî Şerê Çaldiranê di 1514 de hat, dema Selîm I Sefewî bi serkeftineke qetî têk bir. Selîm peywira bingehîn a misogerkirina dilsoziya serokên eşîr û eşrafên Kurd ên erdên rojhilat ên nû hatî dagirkirin spart Bedlîsî. Selîm desthilateke awarte da wî: hêza dayîna mafê hukimraniya erdên xwe bi xweseriyeke berfireh di bin serweriya Osmanî de ji rêberên Kurd re. Vê rêkeftinê bi nifşan têkiliyên Kurdî û Osmanî teşe dan.
Ew di tevlîkirina Rihayê û Mûsilê di Împaratoriya Osmanî de bi rêya danûstandinê, ne bi şer jî bingehîn bû û piştî dorpêçekê çavdêriya tevlîkirina Mêrdînê kir.
Kampanyayên leşkerî û rêveberî
Bedlîsî tevlî kampanyayên Selîm li dijî hem Sefewiyan hem Memlûkan bû. Piştî dagirkirina Misrê ji aliyê Osmaniyan ve di 1517 de, ew di avakirina çarçoveya nû ya îdarî ya Eyaleta Misrê de rolek lîst û alîkariya tevlîkirina herêmê di pêkhateya Osmanî de kir. Wî gelek pozîsyonên bilind ên dadwerî û îdarî girtin, di nav de Qazasker (serqazî) ê Diyar Bekir û Erebistanê.
Berhemên edebî
Berhemên sereke yên Bedlîsî Heşt Bihişt — kronîka wî ya heşt siltanên pêşî yên Osmanî ku Bayezîd II ferman dabû bê nivîsandin — û Selîm Şahname, kronîkeke kurttir a hukimraniya Selîm I, ne. Her du bi pexşana Farisî ya xemilandî hatine nivîsandin û çavkaniyên girîng ji bo dîroknivîsiya Osmanî ne. Şêwaza nivîsandina wî, ku bi kevneşopiya edebî ya Farisî dagirtî ye, alîkariya teşekirina çanda dîroknivîsiyê di cîhana Osmanî ya destpêkê de kir.
Mîrat
Îdrîs Bedlîsî di 15 Mijdar 1520 de li Qustentîniyeyê mir, demeke kurt piştî mirina piştgirê xwe Selîm I. Ew li taxa Eyûpê ya Qustentîniyeyê hat veşartin. Mîrata wî mezin e, lê tevlihev jî ye: ew zanyar û dîplomatekî jêhatî bû ku bi rastî xweseriya siyasî ya Kurdî di çarçoveya Osmanî de pêş xist, lê di tepeserkirina civakên Tirkmen ên Elewî û Osmanîkirina şêniyên Kurd ên Sunnî de jî rolek lîst. Her du alî jî beşek ji tomara wî ya dîrokî ne.
Pirsên pir tên kirin
Kî ferman da Heşt Bihişt bê nivîsandin?
Siltan Bayezîd II ferman da Heşt Bihişt bê nivîsandin, ne Selîm I. Bedlîsî di 1501–02 de ket xizmeta Bayezîd û di 1502 de dest bi kronîkê kir. Ew paşê piştî 1512 xizmeta Selîm I kir û ji bo wî berhemeke cuda, Selîm Şahname, nivîsand.
Rola Îdrîs Bedlîsî di dîroka Kurdî de çi bû?
Piştî Çaldiranê (1514), Selîm I peywira hevalbendkirina rêberên eşîrên Kurd ên rojhilatê Anatoliyayê bi Osmaniyan re spart Bedlîsî. Wî danûstandin ji bo rêkeftinekê kir ku tê de eşrafên Kurd erdên xwe bi xweseriyeke berfireh îdare dikirin. Ev rêkeftin, ku gelek caran jê re “hevalbendiya Kurdî û Osmanî” tê gotin, bi sedsalan pêkhateya siyasî ya herêmê teşe da û yek ji kiryarên herî girîng ên şarezayiya siyasî ya Kurdî di sedsala şazdehan de ye.
Îdrîs Bedlîsî li ku ji dayik bû?
Herçend navê xwe ji Bedlîsê girt, lêkolînên zanistî yên dawî nîşan didin ku dibe ku ew di rastiyê de li navçeya Sûleqanê ya Reyê, li bakurê Îranê, ji dayik bûbe. Hin çavkaniyên kevntir Diyar Bekir jî pêşniyar dikin. Mijar hêj heta astekê nîqaşbar e.
Çavkanî
Encyclopaedia Iranica, “Bedlîsî, Mewlana Hekîm ed-Dîn Îdrîs”.
Vural Genç, “Ji Nû ve Ramana Îdrîsê Bedlîsî: Burokratekî Îranî û Dîroknivîs di Navbera Şah û Siltan de”, Iranian Studies, 52 (2019), 425–447.
Îdrîs Bedlîsî, Heşt Bihişt (nêzîkî 1502–1506) — kronîka bingehîn a heşt siltanên pêşî yên Osmanî ku Bayezîd II ferman dabû bê nivîsandin.
Cornell Fleischer, Burokrat û Rewşenbîr di Împaratoriya Osmanî de, Princeton University Press, 1986 — Bedlîsî di çarçoveya çanda fikrî ya Osmanî de datîne.